Samantekt kafla
Samantekt kafla
15.1 Menning og samfélag í Afríku á miðöldum
Fólksflutningar til forna dreifðu tæknilegum og menningarlegum nýjungum um Afríku og lögðu grunn að byggðum sem efldust síðar þegar ný trúarkerfi breiddust út. Eingyðistrú festi rætur um stóran hluta Norður-Afríku. Sú þróun hófst með gyðingdómi og kristni á fyrstu öldum okkar tímatals og hélt áfram með langri hefð íslams. Undir lok áttundu aldar tók eingyðistrú síðan smám saman að berast inn á svæðin sunnan Sahara. Á miðöldum hafði eðli trúarlífs um stóran hluta álfunnar gjörbreyst. Íslam náði sérstaklega mikilli útbreiðslu í Vestur-Súdan og meðfram svahílíströndinni. Forn afrísk trúarkerfi voru þó áfram iðkuð í mörgum dreifbýlissamfélögum. Annars staðar blönduðust eingyðistrú og forsögulegir trúarsiðir og sköpuðu einstök menningarleg tjáningarform, svo sem afríska afbrigði íslams sem múslimar á svahílíströndinni iðkuðu.
15.2 Afríka sunnan Sahara á miðöldum
Konungsríki og stjórnmálaheildir Afríku á miðöldum réðu víðáttumiklum landsvæðum, nýttu nýja tækni og stjórnuðu fjölþjóðlegum og fjölmenningarlegum samfélögum. Í hverju ríki var verslun ekki aðeins nauðsynleg fyrir varðveislu þess og velmegun heldur einnig fyrir þróttmikla menningu. Yfirráð Ganaveldisins yfir versluninni um Sahara í Vestur-Afríku leiddu til blómlegra tengsla milli múslimskra kaupmanna og valdhafa veldisins, sem tóku aldrei íslam. Eftir fall Ganaveldisins reis hið stærra Malíveldi og mansa-konungar þess tóku íslam.
Sem íslamskt konungsríki tengdist Malí mun betur hinu víðfeðma viðskiptakerfi sem múslimar réðu í Afríku, Austurlöndum nær og Mið-Austurlöndum en Gana hafði gert. Með verslun tengdu Mapungubwe og Stóra-Simbabve, samtímaríki Gana og Malí í sunnanverðri Afríku, einnig saman þjóðir, staði og menningarheima sem þúsundir mílna skildu að. Þegar vörur og fólk streymdu til og frá miðlægum innsveitum sunnanverðrar Afríku nýtti Shona-menning Simbabve-hásléttunnar auðinn sem af þessu hlaust til að stækka landsvæði sitt og reisa stærstu steinmannvirki Afríku á miðöldum. Mörg þeirra standa enn í dag.
15.3 Íbúar Sahel-svæðisins
Á hnignunarskeiði Malíveldisins stofnaði Soninke-mælandi fólk við Nígerfljót nýtt ríki með miðstöð í verslunarborginni Gao, sem varð fljótlega höfuðborg Songhai-ríkisins. Á sextándu öld varð Songhai stærra og auðugra ríki en jafnvel hið víðfræga Malíveldi. Velmegun þess byggðist á yfirráðum yfir verslunarleiðum Vestur-Afríku um Sahara. Verslunin var að miklu leyti möguleg vegna hirðingja og hálfhirðingja á borð við Sanhaja og Tuareg, sem störfuðu sem forystumenn úlfaldalesta, kaupmenn og verslunarmenn. Þeir höfðu lengi haldið uppi samskiptum þvert yfir Sahara og þekktu vinjarnar og byggðirnar á leiðinni.
Íbúar Norður-Afríku tóku íslam í kjölfar landvinninga Araba á sjöundu öld. Með tímanum urðu þeir þó skotmark róttækra og herskárra trúarhreyfinga, einkum á Maghreb-svæðinu í norðvestanverðri Afríku, vegna frjálslegrar túlkunar sinnar á íslömskum lögum, siðum og trúariðkun og þess hve lauslega þeir fylgdu þeim. Þessar hreyfingar, fyrst Almoravídar og síðar Almohadar, vildu siðbæta þá gerð súnní-íslams sem kalífadæmi Umayya breiddi út á þeim tíma. Afleiðingin var áratugalöng átök með miðstöð í Marokkó sem jafngiltu borgarastyrjöld. Í þeim náðu Almoravídar yfirráðum á svæðinu af ætt Umayya. Almoravídaveldið varð skammlíft. Hefðahyggja þess sneri mörgum gegn því og uppreisnarmenn steyptu Almoravíðum af stóli þegar þeir náðu höfuðborg þeirra, Marrakesh, á sitt vald. Almohadar urðu ekki farsælli en forverar þeirra og ættarveldi þeirra hrundi fljótlega undan innri átökum og uppreisnum.