12.2 Samskipti austurs og vesturs á ármiðöldum
12.2 Samskipti austurs og vesturs á ármiðöldum
Námsmarkmið
Í lok þessa hluta ættir þú að geta:
Silkivegirnir mynduðu eitt umfangsmesta verslunarnet mannkynssögunnar. Þeir tengdu austur og vestur í víðfeðmu neti samtengdra leiða sem blómstraði mest frá fimmtu öld til áttundu aldar. Netið hafði tekið að myndast nokkrum öldum fyrr, þegar kínverska Han-ættin reyndi með viðskiptum að friða og hafa hemil á fjölmennum hirðingjaþjóðum Xiongnu í norðri. Kínverjar áttu einnig viðskipti við aðrar hirðingjaþjóðir, svo sem Yuezhi í Baktríu, þar sem Afganistan er nú. Silkivegirnir tengdu að lokum Kína, Mið-Asíu, Suður-Asíu, Mið-Austurlönd og jafnvel Miðjarðarhafssvæðið. Eftir þeim fóru vörur á borð við silki og krydd, tækni á borð við pappírsgerð og menningarhefðir og trúarbrögð á borð við búddisma og íslam.
Þessi leiðakerfi skiptu sköpum fyrir útbreiðslu íslams. Snemma á áttundu öld réðust múslimskir ránflokkar til dæmis inn á Sindh-svæðið á norðvestanverðu Indlandi og íslam barst í kjölfarið um svæðið. Siglinganet með Indlandshaf að þungamiðju áttu einnig stóran þátt í útbreiðslunni. Múslimskir sjómenn sigldu frá Indlandi um Persaflóa og Rauðahaf og náðu smám saman ráðandi stöðu á stórum hluta Malabar-strandarinnar á vestanverðu Indlandi og Svahílí-strandarinnar í Austur-Afríku. Þeir urðu fastur þáttur í ábatasömum viðskiptum á Indlandshafi allt til Kína og enn lengra. Áhrif múslimskra kaupmanna á svæðinu náðu þó langt út fyrir vöruskipti. Ein mikilvægasta afleiðing þess að íslömsk menning breiddist út með viðskiptum í Suður- og Austur-Asíu var tilkoma öflugra ríkja á borð við Indónesíu, þar sem nú búa fleiri múslimar en í nokkru öðru landi heims.
Ferðalög og viðskipti eftir silkivegunum
Á fyrstu öld BCE var Kína orðið austasti endi silkiveganna en Róm sá vestasti. Rómverjar sigldu einnig til að afla varnings sem barst um hafnir á vesturströnd Indlands, við Rauðahaf og Persaflóa. Jafnframt áttu þeir viðskipti um mikilvægar miðstöðvar í Sýrlandi, svo sem hinar miklu karavanaborgir Petru og Palmyru. Sú síðarnefnda var borg Nabatea og kunn sem helsta innflutningshöfn kínversks silkis og reykelsis úr austri. Í skiptum fyrir slíkan varning fluttu rómversku héruðin í Norður-Afríku út glervarning, ull, gull og silfur fyrir milligöngu kaupmanna í Mið-Austurlöndum og Mið-Asíu, jafnvel allt til Indlands (Mynd 12.14).
Áður en verslunarvarningur úr austri barst til Rómverja var hann að mestu í höndum Kúsanveldisins. Veldið varð til þegar Yuezhi-sambandið í Baktríu sameinaðist. Það átti viðskipti bæði við Kína og Indlandsundirálfuna og tengdi svæðin tvö saman, einkum fyrir milligöngu borgarinnar Taxila. Kúsanveldið tryggði stöðugleika verslunarleiðanna sem tengdu vesturhluta silkiveganna um Parþaveldi við leiðir steppna Mið-Asíu. Um leið færði það yfirráð sín hálfa leið suður eftir Indlandsundirálfunni og skapaði sér ákjósanlega stöðu til að annast viðskipti milli Indlands, Kína og Miðjarðarhafssvæðisins.
Á þriðju öld CE voru mörg þeirra velda sem nýttu silkivegina tekin að hnigna, þar á meðal Rómaveldi, Kúsanveldi, Parþaveldi og Hanveldi. Sasanídar í Persíu tóku við af Kúsönum og Parþum og innlimuðu jafnframt norðurhluta Kúsanveldisins. Guptar náðu brátt yfirráðum yfir suðurhluta Indlands. Miðjarðarhafsheimurinn var einnig að breytast. Nýr endastöð verslunar eftir silkivegunum var Austurrómverska ríkið, sem lifði áfram eftir að yfirráð Rómverja í Vestur-Evrópu hrundu og var frá lokum fimmtu aldar þekkt sem Býsansveldið. Þessi nýju veldi héldu verslunarnetinu við og stækkuðu það.
Langviðskipti voru áhættusöm bæði á ármiðöldum og síðmiðöldum. Silkivegirnir voru ekki fjögur þúsund mílna hraðbraut sem tengdi markaði austurs og vesturs frá Róm til Kína. Þeir voru net samtengdra leiða sem byggðust upp smám saman og margar voru illa við haldnar. Að lokum tengdu þær tugi vinjabæja og kaupstaða, svo sem Palmyru í vestri og Baktríu í austri. Best er að hugsa sér netið sem röð áfanga. Kaupmenn fluttu varning sinn í karavönum milli áfanga og hvíldu sig í karavanserai á leiðinni. Á þessum löngu leiðum skipti varningurinn oft um hendur milli kaupmanna sem fóru hver um sig aðeins hluta leiðarinnar. Verðið hækkaði eftir því sem vörurnar fjarlægðust upprunastað sinn.
Búddismi barst til Kína einhvern tíma á tímabili konungsættanna sex (220–589 CE). Munkar sem ferðuðust eftir silkivegunum milli Norður-Indlands og Afganistans fluttu með sér þann algilda boðskap að búddískir lífshættir stæðu öllum opnir og hver sá sem vildi taka við boðskapnum gæti öðlast hjálpræði. Þeir fundu hljómgrunn meðal ótal kaupmanna sem ferðuðust milli Kína og Mið-Asíu. Með tímanum mynduðu búddamunkar lítil samfélög og reistu klaustur við röð vinja endilangrar Taklamakan-eyðimerkurinnar, allt að Kínamúrnum í norðurhluta Kína. Við eina þeirra, Yungang, tóku fimm risavaxnar Búddastyttur á móti þreyttum ferðalöngum. Þær voru höggnar í klettana og umkringdar tugþúsundum stytta af búddískum guðdómum og velgjörðarmönnum (Mynd 12.15). Þessi mikli helgistaður bauð ekki aðeins hvíld og endurnæringu heldur var hann einnig hlið inn á kínverska markaðinn.
Margir leggir silkiveganna voru stórhættulegir. Ferðalangar sem lögðu af stað frá Chang’an, höfuðborg Tang-ættarinnar og austurenda leiðakerfisins, komu til dæmis nær samstundis að Góbí, stærstu eyðimörk Asíu. Þétt og grýtt yfirborð hennar hentaði vel til langferða á úlföldum, en vatnsskorturinn kallaði á karavanserai með um dagsferð á milli við leiðina sem tengdi Kína við innri héruð Mið-Asíu. Auk hættna af landslagi og náttúrufari þurftu ferðalangar að óttast stríðandi ættbálka, farandræningja og þjófa. Ræningjar höfðu ógnað silkivegunum frá upphafi og réðust á lestir með verðmætan farm þegar þær fóru um opin og óvarin svæði. Litlar hersveitir og bogmenn fylgdu sumum stærri og fjársterkari karavönum og stundum sameinuðust þær í gríðarstórar lestir til öryggis. Slíkt var þó undantekning fremur en regla. Flestir ferðalangar lögðu bæði líf sitt og varning í mikla hættu á ferð með karavönum.
Þrátt fyrir hætturnar þótti mörgum landleiðin fýsilegri en hinn kosturinn, hættuleg og dýr sjóferð. Sjóræningjar leyndust á strandsvæðum og herjuðu á skip á silkivegunum á sjó. Breytilegt veður og illa kortlögð hafsvæði reyndu mjög á jafnvel traustustu skip og reyndustu sæfarendur. Ef skip fórst í skyndilegu óveðri eða á grunnu rifi, eins og ítrekað gerðist við Gelasa-sund í Indónesíu, gat það bæði kostað áhöfn og farþega lífið og gert þá kaupmenn gjaldþrota sem misstu varning sinn í hafið. Flestum kaupmönnum þótti áhætta sjóverslunar og kostnaður við að leigja skip og áhöfn gera sjóleiðina að lakari kosti af þessum tveimur leiðum. Eftir því sem landveldi á borð við ríki Sasanída í Mið-Asíu urðu stöðugri varð landleiðin enn fýsilegri.
Sasanídar í Persíu gátu tryggt mikið öryggi og stuðlað þannig að friðsamlegri og skilvirkari viðskiptum. Völd þeirra byggðust raunar að miklu leyti á þessum viðskiptum. Sasanídaveldið vék þó brátt fyrir íslamska kalífadæmi Úmajada. Það náði yfirráðum yfir viðskiptunum og framleiddi eigin vefnaðarvöru og annan varning til sölu eftir leiðunum, þótt eftirspurn eftir kínversku silki héldist. Árið 750 steyptu Abbasídar (749–1258) Úmajödum af stóli. Þessi nýja íslamska konungsætt sótti austur frá Mið-Austurlöndum á sama tíma og Tang-ættin sótti vestur frá Kína. Abbasídar fluttu höfuðborg sína til Bagdad við Tígrisfljót í núverandi Írak. Það auðveldaði þeim að stjórna viðskiptum á silkivegunum, því um Persaflóa gátu þeir sneitt fram hjá Rauðahafi. Sú sjóverslunarleið lá næst fyrri höfuðborg Úmajada í Sýrlandi.
Þrátt fyrir metnað Abbasída stöðvaðist útþensla þeirra til austurs árið 751 þegar sameinaður her Araba og Tíbeta mætti liði Tang-ættarinnar í orrustunni við Talasfljót nærri bænum Atlakh (Mynd 12.16). Í fyrstu var jafnt með liðunum en orrustan snerist Abbasídum í vil þegar tyrkneskt herlið, sem hafði verið bandamaður Tang-ættarinnar, skipti um lið og gekk til liðs við Abbasída. Þótt Abbasídar sigruðu markaði orrustan endalok útþenslu beggja veldanna.
Meðan þessi veldi og önnur risu og hnigu skiptu yfirráð yfir verslunarleiðum, einkum silkivegunum, höfuðmáli. Íbúar steppna Mið-Asíu skiptu til dæmis skinnum, ull og búfé fyrir kínverskan iðnvarning á borð við lakkvöru, silki, silkiþráð, pappír, postulín og járnverkfæri. Þessum vörum var síðan skipt fyrir sambærilegan varning á leiðinni og þær bárust að lokum til kaupenda allt frá Sanhaja-ættbálkum Vestur-Afríku til Egypta og Eþíópíumanna í Austur-Afríku. Silkivegirnir voru þó aldrei jafn mikilvægir kínverska hagkerfinu og hagkerfum annarra ríkja. Innlent hagkerfi Kína var nógu stórt til að fullnægja öllum þörfum ríkisins og íbúa þess án innflutnings. Þetta olli evrópskum stórveldum miklum vonbrigðum þegar þau reyndu langt fram á nútíma að hasla sér völl í kínverska hagkerfinu. Jafnframt var mikil eftirspurn eftir kínverskum vörum meðal þjóða í vestri og því var staða Austur-Asíu nær alltaf sterkari í viðskiptunum.
Silkið sem silkivegirnir draga nafn sitt af kann upphaflega að hafa komið frá Kína, en ekki leið á löngu þar til mörg önnur ríki tóku að rækta silkiorma, vinna silkiþráð úr hjúpum þeirra og vefa úr honum íburðarmikið klæði. Sagan segir að Býsansmenn hafi komist yfir silkiorma með leynd á sjöttu öld þegar kristnir munkar á ferð í Kína smygluðu nokkrum hjúpum úr landi í holum göngustöfum. Konur unnu stóran hluta silkiframleiðslunnar. Þær ræktuðu mórberjatrén sem silkiormarnir nærðust á, raktu upp hjúpana og ófu þræðina í klæði. Þær gegndu lykilhlutverki í viðskiptunum sem færðu Kínverjum yfirráð á markaði þess munaðarvarnings sem silkivegirnir voru kunnir fyrir. Karlar sáu um ræktun mórberjatrjánna og sölu og vöruskipti fullunninna afurða. Afkoma margra byggða, bæði í sveitum og borgum, byggðist á silkiklæðaframleiðslu af þessu tagi, líkt og heimilisiðnaðurinn sem síðar blómstraði í Evrópu.
Trúarbrögð og verslun í Suður- og Suðaustur-Asíu
Útbreiðsla íslams veitti múslimum veigamikið hlutverk í heimsverslun, einkum á silkivegunum og Indlandshafi. Um miðja áttundu öld hafði íslam borist til Norður-Indlands. Þegar Abbasídar steyptu Umajjadaættinni af stóli og fluttu síðan höfuðborg sína frá Damaskus til Bagdad stofnuðu þeir borg sem varð ein sú mikilvægasta við silkivegina. Staðsetning hennar gerði þeim jafnframt kleift að ráða yfir vaxandi verslun á Indlandshafi.
Þessi nýja höfuðborg stóð við Tígrisfljót, mikilvæga verslunarleið til Persaflóa og áfram til Indlandshafs. Á níundu öld sigldu skip reglulega milli borgarinnar Siraf á strönd Persaflóa og Kína og varð hún ein mikilvægasta verslunarhöfn þessa tímabils. Tök Siraf á versluninni veiktust þó þegar jarðskjálfti reið yfir og skemmdi borgina árið 997. Aðrir staðir tóku við, þar á meðal Hormuz, Omar og einkum Qeys, eyborg í Persaflóa. Þátttaka Araba í viðskiptum á Indlandshafi fór í fyrstu um þessar hafnir en náði að lokum einnig suður með strönd Afríku (Mynd 12.18).
Viðvera múslima í norðvesturhluta Indlands var einnig mikilvægur hlekkur í viðskiptum á Indlandshafi. Múslimskir herflokkar réðust inn í Indland á áttundu öld og fleiri hersveitir komu um Khurasan og Ghazni seint á tíundu öld og á elleftu öld. Margir heimamenn tóku íslam. Í Gujarat, rétt sunnan Sindh-héraðsins, réð hindúíska Chalukya-konungsættin enn stórum hluta verslunarinnar á Indlandshafi frá lykilborg sinni Khambhat. Undir lok tólftu aldar fór vald hennar þó dvínandi. Árið 1206 stofnuðu tyrkneskar þjóðir frá því svæði sem nú er Afganistan sjálfstætt ríki á Delísvæðinu, Delí-soldánsdæmið. Gujarat komst smám saman undir áhrif þess.
Ítrekaðar innrásir persneskra konungsætta í Suður-Asíu settu sterkan persneskan svip á svæðið. Áhrifin sjást enn í úrdúmáli nútímans í Pakistan, sem sameinar hindí- og farsíþætti. Gujarat var hluti Delí-soldánsdæmisins og Ala al-Din soldán innlimaði það árið 1304 eftir að hafa rænt borgir héraðsins árum saman. Þegar miðasíski herstjórinn Timur, einnig nefndur Tamerlane á Vesturlöndum, rændi og hertók Delí undir lok aldarinnar sagði Gujarat sig frá hinu veiklaða ríki. Þar varð til sjálfstætt múslimskt soldánsdæmi undir Tughluq-konungsættinni. Tughluq-ættin tók að brjóta hindúahöfðingja Rajputa á svæðinu undir sig og byggja upp flota í Diu, sem lá á mikilvægum verslunarleiðum milli Arabíuhafs og Indlandshafs. Stór hluti verslunarinnar á Indlandshafi við norðvesturhluta Indlands komst þannig í hendur þessa íslamska ríkis.
Frá hnignun Guptaveldisins og fram að uppgangi öflugra múslimskra soldánsdæma í norðri, svo sem Gujarat, ríkti hindúíska Cholaríkið á Indlandsskaga. Veldi þess byggðist á sjóverslun. Meðal lénsríkja þess voru hlutar Maldíveyja nútímans og Srí Lanka í suðri og frá um 970 til 1300 réð það verslun á nærliggjandi hluta Indlandshafs. Yfirráð yfir Palk-sundi milli Srí Lanka og Suður-Indlands skiptu þar sköpum. Sundið var þröng siglingaleið þar sem skip urðu að nema staðar og greiða skatt, yfirleitt með hluta farmsins. Mörg þessara skipa voru svonefnd dhow-skip og á hverju þeirra voru tólf til tuttugu og fjórir sjómenn (Mynd 12.19).
Einnig fóru fram strandflutningar, svonefnt cabotage. Löggiltir millikaupmenn fluttu þá vörur milli stóru skipanna og smærri hafnarborga. Á elleftu öld reyndu Cholar að færa út og treysta yfirráð sín yfir verslun á svæðinu. Í því skyni sigldi Rajendra I, „sigurvegari Ganges“ (1019–1021), norður með Coromandel-strönd Austur-Indlands og hertók hafnir. Markmiðið var að efla viðskiptatengsl við Kína, þar sem meðal annars var algengt að versla með fílabein og glervöru.
Listir, byggingarlist og bókmenntir blómstruðu hjá Cholum á tíundu og elleftu öld. Á þessari „gullöld keisaraveldisins“ fjölgaði stórbrotnum hofum mjög, svo sem hofinu í Thanjavur á suðausturströndinni. Þau voru reist í svonefndum Chola-stíl sem þekkist meðal annars á háum umlykjandi veggjum og þrepaskiptum píramídaturnum (Mynd 12.20). Á mörgum þessara staða voru íburðarmiklar bronsstyttur af guðum sem ráðamenn létu gera til marks um stöðu sína, auð og trúfesti. Gullöld Chola er einnig talin mesta blómaskeið bókmenntahefðar Suður-Indlands. Eitt merkisverk hennar er Ramavataram, tamílskt söguljóð frá tólftu öld eftir skáldið Kambar. Það byggðist á Ramayana, sanskrítska söguljóðinu um afrek Rama prins. Þetta er skýr áminning um að listir og byggingarlist hafa gjarnan blómstrað í mannkynssögunni þegar efnahagslegur og pólitískur stöðugleiki hefur skapað þeim traustan grundvöll.
Gullöld Chola hefði ekki orðið að veruleika án yfirráða þeirra yfir verslun um Palk-sund, sem skilaði gríðarlegum tekjum. Yfirráð yfir þröngum siglingaleiðum voru nauðsynleg hverjum þeim sem vildi hagnast á sjóverslun. Stofnendur Srivijayaveldisins komust að því þegar þeir náðu stjórn á Malakkasundi. Kaupmenn sem sigldu frá austanverðu Indlandshafi til Suðaustur-Asíu þurftu að fara um sundið milli Súmötru í indónesíska eyjaklasanum og Malasíu (Mynd 12.21). Frá því um 650 hagnaðist Srivijaya á að stjórna og skattleggja hina arðbæru verslun um sundið.
Í upphafi sögu Srivijaya gætti mikilla áhrifa frá búddískum og hindúískum kaupmönnum frá Indlandi. Í Palembang, höfuðborg Srivijaya á sunnanverðri Súmötru, stendur til dæmis glæsileg Búddastytta frá sjöundu eða áttundu öld. Verkið er höggvið í hinum mjög íburðarmikla og nákvæma Amaravati-stíl, sem enn var vinsæll á Indlandi samtímans og dregur nafn sitt af suðausturhéraðinu þar sem hann varð upphaflega til. Það ber vitni um hlutverk verslunar í útbreiðslu lista, menningar og hugmynda. Hindúísk hof og aðrir helgidómar sem enn standa sýna einnig hve djúpt hindúismi festi rætur í menningu og samfélagi Srivijaya á þessu mótunarskeiði.
Á tíundu öld réð Srivijaya allri verslun milli Indlandshafs og Kína. Cholar töldu óhóflega verslunarskatta ríkisins og sjórán þess ógna hagsmunum sínum og sendu því sjóher gegn Srivijaya árið 1025. Þeir lögðu helstu hafnir þess, þar á meðal Palembang, í rúst og drógu um hríð úr valdi og áhrifum ríkisins. Þótt Srivijaya næði sér að nokkru veiktust tök þess á sjóverslun fljótlega til frambúðar. Á þrettándu öld hafði höfnin í Malakka að mestu tekið við hlutverki þess og náð yfirráðum á svæði sem tók meðal annars til Singapúr nútímans.
Á þrettándu öld breiddist íslam mjög út í Suðaustur-Asíu. Aceh-fólkið á norðurodda Súmötru varð fyrst til að taka trúna. Einkum tóku margir kaupmenn íslam, sem tryggði örugga flutninga á vörum þeirra og vernd gegn tjóni, sér í lagi í ríkjum á norðausturströnd Súmötru á borð við Perlak og Aru, síðar Pasai í norðri og Malakka, hina nýju miðstöð sjóverslunar. Önnur bylgja íslamsvæðingar fylgdi súfískum trúboðum. Súfismi, grein súnní-íslams, blandaði íslam saman við staðbundnar trúarhefðir og hvatti fólk utan kaupmannastéttarinnar til trúskipta. Með tímanum varð íslam ráðandi víða á Malakkaskaga og Súmötru og, einkum á fimmtándu öld, á norðanverðri Jövu.
Hindúismi breiddist líkt og íslam út í Suðaustur-Asíu á síðmiðöldum. Á tólftu öld hófst til dæmis bygging hins mikla hofsvæðis Angkor Wat í Kambódíu. Angkor Wat var helgað Vishnu og átti að vera ríkishof, grafarsvæði og höfuðborg konungsins Suryavarmans II. Hindúískt myndefni prýddi ytra byrði mannvirkisins í lágmyndum af guðunum og atriðum úr indverska söguljóðinu Mahabharata. Turnarnir fimm áttu að tákna Meru-fjall, heimkynni guðanna í hindúatrú. Undir lok tólftu aldar hafði svæðinu þó verið breytt í búddíska trúarmiðstöð.
Austur-Afríka og verslun á Indlandshafi
Austur-Afríka gegndi mikilvægu hlutverki í verslunarnetinu á Indlandshafi sem tengdi hana við Mið-Austurlönd, Kína, Austur-Asíu og Suðaustur-Asíu. Í fyrstu beindist verslun í Austur-Afríku einkum að Rauðahafinu. Egyptaland hafði enda fyrst verið undir hellenískum yfirráðum og síðan rómverskum, sem gerði viðskipti við Grikkland og Róm sérstaklega mikilvæg og ábatasöm. Verslað var við Rómaveldi með munaðarvörur á borð við fílabein, loðfeldi og krydd eins og reykelsi og myrru. Eftir fall Rómaveldis tóku hópar frá svæðum á borð við Arabíuskagann hins vegar smám saman yfir þessa verslun. Þegar verslunarhafnir spruttu upp sunnar með austurströnd Afríku og bantúmælandi Afríkubúar fluttust inn á svæðið varð til ný og þróuð menning á Svahílíströndinni. Hún gegndi sífellt stærra hlutverki í verslunarnetinu á Indlandshafi, kom á fót öflugum borgríkjum og tengdist innri héruðum Afríku með verslun.
Aksum og Eþíópía á miðöldum
Á tímum Rómaveldis fóru viðskipti milli Rómar og Kína um Mið-Asíu eftir silkivegunum. Einnig var þó eftirspurn eftir vörum frá Indlandshafi, Arabíu og Afríku. Um tíma lá meginleið þessara viðskipta um Rauðahaf og var undir stjórn konungsríkisins Aksum (Mynd 12.22).
Rauðahaf tengir Súesflóa og Sínaískaga við Indlandshaf. Á þriðju öld CE sigldu kaupmenn frá Saba, jemenska hluta Arabíuskagans, yfir Rauðahaf til stranda Erítreu. Þeir beindu stórum hluta viðskipta sinna að borginni Adulis, sem varð mikilvægasta höfn konungsríkisins Aksum. Frá hafnarborginni var átta daga ferðalag suður yfir fjallgarð að borginni Aksum, höfuðborg ríkisins á eþíópísku hásléttunni.
Konungsríkið Aksum átti veldi sitt að þakka viðskiptunum um Rauðahaf, einkum á fjórðu öld CE. Meðal verslunarvara voru gull, silfur, járnverkfæri, bómullardúkur og skjaldbökuskeljar en þó fyrst og fremst fílabein og krydd á borð við reykelsi og myrru. Á fjórðu öld náði ríkið mestri útbreiðslu undir stjórn Ezna konungs, sem lagði undir sig þjóðir sunnan Egyptalands og norðan Eþíópíu. Árið 350, undir lok valdatíðar sinnar, tók Ezna kristni fyrir atbeina sýrlenska trúboðans Frumentiusar. Síðar skipaði patríarkinn í Alexandríu Frumentius biskup í Aksum. Ríkið fylgdi því egypskri koptískri grein kristninnar sem kenndi að Jesús hefði guðlegan líkama en ekki dauðlegan.
Á valdatíma Ezna ferðuðust karavanir úr innlandinu til að taka þátt í viðskiptunum í Adulis og stöðugur straumur fólks og varnings fór um hafnarborgina. Konungsríkið Aksum varð sífellt auðugra og voldugra. Á sjöttu og sjöundu öld tók þó allt að breytast. Árið 528 færðu Aksummenn yfirráð sín allt til Jemen og voru sagðir hafa náð að borgarhliðum Mekka árið 571. Þeir höfðu þó greinilega færst of mikið í fang. Sayf ibn Dhi Yazan, konungur á Jemensvæðinu, gerði uppreisn með stuðningi Sasanída frá Persíu og hrakti Aksummenn af skaganum.
Á sjöundu öld sigruðu arabískir múslimar, einkum Úmajadar, Sasanída. Arabar færðu yfirráð sín hratt um Arabíuskaga og inn í Norður-Afríku, sérstaklega Egyptaland, og náðu þar með stjórn á aðgangi að Rauðahafi. Eftir því sem íslam breiddist út til Sindh-héraðs í norðurhluta Indlands varð Persaflói æ mikilvægari fyrir úthafsskip. Þau tóku því að sigla fram hjá höfn Aksummanna í Adulis.
Á sama tíma hrjáðu innri vandamál konungsríkið Aksum og sum þeirra tengdust umhverfinu. Tré höfðu verið felld og land brotið til ræktunar öldum saman, jafnvel lengur, og jarðvegseyðing gerði landið sífellt gróðursnauðara. Fæðuframboði var ógnað og viðskipti um Rauðahaf drógust saman. Fækkun Aksum-mynta frá þessu tímabili í fornleifum ber samdrættinum vitni. Hópar í innlandinu, svo sem Beja-þjóðirnar, tóku því að gera uppreisn. Konungsríkið Aksum hrundi fljótt og eftir stóð smærra ríki umhverfis höfuðborgina Aksum. Konungsríkið Eþíópía innlimaði svæðið smám saman og Aksum varð landbúnaðarsamfélag undir stjórn landeigendaaðals.
Í menningu Eþíópíu blönduðust gyðingahefðir frá því fyrir útbreiðslu íslams, fjölgyðishefðir og, frá fjórðu öld CE, kristni. Mikilvæg lega og þátttaka í langviðskiptum gerðu Austur-Afríku að blómlegri menningarmiðstöð. Hún átti sér stolta arfleifð og sögu sem tengdi hana við þær fjölmörgu þjóðir sem ferðuðust til svæðisins og um það. Hið goðsagnakennda kristna ríki Jóhannesar prests var til dæmis sagt leynast þar. Allt fram á áttunda áratug tuttugustu aldar var sú hefð ríkjandi að telja stjórnendur Eþíópíu afkomendur bæði drottningarinnar af Saba og Salómons konungs í Jerúsalem. Þeir áttu jafnvel að hafa flutt hina dýrmætu sáttmálsörk til Aksum. Þótt efnahagslegt vald svæðisins hafi dvínað hélst menningarlegt mikilvægi þess langt fram á nútíma.
Svahílíströndin og verslun á Indlandshafi
Eftir hnignun konungsríkisins Aksum færðist hluti viðskipta á Indlandshafi til ríkja í Austur-Afríku. Ýmislegt jók vægi sjóverslunar á svæðinu: framfarir í skipasmíði, uppgangur kalífadæma Úmajada og Abbasída, hnignun Tang-konungsættarinnar, sem raskaði landverslun, og jafnvel umhverfisbreytingar á borð við eyðimerkurmyndun sem gerði suma hluta Afríku óbyggilega.
Á meðan konungsríkinu Aksum hnignaði færðust Bantúmenn innan Afríku frá norðvesturhluta álfunnar til austurs og suðausturs. Þeir fluttu með sér tungumál sín, menningarhefðir og einkum þekkingu á járnsmíði. Margir settust að í strandsamfélögum í Austur-Afríku, þar sem þeir hröktu Khoisan-fólk og aðra frumbyggja Afríku á brott eða blönduðust þeim, einkum á ströndum núverandi Tansaníu og Kenía. Þeir héldu einnig suður á bóginn og stofnuðu mörg fiskveiði- og verslunarþorp. Þaðan voru fílabein, skinn, kvars og gimsteinar flutt út í skiptum fyrir bómull, gler, skartgripi og annan varning sem Bantúmenn gátu ekki framleitt sjálfir. Hafnarbæir á borð við Shang og Manda urðu smám saman að stórum verslunarhöfnum. Brátt tóku arabískir kaupmenn að setjast að meðal Bantúmanna til að taka þátt í hinni nýju verslun (Mynd 12.23).
Jemenskir kaupmenn tóku að koma að strönd Austur-Afríku á áttundu öld og settust að á mikilvægum stöðum á borð við Mogadishu í núverandi Sómalíu og eyjuna Sansibar. Meðal fyrstu kaupmannanna voru Kharijítar, andófsmenn frá Arabíu sem höfðu aðrar skoðanir en meginstraumur múslima á hlutverki kalífans og miðstýringu samfélagsins. Margir settust að í Óman. Þar og í austanverðri Afríku komu þeir á fót flóknum viðskiptanetum með kaupmannafjölskyldum, þorpum og bæjum við ströndina. Með tímanum kvæntust múslimsku kaupmennirnir konum úr þessum fjölskyldum. Menning og tungumál Araba, Persa og bantúmælandi fólks í Austur-Afríku blönduðust og svahílímenningin varð til. Heitið er dregið af arabísku orði sem merkir „af ströndinni“.
Vaxandi viðskipti við heim múslima urðu til þess að afrískir strandkaupmenn og hafnarborgir frá Mogadishu í norðri til Sofala í suðri tileinkuðu sér starfshætti langviðskipta og ýmsa þætti íslamskrar menningar. Þannig mótaðist svahílíströndin, svæði á austurströnd Afríku þar sem tugi borgríkja frá miðöldum er að finna. Borgríki á borð við Sansibar voru miðstöðvar viðskipta, einkum með munaðarvörur.
Eftir 1050 kom ný bylgja múslimskra innflytjenda frá írönsku borginni Shiraz og hrakti marga fyrri landnema sunnar með ströndinni. Þeir héldu í íslamskan menningararf sinn en tileinkuðu sér jafnframt margt úr tungumálum Bantúa. Með því að bæta arabískum orðum við mótuðu þeir kiswahili, sem nú er eitt helsta tungumál Tansaníu. Nýliðarnir lögðu áherslu á persneskan uppruna sinn til að styrkja lögmæti sitt í augum íbúa svæðisins. Sumir gengu jafnvel svo langt að segjast vera komnir af Múhameð spámanni sjálfum. Með tímanum náðu þessir múslimar frá Shiraz yfirráðum yfir verslun meðfram ströndinni, meðal annars í Mombasa, Malinda, Lamu og Sofala. Margir kusu að flytjast til eyjanna undan ströndinni, einkum Pemba, Mafia og Sansibar. Þeir sem réðu versluninni og töldu ættir sínar að rekja til Mið-Austurlanda voru kallaðir patrisíar.
Um fjörutíu nýir múslimskir bæir urðu til og margir þeirra voru sjálfstæð borgríki undir stjórn eigin soldána. Ráð annarra patrisía veitti soldáninum oft ráðgjöf en stýrði stundum bænum án soldáns. Í báðum tilvikum mynduðu þeir arfgenga kaupmannayfirstétt. Þeir töluðu arabísku eða kiswahili og áttu viðskipti við Afríkubúa í innsveitum með varning á borð við fílabein, loðfeldi og gull. Gullið kom frá Sofala, syðstu byggðinni á þessum tíma, og var flutt til norðurhluta svahílístrandarinnar. Þar var því miðlað til borgríkjanna og þaðan inn á verslunarnet Indlandshafs. Kaupmenn borgríkisins Kilwa vildu komast fram hjá milliliðum og kaupa gull beint. Þeir stofnuðu því verslunarnýlenduna Sofala á samnefndu svæði. Einkum vegna yfirráða sinna yfir gullversluninni varð Kilwa mikilvægasti bær svahílístrandarinnar, þótt Sansibar yrði næstum jafnmáttugt. Á köflum á fjórtándu öld réð Kilwa raunar yfir mörgum öðrum bæjum.
Þróun borgríkjanna á svahílíströndinni tengdi einnig innsveitir sunnanverðrar Mið-Afríku við hið víðfeðma verslunarnet Indlandshafs. Kaupmenn frá borgríkjum á borð við Sofala sigldu til dæmis upp eftir Sambesí- og Limpopofljóti til stórra kaupstefna á Simbabve-hásléttunni, svæði þar sem Bantúmenn frá Stóra-Simbabve voru ráðandi (Mynd 12.24). Þar skiptu þeir skeljum, leirkerum og mynt frá strönd Austur-Afríku fyrir verðmætar munaðarvörur á borð við gull og fílabein. Fornleifafræðingar hafa fundið allt frá fornum indverskum myntum til kínverskra Longquan-leirkera frá fjórtándu öld á Simbabve-hásléttunni. Fundirnir sýna hve langt sjóverslun sem Svahílímenn báru uppi náði inn í Afríku.
Í bantúsamfélögum í austanverðri Afríku og sunnanverðri Mið-Afríku voru ættir oftar raktar í móðurlegg en í arabískum og persneskum samfélögum. Margir innflytjendur frá Mið-Austurlöndum treystu völd sín með því að kvænast dætrum ráðandi yfirstétta á staðnum. Með tímanum mótaðist þó menning þar sem konur í borgríkjunum báru slæður og bjuggu í aðskildum hverfum. Jafnvel minnsta borgríkið hafði mosku og margar þeirra má enn sjá. Mörg hinna öflugri borgríkja, svo sem Kilwa, tóku að slá eigin mynt úr kopar og silfri. Myntin var almennt ekki notuð í alþjóðaviðskiptum en kom engu að síður að gagni í viðskiptum strandbúa.
Ráðandi kaupmannastétt myndaði yfirstéttina. Næsta stétt þar fyrir neðan var skipuð bæjarbúum, handverksfólki, skrifurum og öðru verkafólki. Þetta fólk stóð utan yfirstéttarinnar vegna þess að það gat ekki rakið ættir sínar til múslima frá Shiraz. Margir sem ekki voru múslimar bjuggu einnig í bæjunum og höfðu enn lægri félagslega stöðu, til dæmis þjónustufólk og annað erfiðisverkafólk.
Neðstu stéttina skipaði þrælkað fólk sem keypt var frá meginlandinu og vann stóran hluta, ef ekki öll, nauðsynleg landbúnaðarstörf. Þrælahald gegndi jafnstóru hlutverki í Austur-Afríku á þessum tíma og síðar í Atlantshafsheiminum eftir nýlenduvæðingu Evrópumanna í Ameríku. Þrælkað fólk varð einnig mikilvæg verslunarvara á leiðum Indlandshafs og sú verslun hélt áfram löngu eftir komu portúgalskra sjómanna og annarra Evrópumanna á sextándu öld. Kaupmenn keyptu þrælkað Bantúfólk frá innri svæðum álfunnar fyrir milligöngu Afríkumanna og fluttu það síðan sjóleiðis til suðurhluta Íraks. Á níundu öld vann þetta þrælkaða fólk, sem múslimar kölluðu Zanj, við að ræsa fram mýrar nálægt ósum Tígris og Efrat og rækta sykurreyr og hrísgrjón. Ein mesta uppreisn þrælkaðs fólks í sögunni hófst árið 868 þegar Zanj-fólkið reis gegn þeim sem héldu því í ánauð. Uppreisnin var brotin á bak aftur árið 883 en batt í reynd enda á stóran hluta umfangsmikillar þrælaverslunar milli svahílístrandarinnar og Persaflóa á þessu tímabili. Verslun með þrælkað fólk hélt áfram um verslunarnet Indlandshafs en þrælahald af þessu tagi náði aldrei aftur fótfestu við Persaflóa.
Á tólftu öld var Austur-Afríka orðin ein helsta miðstöð viðskipta á Indlandshafi. Monsúnvindar gerðu skipum kleift að sigla til Indlands á sumrin og til Afríku á veturna. Þeir auðvelduðu útbreiðslu íslams og þeirrar sameiginlegu menningar sem trúin skapaði meðal kaupmannastéttanna. Samfélög sem byggðust á viðskiptum þróuðust meðfram hinni miklu strandlengju umhverfis Indlandshaf. Fílabein, dýr, skinn, nashyrningshorn og gull, sem gegndu stóru hlutverki í þessum viðskiptum, bárust frá Austur-Afríku og var skipt fyrir munaðarvörur á borð við silki, glervörur og verkfæri.