15.3 Íbúar Sahel-svæðisins
15.3 Íbúar Sahel-svæðisins
Námsmarkmið
Að þessum kafla loknum átt þú að geta:
Meðal þjóða Maghreb- og Sahel-svæðanna í Vestur- og Norður-Afríku gegndi hópur sem kallaður er Berbar (Amazigh) miklu hlutverki í sögu svæðisins. Þessi sundurleiti hópur hirðingja, búfastra bænda og kaupmanna bjó til forna þar sem nú eru Marokkó, Alsír, Máritanía, Túnis, Malí og norðurhluti Níger. Í honum voru margir þjóðernishópar, meðal annars Sanhaja, Masmuda, Zenata, Kutama og Tuareg, sem áttu heimkynni á ýmsum svæðum Maghreb, Sahel og Sahara. Hver þeirra hafði sérstæða menningu og oft eigið tungumál og sérstaka samfélagsgerð. Þessir Amazigh-hópar áttu lykilþátt í tilurð og langlífi verslunarinnar yfir Sahara. Yfirráð yfir henni leiddu til uppgangs og að lokum falls margra afrískra konungsríkja og heimsvelda á miðöldum. Með tímanum tóku þessar þjóðir íslam og reistu sjálfar mikil heimsveldi.
Gao-ættarveldið og upphaf Songhai
Á sjöundu öld CE bjuggu ýmsar þjóðir á Mið-Nígersvæðinu, meðal annars Gabibi, Gow og Sorko, sem allar höfðu flust þangað til að nýta ríkulegar auðlindir svæðisins. Hver hópur nýtti svæðið á sinn hátt: Gabibi-fólkið var búfast og stundaði landbúnað á frjósömum bökkum Nígerfljóts; Gow-fólkið veiddi dýr fljótsins, þar á meðal krókódíla; Sorko-fólkið var herskátt og stundaði fiskveiðar og veiðar á flóðhestum. Ólíkar leiðir þessara þjóða til að nýta fljótið og auðlindir þess tryggðu tiltölulegt jafnvægi milli hópanna og gagnvart umhverfinu.
Af þessum hópum var Sorko-fólkið í bestri stöðu til að ná yfirráðum á svæðinu. Eintrén sem það notaði til veiða og fiskveiða tryggðu því yfirráð yfir fljótinu, þar sem það flutti matvæli og verslaði með þau á þessum hluta Nígerfljóts. Það færði landsvæði sitt fljótlega ofar með fljótinu í átt að Nígerbeygjunni og stofnaði þorp á bökkunum til að greiða fyrir viðskiptum. Frá þessum verslunarþorpum drottnaði Sorko-fólkið yfir nærliggjandi samfélögum Gabibi-bænda, réðst á korngeymslur þeirra og rændi byggðirnar. Aðstæður á svæðinu breyttust einhvern tíma á níundu öld þegar þangað kom hirðingjaþjóð hestamanna sem talaði Songhai, mállýsku úr Nílar-Sahara-málafjölskyldunni. Smám saman tóku Sorko-, Gabibi- og Gow-fólkið upp tungumál sigurvegaranna. Saman lögðu menningarheimar þessara hópa grunn að sjálfsmynd Songhai-fólksins og Songhai-ríkinu, sem hafði höfuðborg sína í Kukiya. Þegar hið nýja Songhai-ríki tók á sig mynd voru íbúar þess í stöðugum samskiptum við múslimska kaupmenn í Gao í norðri.
Við austurjaðar Nígerbeygjunnar, á svæði sem hafði sögulega þýðingu fyrir bæði Ganaveldið og Malíveldið, stofnuðu afrískir og egypskir kaupmenn verslunarborgina Gao á sjöundu öld. Þeir sóttu þangað vegna gullverslunarinnar frá Bambuk í Gana. Borgin varð fljótt mikilvægur hlekkur í verslun með gull, kopar, fanga í þrældómi og salt yfir austur- og miðhluta Sahara. Elstu heimildir um Gao eru frá níundu öld. Á níunda áratug þeirrar aldar var borgin þegar orðin svæðisbundið stórveldi.
Á tíundu öld höfðu arabískir ferðalangar tekið eftir mikilvægri legu Gao sem miðstöðvar á verslunarleiðinni yfir Sahara milli Egyptalands og Gana til forna. Eftir því sem Gao stækkaði jukust þarfir borgarinnar. Bændur og fiskveiðifólk Songhai sáu kaupmönnum borgarinnar fyrir mat í skiptum fyrir salt, vefnað og aðrar vörur frá Norður-Afríku. Vegna samskipta við múslimska kaupmenn kynntust stjórnendur Songhai íslam og tóku trúna á elleftu öld. Ríki þeirra varð þannig eitt fyrsta ríkið í Vestur-Afríku sem tók það skref. Trúskipti þeirra marka upphaf heimsveldisskeiðs Gao.
Elsta konungsætt Songhai-ríkisins var Za-ættarveldið. Hefðir og síðari tíma sagnarit benda til þess að það hafi stjórnað konungsríkinu á elleftu og tólftu öld. Za-ættarveldið er lítt þekkt og þær heimildir sem til eru felast í goðsögum og munnmælum, sautjándu aldar verkinu Saga Súdan, munnlegri hefð Songhai sem Abd al-Sadi skráði og áletrunum á legsteinum frá fjórtándu og fimmtándu öld. Samkvæmt sögu al-Sadi var goðsagnakenndur stofnandi ættarveldisins Za Alayaman, sem settist að í Kukiya einhvern tíma fyrir elleftu öld. Za Alayaman og fyrstu arftakar hans báru titilinn malik eða „konungur“. Heimildir benda til þess að síðari stjórnendur, hugsanlega annað ættarveldi, hafi borið titilinn zuwa og því sé talað um Zuwa-ættarveldið.
Samkvæmt hefð voru fyrstu fjórtán stjórnendur Songhai-ríkisins, sem hafði upphaflega miðstöð í Kukiya, jahiliyyah (bókstaflega „ófróðir [um íslam]“). Einhvern tíma á elleftu öld tók konungsættin íslam, hugsanlega undir stjórn Za Kusay, sem Saga Súdan nefnir fyrsta múslimska stjórnanda Songhai. Þessi tímasetning er þó umdeild. Nútímafræðimenn telja að trúskipti stjórnenda Songhai hafi átt sér stað undir lok elleftu aldar þegar Sanhaja-Almoravídar komu frá Marokkó. Hvað sem því líður færðist stjórnmálamiðja konungsríkisins frá Kukiya til Gao einhvern tíma á þessu skeiði. Gao varð miðstöð mikilvægs íslamsks konungsríkis, ekki síst vegna þess að borgin var endastöð úlfaldalestarleiðarinnar sem tengdi hana við norðurhluta Sahara (Mynd 15.17).
Þegar vörur á borð við kólahnetur, döðlur, fanga í þrældómi, fílabein, salt, leður og að sjálfsögðu gull fóru um höfuðborgina á leið sinni til og frá konungsríkinu Gana efnuðust kaupmenn, þar á meðal Songhai-fólkið sjálft. Velmegun Gao vakti einnig athygli hins nýja og útþenslusinnaða konungsríkis Malí í Vestur-Afríku, sem innlimaði Gao um 1325. Þetta var gullöld Malíveldisins og næstu öldina högnuðust stjórnendur þess á viðskiptum Gao og innheimtu skatta af konungum borgarinnar. Þegar landkönnuðurinn Ibn Battuta kom til Gao frá Timbúktú árið 1353 lýsti hann borginni sem „mikilli borg við Níl [Nígerfljót], einni fegurstu, stærstu og frjósömustu borg Súdan“.
Innlimun Gao stækkaði Malíveldið verulega en aðeins um skamma hríð. Reglubundnar uppreisnir íbúa Timbúktú, Takedda og Gao, ásamt borgarastyrjöld, bágum efnahag og innrásum Almoravída úr norðri, urðu til þess að stjórnendur Malí í Gao hörfuðu á fjórða áratug fimmtándu aldar. Leiðtogi uppreisnarmanna Songhai, Sunni Ali, varð fyrsti konungur Songhai-veldisins. Undir stjórn hans varð Songhai eitt mesta heimsveldi Afríku á miðöldum. Frá höfuðborg sinni Gao í hjarta konungsríkisins háði Sunni Ali landvinningastríð gegn múslimskum nágrönnum sínum. Konungurinn safnaði saman gríðarstóru riddaraliði sínu og flota eintrjáa til hernaðar og færði heimsveldið langt inn í eyðimörkina í norðri og allt til Djenné í suðvestri. Nær linnulausar árásir hans á Tuareg-hirðingja og eftirförin við þá leiddu til þess að hann náði mikilli trúar- og fræðimiðstöð Malí í Timbúktú, verslunarbænum Djenné og nær allri flóðsléttu Mið-Nígerhéraðsins og hálendi Bandiagara á sitt vald.
Þótt Sunni Ali væri sjálfur múslimi háði hann herferðir gegn múslimskum herjum. Þetta og almennt virðingarleysi hans gagnvart íslam varð til þess að arabískir sagnfræðingar gagnrýndu hann harðlega. Í History of the Sudan lýsti al-Sadi Sunni Ali sem „miklum kúgara og alræmdum illvirkja“ og sagði að hann hefði „kúgað fræðimenn og helga menn, drepið þá, svívirt og auðmýkt“. Af þeim sökum flúðu margir fræðimenn frá Timbúktú til Oualata og íslömskum fræðum í borginni hnignaði verulega (Mynd 15.18). Í munnlegri hefð Songhai er Sunni Ali engu að síður minnst sem mikils hershöfðingja og landvinningahetju, auk stofnanda Songhai-veldisins. Með yfirráðum sínum yfir mikilvægum verslunarleiðum og þéttbýlissvæðum auðgaði hann konungsríki sitt og gerði því kleift að verða enn auðugra en Malí.
Þvermenningarleg samskipti á Sahel-svæðinu
Frá síðari hluta sjöundu aldar jókst þrýstingur íslamskra afla á samfélög Vestur- og Norður-Afríku. Í Norður-Afríku höfðu verið kristin samfélög frá annarri öld, auk hópa heiðingja sem ýmist voru búfastir eða hirðingjar, og svæðið lá í vegi hins öfluga og útþenslusinnaða nýja múslimaveldis með miðstöð á Arabíuskaga. Egyptaland, sem hafði snemma verið höfuðvígi koptískrar kristni og varnargarður kristinna yfirráða Rómverja í Norður-Afríku, féll í hendur íslamskra herja um miðja öldina. Þaðan sóttu múslimskir arabískir herir jafnt og þétt vestur eftir norðurhluta álfunnar. Þegar Karþagó Býsansmanna féll fyrir herjum Umayyaættar árið 698 beindust íslömsku hersveitirnar gegn al-Kahina, „drottningu Berba“, sem var líklega kristinn trúskiptingur og hafði myndað bandalag innlendra afrískra hersveita gegn áhlaupi þeirra. Al-Kahina hafði valdamiðstöð sína í Alsír og sigraði með yfirburðum íslamskan her sem sendur var frá Egyptalandi árið 698. Fimm árum síðar beið hún hins vegar ósigur fyrir einbeittari íslamskri framvarðarsveit við Tabarka í Túnis. Leiðin var nú greið og með aðstoð hópa Afríkubúa sem höfðu tekið íslam náðu Arabar yfirráðum í Norður-Afríku árið 709.
Trúskipti hirðingjanna þýddu þó ekki að þeir gengju undir vald annarra. Afríkubúar sem höfðu tekið íslam bjuggu í hernumdum héruðum þar sem skattar voru þungir, dætur þeirra voru stundum hnepptar í þrældóm og komið var fram við þá sem annars flokks múslima. Margir þeirra töldu sig engu að síður betri múslima en arabísku valdastéttina sem stjórnaði þeim, enda töldu þeir hana spillta af auðæfum og munaði og ekki lengur helgaða íslam. Þeir kröfðust þess að grimmir valdhafar yrðu sviptir völdum og guðræknir menn settir í þeirra stað. Víðtæk andstaða birtist í uppreisnum sem brutust út víða um Norður-Afríku árin 739 og 740 og sundruðu íslamska kalífadæminu. Að lokum féllu yfirráð á svæðinu í hendur ýmissa íslamskra trúarhópa og valdaætta. Nær tvö hundruð ár liðu þar til Norður-Afríka sameinaðist aftur undir stjórn múslima. Þessir valdhafar voru kallaðir Fatímídar. Þeir voru sjía-múslimar og viðurkenndu ekki yfirráð Abbasída, sem höfðu tekið við af ætt Umayya árið 750.
Fatímídar
Trúboðar Fatímída höfðu lengi starfað í Írak og Sýrlandi áður en þeim tókst að snúa Kutama-fólkinu í Alsír til trúar. Á tíundu öld tóku Fatímídar að leggja undir sig vígi múslima víðs vegar um Maghreb-svæðið. Í lok aldarinnar höfðu herir þeirra lagt Egyptaland undir sig og náð yfirráðum í Palestínu, Sýrlandi og hluta Arabíuskaga, þar á meðal Mekka og Medínu. Fatímídar stofnuðu sjía-kalífadæmi í Kaíró en lokamarkmið þeirra var að sigra kalífadæmi súnníta undir stjórn Abbasída í Bagdad og stofna kalífadæmi sem yrði miðstöð múslimaheimsins.
Stofnandi kalífadæmis Fatímída, Abdullah al-Mahdi Billah, hafði reitt sig á innlenda afríska hermenn þegar hann lagði Maghreb-svæðið undir sig. Þessir hermenn, sem höfðu skipt sköpum í sigrum hans í Afríku, réðu ekki við tyrkneska hermenn kalífadæmis Abbasída, sem voru oft fangar hnepptir í þrældóm. Fatímídar tóku sér Abbasída til fyrirmyndar og gerðu her sinn fjölbreyttari. Þeir fengu bæði frjálsa Tyrki og Tyrki í þrældómi til liðs við innlenda afríska hermenn og breyttu þannig ættbálkaher sínum í fjölþjóðlegt herlið. Til skamms tíma reyndist þetta árangursrík stefna en þegar til lengri tíma var litið tók samkeppni um stöður innan hersins á sig mynd þjóðernisátaka og leiddi til borgarastyrjaldar í Egyptalandi á sjöunda áratug elleftu aldar.
Fatímídar höfðu sjálfir sætt ofsóknum og verið utangarðsmenn. Þeir sýndu því umburðarlyndi í trúmálum og reyndu ekki að þvinga kristið fólk, gyðinga eða súnní-múslima til trúskipta. Koptískir kristnir menn héldu jafnvel áfram að gegna ráðandi hlutverki í fjármálum og stjórnsýslu kalífadæmis Fatímída. Fatímídar reyndu að breiða út sjía-íslam með menntun, meðal annars með því að reisa marga madrasa-skóla, og með því að fjölga sjía-moskum. Ein þeirra var Al-Azhar-moskan í Kaíró, þar sem nemendur gátu lagt stund á íslömsk lög og lögspeki, stjörnufræði, heimspeki og arabíska málfræði. Þessar aðgerðir skiluðu árangri, því í lok tíundu aldar voru flestir íbúar Egyptalands múslimar.
Valdhafar Fatímída í Kaíró gátu ekki stjórnað Maghreb-svæðinu beint og skipuðu því emíra, eða landstjóra, af Zirídaætt. Líkt og Fatímídar fylgdu Zirídar sjía-íslam. Í fyrstu ríktu þeir í nafni Fatímída en um miðja elleftu öld lýstu þeir yfir sjálfstæði og gengu til liðs við kalífadæmi súnníta undir stjórn Abbasída. Kalífi Fatímída reyndi að endurheimta yfirráð sjía-múslima með því að hvetja tugi þúsunda Araba til að flytjast vestur á bóginn. Fólksflutningarnir juku þrýsting á landamæri Zirídaríkisins, sem hafði slitið sig frá Fatímídum, og leiddu til stríðs. Þrátt fyrir gríðarlega eyðileggingu náðu Fatímídar ekki markmiði sínu og Maghreb-svæðið var gengið þeim úr greipum.
Fatímídar áttu einnig í átökum við kristna krossfara frá Evrópu, sem náðu Jerúsalem af þeim árið 1099. Kalífadæmi Fatímída dróst smám saman saman þar til það náði aðeins yfir Egyptaland. Á sjöunda áratug tólftu aldar veiktust Fatímídar enn frekar þegar ríkið klofnaði vegna valdabaráttu tveggja fylkinga. Annar keppinautanna leitaði aðstoðar kristinna krossfara og í kjölfarið varð Egyptaland um skamma hríð verndarríki þeirra. Keppinautur hans leitaði á náðir hers súnní-múslima. Árið 1169 hafði múslimski herinn, undir stjórn kúrdísks hershöfðingja að nafni Saladin, hrakið krossfarana á brott. Þegar Saladin sór Abbasídum hollustueið nokkrum árum síðar varð Egyptaland aftur hluti af íslamska kalífadæminu undir forystu súnníta.
Almoravídar
Meðan kalífadæmi Fatímída reyndi að ná Maghreb-svæðinu aftur af Zirídaætt færðist valdamiðja svæðisins frá ströndinni í átt að Atlasfjöllum í Marokkó. Á þessum hluta Vestur-Afríku bjuggu Sanhaja, Afríkubúar sem höfðu tekið íslam og skiptust í sérstaka þjóðernishópa, meðal annars Djuddala og Lamtuna. Það var meðal þessara hópa sem íslamski lögspekingurinn Ibn Yasin settist að árið 1039 fyrir atbeina Yahya ibn Ibrahim, sem vildi siðbæta ættbálkana og leiða þá aftur til hinnar „sönnu“ íslömsku trúar, það er súnní-íslams eins og hann skildi það. Í meira en áratug reyndi Ibn Yasin að þröngva túlkun malikíta á súnní-íslam upp á Djuddala. Sú túlkun byggðist á bókstaflegum lestri Kóransins og sunna, það er athöfnum og orðum spámannsins Múhameðs. Hverjum þeim sem uppfyllti ekki strangar kröfur Ibn Yasin um aga og rækslu trúarskyldna var refsað harðlega.
Eftir meira en áratug meðal Djuddala, þar sem hann hafði snúið nokkrum leiðtogum ættbálksins gegn sér, var Ibn Yasin sjálfur gerður útlægur. Í útlegðinni bættist stöðugt í hóp fylgjenda hans úr Lamtuna- og Djuddala-hópum Sanhaja. Hann nefndi hópinn fljótlega Almoravída. Undir forystu Ibn Yasin urðu Almoravídar ákafir umbótasinnar sem lögðu áherslu á að þröngva sinni útgáfu af íslam upp á íbúa Magrebsvæðisins. Árið 1052 hófu Ibn Yasin og Almoravídar margra ára herför til að sigra aðra ættbálka svæðisins og söfnuðu um leið saman öflugum her.
Árið 1054 höfðu Almoravídar náð yfirráðum yfir verslunarleiðinni þvert yfir Sahara milli Sijilmasa og Awdaghost. Eftir að Ibn Yasin féll í orrustu árið 1059 héldu fylgjendur hans áfram norður á bóginn, alla leið til Fez í Marokkó nútímans, sem þeir lögðu undir sig árið 1069. Árið 1070 gerðu þeir Marrakesh að höfuðborg sinni. Eftir að Almoravídar höfðu treyst tök sín á Marokkó réðust þeir inn á Spán undir stjórn Umayyaættar og lögðu íslömsku ríkin í Al-Andalus undir sig til að mynda Almoravídaveldið. Frá árinu 1085 náði Almoravídaveldið, undir stjórn Sanhaja, yfir allt landsvæðið frá Awdaghost í suðurhluta Sahara til Zaragoza við ána Ebro á Spáni (mynd 15.19). Lagakenningar malikíta réðu túlkunum á íslam og nám í Kóraninum og spámannahefðunum sem varðveittar eru í sunna lagðist að mestu af. Ólíkt Fatímídum í Egyptalandi sýndu Almoravídar engum öðrum trúarbrögðum umburðarlyndi, hvorki dulhyggju súfismans innan íslams né öðrum stefnum súnní-íslams.
Almohadar
Almoravídar héldu völdum ekki lengi. Ibn Tumart, sem var úr Masmuda, ættbálki Amazigh-fólks í Atlasfjöllum, hratt af stað gagnhreyfingu sem hafnaði formbundinni lagahyggju Almoravída. Ibn Tumart hafði aflað sér víðari sýnar en Ibn Yasin með námi í moskum og madrasa-skólum víða um múslimaheiminn og víðsýn nálgun hans ögraði bókstafstrú Ibn Yasin. Ibn Tumart var umbótasinni. Hann vildi hverfa aftur til þess sem hann taldi hina upprunalegu og óspilltu íslömsku trú og hafnaði öllum skólum íslamskra laga, enda taldi hann úrskurði þeirra villutrúarlegar túlkanir á kenningum spámannsins Múhameðs. Fylgjendur Ibn Tumart tóku sér nafnið Almohadar, sem merkir „þeir sem aðhyllast einingu“, með vísun til trúar þeirra á yfirskilvitlega einingu Guðs. Þrátt fyrir víðsýni hreyfingarinnar var Ibn Tumart ekki síður strangur en Ibn Yasin í kröfum sínum um það sem hann taldi rétta iðkun íslams. Eitt sinn dró hann systur sína af hestinum sem hún reið vegna þess að hún bar ekki blæju. Hann heimsótti einnig Marrakesh oft og gerði reglulega gys að embættismönnum Almoravída og hæddist að trú þeirra.
Yfirráð Almoravída við syðstu mörk ríkis þeirra voru veikburða. Riddaralið þeirra átti erfitt með að berjast og athafna sig í hæðum Atlasfjalla og Masmuda-hirðingjarnir sem bjuggu þar sluppu því að mestu undan stjórn þeirra. Það var meðal þessara hirðingja sem Ibn Tumart tók að safna ættbálkum Masmuda í herlið gegn Almoravídum. Árið 1130 náðu yfirráð hans yfir allt svæðið. Her Ibn Tumart þvingaði þá hópa sem í fyrstu hikuðu við að ganga til liðs við málstað Almohada til bandalags. Árið 1147 tóku Almohadar Marrakesh, eyðilögðu það sem þeir töldu tákn úrkynjaðs og spillts veldis, þar á meðal mosku Almoravída, og héldu áfram að strönd Magrebsvæðisins. Árið 1160 höfðu þeir lagt strandlengjuna undir sig allt austur til Trípólí. Undir lok aldarinnar náði Almohadaveldið yfir allan Spán undir stjórn múslima (mynd 15.20).
Líkt og Sanhaja á undan þeim réðu Masmuda bæði stjórnsýslu og her Almohadaveldisins á Spáni. Handbækur um lagakenningar malikíta voru bannaðar og síðar brenndar og kenningar Ibn Tumart, sem lést árið 1130, komu í þeirra stað. Líkt og forverar þeirra, Almoravídar, gerðu Almohadar enga tilraun til að veita sigruðum og undirokuðum þjóðum Spánar aðild að stjórnsýslunni. Yfirráð Almohada reyndust þó skammvinn. Veldi Masmuda hafði varla náð hámarki um árið 1200 þegar það tók að liðast í sundur, meðal annars vegna þrýstings frá kristnum mönnum í norðri. Um miðja þrettándu öld höfðu kristnar hersveitir lagt undir sig allan Spán norðan Granada, sem féll árið 1492. Á sama tíma bundu uppreisnir á Maghreb-svæðinu og rán uppreisnarmanna á Marrakesh árið 1275 enda á Almohadaveldið.
Í tvö hundruð ár réðu Almoravídar og Almohadar yfir Maghreb-svæðinu. Þótt þeir væru keppinautar áttu þeir margt sameiginlegt: báðar hreyfingarnar áttu rætur í herskárri umbótastefnu, voru óháðar arabískum valdhöfum — Almoravídar óháðir Egyptalandi Fatímída og Almohadar óháðir Bagdad Abbasída — og héldu báðar í menningarleg einkenni innlendra Afríkubúa. Sanhaja báru áfram blæjur og Masmuda héldu í ráð fimmtíu höfðingja sem úrskurðaði í málefnum ættbálksins. Samt var mikill munur á þeim: lagahyggja malikíta meðal Almoravída var andstæða hinnar víðsýnu hugmyndafræði Ibn Tumart. Þótt bæði veldin væru tiltölulega skammlíf skildu þau eftir sig varanlega arfleifð í Norður-Afríku og meðfram Miðjarðarhafsströndinni með því að breiða út íslam og arabíska tungu.