15.1 Menning og samfélag í Afríku á miðöldum

15.1 Menning og samfélag í Afríku á miðöldum

Námsmarkmið

Að þessum kafla loknum átt þú að geta:

• Greint tengsl náttúrufars Afríku og fólksflutninga þjóða á borð við Bantúa
• Fjallað um hvernig kristni og íslam bárust til Vestur-Afríku og breiddust þar út

Afríka er næststærsta heimsálfa jarðar og þar er að finna afar fjölbreytt landslag og loftslag. Sum þessara svæða hafa torveldað flutning fólks, tækni, tungumála, menningar og trúarbragða. Sahara nær til dæmis frá Atlantshafsströnd norðvesturhluta Afríku að Rauðahafi í Egyptalandi og myndar nær ófæran tálma milli Miðjarðarhafssvæðisins og Afríku sunnan Sahara. Aðeins með ærinni fyrirhöfn hefur sumum hópum tekist að komast um þetta þurra svæði. Af þeim sökum hafa íbúar Norður-Afríku í gegnum tíðina átt sterkari menningarleg, pólitísk og trúarleg tengsl við Miðjarðarhafssvæðið en þjóðirnar sunnan eyðimerkurinnar. Önnur svæði, svo sem Sahel-svæðið — vistfræðilegt jaðarsvæði í suðurhluta Sahara — og hitabeltisgresjan með skóglendi sínu ná yfir stóran hluta álfunnar og hafa að sumu leyti auðveldað fólksflutninga. Bantúar dreifðu til dæmis tungumálum sínum og járnvinnslutækni um þetta svæði þegar þeir fluttust búferlum.

Landafræði, fólksflutningar og byggð í Afríku

Norðan Sahara liggur mjó ræma skóga og kjarrlendis meðfram suðurströnd Miðjarðarhafs. Líkt og annars staðar á Miðjarðarhafssvæðinu er loftslag þar tiltölulega milt, úrkoma nægileg, vetur votir og sumur þurr. Ræktanlegt land þar hentar því til kornræktar, svo sem hveitis og byggs. Þessar tegundir voru upphaflega teknar til ræktunar í Frjósama hálfmánanum og dreifðust umhverfis hafið á þúsundum ára. Íbúar þessa hluta Norður-Afríku hafa jafnframt um aldir átt í menningarsamskiptum við aðrar þjóðir við Miðjarðarhaf, svo sem Grikki, Fönikíumenn og Rómverja. Siðir, trúarbrögð og tungumál hins víðara Miðjarðarhafssvæðis hafa því haft gríðarleg áhrif á svæðið og gera enn.

Aðstæður í Sahara eru svo þurrar að þar þrífast fáar plöntur og dýr og aðeins litlar mannabyggðir geta staðist. Þær þyrpast um vinjar eyðimerkurinnar, sem nema aðeins broti úr prósenti af heildarflatarmáli hennar. Á miðöldum voru þessar vinjar mikilvægir tengipunktar verslunarleiða yfir eyðimörkina. Hvergi gegndu þær stærra hlutverki en í Vestur-Afríku, þar sem konungsríki miðalda kepptu um yfirráð yfir mörkuðum og vöruflutningum um svæðið.

Suðurmörk Sahel-svæðisins markast af því að landið tekur að breytast í graslendi og hitabeltisskóglendi gresjunnar. Sahara-eyðimörkin er þurr og gróðursnauð en gresjan er mildari og rakari, þakin grasi með trjám á stangli. Yst við regnskóga Vestur-Afríku, sem ná frá Síerra Leóne nútímans til Gana, getur ársúrkoma á gresjunni orðið allt að fjörutíu og átta tommur. Regntímabilið stendur frá maí til október og úrkoman er svipuð meðalársúrkomu New York-borgar í Bandaríkjunum. Auk ríkulegri gróðurs býr fjölbreyttara dýralíf á gresjunni, þar á meðal nautgripir, antilópur og gíraffar. Vegna hagstæðs umhverfis, loftslags og landfræðilegra aðstæðna hefur mannabyggð löngum verið þéttari á sléttum gresjunnar en annars staðar í Afríku.

Sunnan gresjunnar liggur hitabeltisregnskógurinn, þriðja meginumhverfi Afríku ásamt eyðimörkinni og gresjunni. Regnskógur Afríku nær yfir mun minna landsvæði en Sahara, um tvær milljónir fermílna eða u.þ.b. 10 prósent af heildarflatarmáli álfunnar. Líffræðileg fjölbreytni hans er þó mikil. Þar lifa meðal annars dvergflóðhestar, risaskógarsvín, apar í trjátoppunum og simpansar, auk þúsunda plöntutegunda. Í Vestur-Afríku eru þétt regnskógasvæði í Síerra Leóne, Líberíu og Côte d’Ivoire. Á þessu svæði kynntust Bantúar Nok-fólkinu í upphafi og öðluðust hjá því þá málmvinnsluþekkingu sem gerði þeim kleift að flytjast inn í miðbaugsregnskóginn og síðar út úr honum á árunum 500 til 1000 CE. Í kjölfarið dreifðust Bantúar smám saman um stóran hluta sunnanverðrar Afríku.

Bantúmælandi fólk kann að hafa flust frá þessu svæði allt frá því um 3000 BCE. Eftir að hafa tileinkað sér járnvinnslutækni Nok-fólksins gátu þessir járnvinnandi bændur ferðast um stóran hluta austur-, vestur- og suðausturhéraða undirálfunnar. Landbúnaður var ráðandi í hagkerfi þeirra á járnöld, einkum ræktun dúrru og hirsis. Þeir héldu einnig nokkuð af búfé, þar á meðal nautgripi, svín og hænur, en akuryrkja skipaði þó mun stærri sess en búfjárhald. Svæðin sem þeir fluttust inn á voru aðeins strjálbýl og þar fóru um litlir hópar veiðimanna og safnara. Bantúar gátu því valið það land sem hentaði best til ræktunar. Byggðir Bantúa snemma á járnöld voru yfirleitt litlar og í þeim stóðu gjarnan um tólf kringlótt hús umhverfis gerði fyrir nautgripi eða geitur. Stærri byggðir, stundum nokkrir hektarar að flatarmáli, voru á svæðum á borð við Natal. Stórir skyldleikahópar Bantúa sóttu þangað vegna mikillar líffræðilegrar fjölbreytni og strjálbýlis. Byggðirnar voru reistar nærri járngrýti og viði sem þurfti til að bræða kolefnisstál. Hagkerfi Bantúa snemma á járnöld var af nauðsyn reist á sjálfsþurft og gaf lítið svigrúm til viðskipta. Nokkur smáviðskipti áttu sér þó stað, einkum með eftirsóttar vörur á borð við kopar og salt á svæðum í Kongó og Tansaníu.

Fram á um áttundu öld CE nýttu Bantúar auðlindir hagstæðari svæðanna og löguðu staðbundið umhverfi að þörfum sínum. Allan tímann mynduðu þeir ríkislaust samfélag sem skipulagt var eftir skyldleikatengslum. Konur önnuðust akuryrkju, matreiðslu og yngri börn en karlar gættu búfjár, veiddu sér kjöt og dýraskinn til klæðagerðar og stunduðu viðskipti við önnur þorp. Kvenleiðtogar voru undantekning og fornleifar veita umtalsverðar vísbendingar um yfirráð karla. Valdið var þó dreift og ekkert fastmótað stigveldi fór með miðstjórnarvald.

Frá tíundu öld risu tiltölulega öflug konungsríki Bantúa á gresjunni sunnan regnskógarins í Mið-Afríku og á hásléttunni milli Sambesí- og Limpopofljóts í innri hluta sunnanverðrar Afríku. Stórar byggðir þeirra hröktu fyrri íbúa svæðisins á brott. Þessi bylting í fornu stjórnmálalandslagi Afríku stafaði annars vegar af innleiðingu nýsteinaldarlandbúnaðar og búfjárræktar og hins vegar af upptöku tækni, verkfæra og vopna járnaldar. Röð konungsríkja Bantúa sem reis á miðöldum drottnaði yfir þessum svæðum efnahagslega, pólitískt og menningarlega.

Á miðöldum nýttu stór samfélög sem mynduðust í sunnanverðri Afríku fljótakerfi svæðisins. Vatnasvið Limpopofljóts nær til suðurhluta Mósambík og Simbabve nútímans, nyrsta hluta Suður-Afríku og austurjaðars Botsvana. Temprað loftslag og vatnsríkt landslag vatnasviðsins laðaði að San-veiðimenn og -safnara frá suðvesturhluta Afríku og Bantúa sem settust þar að. Bantúar komu úr norðri og fluttu með sér þekkingu á járnvinnslu, landbúnaði og búfjárrækt sem þeir höfðu aflað sér á kynslóðalöngum fólksflutningum um Afríku sunnan Sahara. Frá tíundu öld nýttu þeir þessa þekkingu til að stunda akuryrkju á víðáttumiklum ræktarsvæðum um allt vatnasviðið og safna stórum nautgripahjörðum.

Útbreiðsla kristni í Afríku

Saga Norður-Afríku hefur alla tíð verið nátengd Miðjarðarhafi og þjóðunum sem byggja löndin við strendur þess. Breytingar og nýjungar á svæðinu höfðu varanlegar og mikilvægar afleiðingar fyrir Afríku, hvort sem þær voru efnahagslegar, pólitískar eða trúarlegar. Þróunin á þessum sviðum var oft samtvinnuð; þegar Rómaveldi óx og þandist út breiddist kristni til dæmis einnig út.

Kristni varð til sem sérstök trúarbrögð á síðari hluta fyrstu aldar og breiddist brátt út meðal samfélaga víða um Miðjarðarhafssvæðið sem Rómverjar réðu. Þar sem Norður-Afríka var hluti af Rómaveldi urðu þar til sum elstu kristnu samfélög heims. Samkvæmt kristinni hefð fór Markús helgi til egypsku borgarinnar Alexandríu og stofnaði þar fyrsta kristna samfélagið í Afríku um miðja fyrstu öld. Hvort sem þessi frásögn er talin sönn eða ekki er óumdeilt að á þriðju öld var Alexandría ein helsta miðstöð kristni. Þá var hinn áhrifamikli Alexandríuskóli mikilvæg miðstöð guðfræðirannsókna og kristnir menn töldu biskup kirkjunnar í Alexandríu jafn mikilvægan og páfann (biskupinn í Róm). Frá Alexandríu breiddist kristni suður með Níl og náði inn í Efra-Egyptaland.

Vöxtur kirkjunnar í Afríku endurspeglaði útbreiðslu hennar um Miðjarðarhafssvæðið og vakti athygli rómverskra embættismanna. Almennt lagði Rómaveldi ekki stund á ofsóknir gegn fylgjendum þeirra fjölmörgu trúarbragða sem iðkuð voru í ríkinu, ekki einu sinni áhangendum nýrra trúarbragða á borð við kristni. Rómverskir embættismenn töldu þó að sumar athafnir frumkristinna samfélaga röskuðu friði og stöðugleika ríkisins. Kristnir menn neituðu til dæmis að taka þátt í ríkisdýrkun sem heiðraði rómversku guðina og átti að vernda samfélag Rómverja. Slík neitun var túlkuð sem landráð og stundum refsað sem slíku, meðal annars undir Neró keisara sem ríkti frá 54 til 68. Á valdatíma Deciusar keisara árið 250 jukust hins vegar opinberar ofsóknir um allt ríkið verulega og náðu hámarki undir Diocletianusi keisara árið 303. Á þessu tímabili stóð Róm fyrir röð opinberra ofsókna sem áttu að endurheimta fyrri stöðu fornrar heiðinnar trúariðkunar um allt ríkið.

Innan hundrað ára höfðu þrjár ólíkar gerðir klausturlífs orðið til í norðaustanverðri Afríku. Margir einangraðir einsetumenn héldu áfram að búa í norðanverðu Egyptalandi. Í sunnan- og norðvestanverðu Egyptalandi kaus trúrækið fólk hins vegar frekar að lifa í samfélagi. Munkar í sunnanverðu Egyptalandi söfnuðust saman í hópa „bræðra“ sem bjuggu saman og deildu daglegum störfum. Önnur gerð klausturlífs varð til í norðvestanverðu Egyptalandi. Vestan Nílarósa voru klaustrin stigskiptari. Í forstöðu klaustursins var maður sem nefndist ábóti („faðir“). Hann safnaði um sig öðrum körlum sem voru reiðubúnir að lifa samkvæmt fyrirmælum hans og kenningum. Trúræknar konur kusu einnig að lifa klausturlífi. Líkt og karlarnir kusu sumar þeirra að búa í samfélögum trúaðra þar sem þær gegndu stundum forystuhlutverkum. Aðrar, svo sem Amma (móðir) Sara, kusu einveruna. Samkvæmt helgisögn lifði Amma Sara ströngu meinlætalífi í sextíu ár í litlum bústað við á, líklega Níl, án þess að líta nokkru sinni á ána. Hún einbeitti sér svo að ástandi sálar sinnar að fátt annað vakti áhuga hennar. Kristnir menn í Evrópu og víðar áttu síðar eftir að líkja eftir lífsháttum hins trúrækna fólks í Norður-Afríku.

Kristni breiddist fljótt suður frá Egyptalandi til Eþíópíu. Uppgang hins kristna konungsríkis Aksum var að miklu leyti að þakka starfi trúboðans Frumentiusar. Frumentius lenti í skipreika við strönd Erítreu og var fluttur að konungshirðinni. Þar starfaði hann sem kennari og sneri Ezana konungi, sem þá var trúrækinn fjölgyðistrúarmaður, til kristni. Eftir skírn sína sendi Ezana Frumentius til Alexandríu til að biðja yfirmann kristnu kirkjunnar í Egyptalandi að skipa biskup fyrir Eþíópíu. Athanasius, biskupinn í Alexandríu, skipaði Frumentius í embættið og tók hann sér nafnið „Selama“. Líklega var það Selama biskup sem stofnaði fyrsta kristna klaustrið í Eþíópíu.

Frá Egyptalandi breiddist kristni einnig vestur með strönd Norður-Afríku á annarri og þriðju öld til Maghreb-svæðisins, þess hluta norðvestanverðrar Afríku sem liggur milli Marokkó og Líbíu nútímans og nær yfir víðáttumikinn hluta Sahara. Karþagó var einn þeirra staða á svæðinu þar sem kristni virðist hafa blómstrað. Líkt og kristnir menn í Egyptalandi sætti samfélagið í Karþagó ofsóknum Rómverja á þriðju öld. Flestar heimildir okkar um samfélagið eru píslarvættissögur. Ein slík saga, sem varðveittist í dagbók, segir frá Perpetuu, ungri kristinni móður sem var fangelsuð ásamt ungbarni sínu og þungaðri þjónustukonu sinni, Felicitas, sem ól barn í fangelsinu. Perpetua og Felicitas voru teknar af lífi ásamt öðrum kristnum mönnum á leikvanginum í Karþagó.

Til að forðast sömu örlög kusu margir kristnir menn í Norður-Afríku að afneita trú sinni opinberlega en iðka hana áfram í leyni. Rómversk yfirvöld létu sér oft nægja að kirkjuleiðtogar afhentu trúarrit sín. Sumum kristnum mönnum þótti þetta skárra en aftaka en aðrir töldu það ófyrirgefanlegt að forðast píslarvætti fyrir trú sína. Þegar ofsóknunum lauk árið 313 með Mílanótilskipuninni, sem tryggði kristnum mönnum trúfrelsi um allt Rómaveldi, neituðu margir í Norður-Afríku að viðurkenna sem leiðtoga þá sem höfðu afneitað trúnni. Þeir héldu því einnig fram að allar sakramentisathafnir sem þessir leiðtogar framkvæmdu eftir trúarafneitunina væru ógildar, þar á meðal skírnir, hjónavígslur og jafnvel vígsla klerka. Þetta olli djúpstæðum klofningi í kristna samfélaginu í Norður-Afríku sem nefndist dónatistadeilan. Hún var kennd við Donatus, biskup í Karþagó sem leiddi hreyfinguna. Vandinn varð svo umfangsmikill að Konstantínus keisari varð að skerast í leikinn. Deilan hélt þó áfram í Norður-Afríku jafnvel eftir að Donatus var gerður útlægur til Gallíu (Frakklands nútímans) árið 347.

Ágústínus sneri aftur til Norður-Afríku og var skipaður biskup í Hippó (Annaba í Alsír nútímans) árið 395. Þá hafði dónatistadeilan valdið róti í Norður-Afríku í um það bil eina öld. Ágústínus gagnrýndi dónatista harðlega og var staðráðinn í að uppræta hreyfingu þeirra. Hann var helsti andstæðingur dónatista á kirkjuþinginu í Karþagó árið 411, sem keisarinn kallaði saman til að leysa loks úr þessu torvelda máli. Fyrir tilstuðlan Ágústínusar fyrirskipaði kirkjuþingið brottrekstur dónatista úr kirkjunni. Þrátt fyrir þetta afgerandi áfall héldu leifar dónatistahópsins velli í Norður-Afríku fram á sjöundu öld.

Ágústínus átti stóran þátt í að kristni tók á sig samræmdari mynd um allt ríkið. Eftir því sem Rómaveldi varð kristnara urðu trúarofsóknir kristinna manna gegn heiðingjum einnig algengari um allt ríkið. Eitt grimmilegasta ofsóknarverk kristinna manna átti sér stað í Alexandríu. Árið 415 réðst hópur kristinna manna á Hypatíu, heiðinn heimspeking, þegar hún ók vagni sínum um götur héraðshöfuðborgarinnar. Hún var dregin af vagninum og inn í musteri skammt frá, þar sem hún var pyntuð, húðflett lifandi með brotum úr þakhellum og síðan limuð sundur. Líkamshlutar hennar voru fluttir á stað skammt frá og brenndir. Morðið á Hypatíu í rómverskri Norður-Afríku markaði þáttaskil þegar kristni festi yfirráð sín í ríkinu og sýndi hve ofbeldisfull umskipti höfðu orðið í ofsóknum um allan Miðjarðarhafsheiminn. Hið kristna rómverska ríki, sem hafði svo nýlega verið heiðið, hóf nú skipulagðar árásir og ofsóknir gegn heiðingjum og vantrúuðum til að útrýma öllum ummerkjum um fornan átrúnað Rómverja. Grundvallaratriði í þessari stefnu var að miðstjórnin og héraðsstjórar umbáru ofbeldi gegn heiðingjum, bæði með athöfnum sínum og aðgerðaleysi. Það leiddi til þess að kristnir menn um allan rómverska heiminn misþyrmdu og myrtu heiðingja og eyðilögðu musteri þeirra, ölturu og helgidóma.

Ofsóknir gegn heiðingjum í ríkinu fóru saman við tilraunir kirkjuleiðtoga til að hemja þá þætti trúarinnar sem sumir töldu víkja frá rétttrúnaði. Þessi viðleitni náði hámarki á kirkjuþinginu í Kalkedon árið 451 þegar þar var tekin ákvörðun um eðli Krists. Allt frá fyrstu árum kirkjunnar höfðu trúaðir greint á um nákvæmt eðli Jesú. Sumir töldu hann bæði algerlega guðlegan og algerlega mennskan — það var tvíeðliskenningin — en aðrir töldu mannlegt eðli Jesú óaðskiljanlegt frá guðlegu eðli hans — það var eineðliskenningin. Eineðliskenningin var ráðandi í Egyptalandi en kirkjuþingið úrskurðaði að hún væri villutrú. Það olli klofningi og munkar og aðrir kirkjumeðlimir voru reknir brott víða um Egyptaland. Upp frá því fór kristna kirkjan í Egyptalandi sjálfstæðari leið og einangraðist smám saman frá hinum víðari kristna heimi. Hún varð þekkt sem koptíska kirkjan. Heitið endurspeglaði að koptíska var þá bæði helsta ritmálið og tungumál opinberrar guðsþjónustu í Egyptalandi.

Á áttundu öld hafði koptíska kirkjan, undir leiðsögn patríarkans í Alexandríu, aðhyllst eineðliskristni einróma og blómstraði á efri hluta Níladalsins. Kristna konungsríkið Aksum dafnaði þar til Gudit, drottning Zagwe, lagði það endanlega í rúst á tíundu öld. Gudit drottning og afkomendur hennar stofnuðu konungsríkið Zagwe með höfuðborg í Roha. Síðar, undir stjórn Lalibela konungs, sem ríkti frá 1181 til 1221, varð Roha mikilvæg pílagrímsmiðstöð kristinna manna og var nefnd „hin nýja Jerúsalem“. Lalibela nefndi lækinn sem rann um höfuðborgina Jórdaná og lét höggva nýjar kirkjur úr föstu bergi. Á þrettándu öld hafði eineðliskristni fest sig í sessi í norðaustanverðri Afríku.

Útbreiðsla íslams í Afríku

Árið 661 náði ætt Umayya frá Mekka yfirráðum yfir kalífadæminu og sameinaði fyrri landvinninga í starfhæft ríki með höfuðborg í Damaskus í Sýrlandi. Undir stjórn ættarinnar breyttist embætti kalífa úr stöðu sem ættingi eða náinn félagi Múhameðs spámanns gegndi í arfgengt embætti innan ættarveldis sem gekk frá föður til sonar. Ættarveldi Umayya stækkaði kalífadæmið með hernaði þar til það náði yfir alla Miðjarðarhafsströnd Norður-Afríku. Frá Egyptalandi lögðu múslimar landsvæði Býsansríkis á Maghreb-svæðinu í Norður-Afríku undir sig í þremur áföngum á árunum 642 til 709.

Elstu arabísku frásagnirnar af landvinningunum eru frá um tvö hundruð árum síðar og eru ekki mjög ítarlegar, en þær eru engu að síður undirstaða skilnings okkar á atburðunum. Eftir að Egyptaland var lagt undir múslima stöðvaðist framsókn þeirra um Norður-Afríku vegna þess að meira en þúsund mílur af eyðimörk skildu Nílarósa frá Afríkuhéraði Býsansríkis, sem hafði miðstöð í Karþagó. Árið 647 höfðu þó tugþúsundir múslimskra hermanna hafið göngu sína til Maghreb-svæðisins. Sama ár börðust þeir við her landstjóra Býsansríkis í Trípólítaníu (Líbíu nútímans) og sigruðu hann.

Árið 665 var önnur innrás í Norður-Afríku hafin. Her tugþúsunda arabískra hermanna gekk enn á ný frá Egyptalandi, nú staðráðinn í að ná Karþagó. Síðar bættust við fjörutíu þúsund hermenn frá Damaskus og framsókn múslima tryggði þeim fótfestu í Kairouan í Túnis nútímans. Kairouan varð höfuðborg íslamska héraðsins Ifriqiya og miðstöð hernaðaraðgerða múslima sem leiddu arabíska heri inn í hjarta Norður-Afríku, meðal annars til Líbíu, Túnis og Alsírs. Eftir langvinnar herferðir gegn ættbálkum heimamanna og herjum héraðsstjórnar Býsansríkis féll Karþagó loks í þriðju innrás Araba árið 698.

Eftir að arabískir herir náðu Karþagó héldu þeir áfram yfir Norður-Afríku. Á leiðinni fjölgaði í herjum þeirra þegar afrískir hermenn bættust í hópinn. Margir voru neyddir til liðs við Araba en aðrir gengu sjálfviljugir í herinn í von um hlutdeild í herfangi fyrirhugaðrar innrásar á Spán, sem hófst árið 711. Það ár sigldu herir kalífadæmis Umayya yfir Gíbraltarsund og réðust inn á Íberíuskaga. Fáeinum árum síðar höfðu íslamskir herir hernumið alla helstu bæi skagans og sótt norður til Narbonne í Frakklandi. Á innan við einni öld breyttist íslam úr nýrri trúarhreyfingu með miðstöð á Arabíuskaga í heimsveldi sem náði frá Írak í austri að Atlantshafsströnd Norður-Afríku í vestri. Þrátt fyrir hinn stórbrotna árangur tókst ættarveldi Umayya ekki að halda völdum og það féll í byltingu árið 750. Það ár náði Abbasídaættin frá Mekka yfirráðum yfir íslamska kalífadæminu og flutti höfuðborg þess frá Damaskus til Bagdad, þar sem hún var næstu fimm aldir.

Hernaðarlegum landvinningum múslima í Norður-Afríku lauk ef til vill á áttundu öld en útbreiðslu íslams lauk ekki. Íslam breiddist fyrst og fremst út um Vestur- og Austur-Afríku og Afríku sunnan Sahara fyrir atbeina kaupmanna, verslunarmanna, fræðimanna og trúboða. Múslimskir Berbar (Amazigh) fluttu hugmyndir íslams frá Norður-Afríku eftir hinum fjölmörgu verslunarleiðum yfir Sahara sem þeir notuðu. Þannig bárust hugmyndir trúarinnar yfir þurra eyðimörkina og til verslunarbæja í Vestur-Afríku á borð við Gao og Koumbi Saleh, höfuðborg Ganaveldisins. Með tímanum og auknum kynnum tóku sumar valdastéttir í Afríku sunnan Sahara upp íslam og fléttuðu það í sumum tilvikum saman við hefðbundinn átrúnað sinn. Konungar Ganaveldisins tóku sjálfir ekki íslam en þeir gerðu sér grein fyrir mikilvægi verslunarinnar yfir Sahara, sem múslimar leiddu, fyrir efnahag ríkisins og umburðu því trúna. Til marks um það úthlutuðu þeir múslimskum kaupmönnum og verslunarmönnum sérstökum bæjarhluta höfuðborgarinnar. Þetta hverfi fékk skýrt íslamskt yfirbragð, eins og moskurnar þar sýndu.

Á elleftu öld náði hinn víðari íslamski heimur yfir Norður-Afríku og vestanverða Sahara og inn í Ganaveldið í Vestur-Súdan. Jafnvel svo seint hafði íslam þó aðeins haft takmörkuð áhrif í Vestur-Afríku og margir hópar Amazigh blönduðu saman íslömskum hefðum og innlendum afrískum trúarsiðum. Sumir múslimar á svæðinu sem aðhylltust strangari rétttrúnað voru ósáttir við þetta og vildu bæta úr því. Af því spruttu umbótasinnuð íslömsk konungsríki í Vestur-Afríku. Elst þeirra var ríki Almoravída, sem varð til á elleftu öld. Ríkið hafði miðstöð í Marokkó og róttækur íslamskur fræðimaður fór fyrir því. Það óx hratt, knúið áfram af íslömskum trúarhita og hernaðarlegum landvinningum. Á 1070-árunum réðu Almoravídar víðáttumiklum hluta Vestur-Afríku, frá Miðjarðarhafsströnd Marokkó að jaðri Ganaveldisins. Við það tóku margir hópar á þessum svæðum íslam í ríkari mæli. Á þessu tímabili tók íslam fyrir alvöru að breiðast út meðal íbúa Ganaveldisins.

Um miðja tólftu öld hafði trúarhitinn sem einkenndi fyrstu landvinninga Almoravída að mestu fjarað út. Afkomendur stofnendanna kusu frið og munað kyrrsetulífsins í Marokkó fram yfir jihad (stríð í þágu íslams). Sumum úr hópi Amazigh þótti þessi þróun óásættanleg. Þeir hófu því árangursríkt trúarlegt umbótastríð gegn Almoravíðum og stofnuðu eigið umbótasinnað konungsríki í Vestur-Afríku, konungsríki Almohada. Veldi kalífadæmis Almohada varð þó skammlíft og á þrettándu öld höfðu innri uppreisnir veikt það til falls.

Við lok fjórtándu aldar höfðu ráðamenn í Vestur-Afríku, frá Malí til Hausalands (Nígeríu nútímans), tekið íslam og þannig varð nær samfelldur hringur íslamskra ríkja um Afríku sunnan Sahara. Íslam breiddist einnig út um Austur-Afríku en rótgróin kristni í konungsríkjum Núbíu og hinu eþíópíska konungsríki Aksum hélt þar aftur af útbreiðslunni. Þegar komið var fram yfir árið 1200 hafði þessi mótstaða þó veikst verulega og mörg kristin konungsríki orðið múslimsk. Mikilvæg undantekning var konungsríkið Abessinía, kristið arftakaríki Aksum og Zagwe. Austar, á Horni Afríku, risu múslimsku soldánsdæmin Ajuran og síðar Adal.

Sunnar mætti íslam minni samkeppni. Á áttundu öld tóku múslimskir kaupmenn frá Arabíu og Egyptalandi að setjast að í bæjum og verslunarmiðstöðvum meðfram svahílíströndinni, þeim hluta austanverðrar Afríku sem liggur að Indlandshafi. Þá bjuggu þar ótal rótgróin samfélög Bantúmanna og mörg þeirra blómstruðu vegna þess að þau tengdu saman svæðisbundna verslun og vaxandi alþjóðaviðskipti. Arabísku aðkomumennirnir blönduðust Bantúmönnum og til varð sérstakt tungumál og sérstök menning í borgarsamfélagi sem byggðist á viðskiptum.

Á tíundu öld var svahílíströndin viðurkennd sem mikilvæg verslunarmiðstöð. Arabíski ferðalangurinn al-Masudi skrifaði árið 915 um öflug viðskipti svæðisins. Þaðan var meðal annars fluttur út ambur, fílabein, gull og hlébarðaskinn en inn voru fluttar steinskálar, íslamskt leirker og glerílát. Þegar komið var fram yfir árið 1200 hafði sérstök svahílímenning orðið til. Hún einkenndist af sérstakri arabísk-bantúískri mállýsku, beindist að hafinu fremur en innri svæðum Afríku, laut stjórn sjálfstæðra borgríkja sem sérhæfðu sig í viðskiptum og aðhylltist íslam. Svahílímál og -menning höfðu mikil áhrif í bæjum við austurströnd Afríku. Þrátt fyrir velgengni íslams við ströndina á miðöldum hafði það þó nánast engin áhrif á íbúa innri svæða Austur-Afríku fyrr en mörgum öldum síðar.

Eingyðistrú á borð við kristni og íslam breiddist út um Afríku með ýmsum hætti, þar á meðal með hernaðarlegum landvinningum, verslun og menningaráhrifum. Ferlið var aldrei einfalt eða vandræðalaust og bæði landvinningamenn og kaupmenn stóðu frammi fyrir sérstökum áskorunum. Fólk tók þessi trúarbrögð af ólíkum ástæðum, hvort sem það var vegna staðfastrar trúar á betra framhaldslíf eða áþreifanlegs viðskiptalegs ávinnings sem fylgdi trúskiptum. Engu að síður varð grundvallarbreyting á eðli trúar í Afríku á miðöldum. Það merkir ekki að fornum afrískum trúarkerfum hafi verið útrýmt. Kristnir trúboðar og múslimskir kennarar báru vissulega litla virðingu fyrir hefðbundinni trúariðkun í Afríku en kristni og íslam festu oft rætur með því að laga sig að hefðbundnum siðum og helgihaldi afrískra þjóða.

Afríkuvæðing þessara trúarbragða réðst að sjálfsögðu að miklu leyti af aðstæðum. Kristni lagði til dæmis áherslu á einkvæni en íslam heimilaði körlum að eiga fleiri en eina eiginkonu. Íslam fékk því betri viðtökur í þeim afrísku samfélögum sem þegar tíðkuðu fjölkvæni en kristin hefð bannaði það. Samspil trúarhefðanna stuðlaði að því að forn afrísk trúarkerfi lifðu áfram bæði í sveita- og borgarsamfélögum. Afríkuvæðing íslams meðal íbúa svahílístrandarinnar skapaði sérstaka mynd trúarinnar sem fól meðal annars í sér forfeðradýrkun og blíðkun anda, auk sérstakra venja við að merkja grafir og þess að hefðbundnar fórnir voru lagðar fram í moskum.