12.1 Heimur Indlandshafsins á ármiðöldum
12.1 Heimur Indlandshafsins á ármiðöldum
Námsmarkmið
Að þessum hluta loknum munt þú geta:
Frá áttundu öld var unnt að flytja nýja trúarhefð til Norður-Indlands um Khyber-skarðið, hina kunnu leið sem Alexander mikli og her hans höfðu farið frá Afganistan til Indlands. Þessi trúarhefð var íslam, sem varð brátt ráðandi á þeim svæðum þar sem Pakistan og Bangladess eru nú, auk hluta Indlands. Síðar stofnuðu múslimar hið öfluga Delí-soldánsdæmi, sem náði frá Punjab í norðvestri til Bengal í norðaustri.
Íslam barst til Kína snemma á Tang-tímabilinu (618–690 CE), bæði með verslun eftir silkivegunum og sendinefndum sem kalífi Úmajada í Damaskus sendi til Tang-hirðarinnar í Chang’an. Áður hafði indversk búddistahefð haft áhrif á Tang-ættveldið og fyrirrennara þess, Sui-ættveldið; Sui-keisarinn og frændur hans af Tang-ætt fylgdu mörgum kenningum búddisma. Stórfengleg mannvirki á borð við Stórskipaskurðinn og Huaisheng-moskuna, sem var reist á sjöundu öld CE og stendur enn í Guangzhou, bera glæsileika beggja ættvelda vitni. Að lokum urðu útgjöld þeirra þó meiri en tekjurnar og það leiddi til falls þeirra.
Suður-Asía á ármiðöldum
Indland er jafnan talið til Suður-Asíu. Ásamt nokkrum nútímaríkjum, þar á meðal Pakistan og Bangladess, tilheyrir það Asíuundirálfunni og ríkin eiga sameiginlegan menningararf og sögu. Fyrir miðaldir urðu þar til tvær öflugar trúar- og heimspekihefðir, hindúismi og búddismi. Búddismi barst síðan með farandkaupmönnum eftir silkivegunum, bæði á landi og sjó.
Á fjórðu öld BCE komu Alexander mikli, her hans og fólk til þess svæðis sem nú er Afganistan og Hindúkúshéraðið. Þótt þau settust þar ekki að hélt þetta helleníska ríki Seleukída áfram að eiga viðskipti við Indland og breiða út grískar hugmyndir næstu þrjár aldirnar. Koma hers Alexanders til svæðisins var mikilvægt skref í þeirri þróun að tengja heim Afró-Evrasíu nánari böndum. Langferðir voru enn erfiðar á þessu tímabili og einkum farnar af kaupmönnum, en mikilvægar menningarbreytingar voru hafnar. Þar sem Alexander lést skömmu eftir herferðir sínar á Indlandi náðu hvorki hann né arftakar hans völdum í þessum heimshluta. Ólíkar þjóðir og menningarheimar, sem áður höfðu verið aðskildir, tóku þó að miðla sín á milli efnislegum gæðum, tækni og hugmyndum í sívaxandi mæli eftir því sem aldirnar liðu. Þessi þróun hraðaðist með uppgangi Máryaveldisins, fyrsta stórveldisins sem náði yfirráðum yfir Asíuundirálfunni. Chandragupta Maurya stofnaði Máryaveldið árið 322 BCE og það stóð til um 185 BCE. Á þeim tíma urðu miklar framfarir í þekkingu á svæðinu, meðal annars með innleiðingu sætiskerfis talna og núlls í talnakerfið, jafnframt því sem langdræg viðskipti jukust og stuðluðu að enn frekari útbreiðslu þessara nýju hugmynda og hugtaka.
Indland naut einingar og mikillar velgengni á tímum Máryaveldisins, en eftir innrásir Hvítu Húna, sem veiktu veldið svo að það leið undir lok, klofnaði undirálfan á ný í aðskilin konungsríki. Eitt stöðugasta ríkið sem varð til á þessu tímabili var norðlæga konungsríkið Thanesar. Þar ríkti búddistinn Harsha Vardhana frá 606 til 647 CE. Mikið er vitað um Harsha fyrir tilstilli samtímafrásagna indverska skáldsins Bana og kínverska búddamunksins Xuan Zang. Að sögn þeirra beggja hafði búddismi náð töluverðri fótfestu á svæðinu umhverfis Thanesar, þótt Guptar hefðu áður hampað hindúisma. Jafnframt var ljóst að búddisma hafði hnignað vegna þess að Guptar höfðu vanrækt hann; klaustur hans víðs vegar um Indland voru í niðurníðslu. Xuan Zang taldi þó ríki Harsha vel skipulagt, auðugt og réttlátt stjórnað. Að mati munksins var Thanesar fyrirmyndarríki. Ríkið stóð þó aðeins fáein ár eftir dauða konungsins. Sókn Araba hófst snemma á valdatíma Harsha og skömmu eftir dauða hans efldist hún mjög. Í byrjun áttundu aldar fóru herir þeirra um Norður-Indland.
Í byrjun sjöundu aldar tók íslam, hin nýja trú, að breiðast út um Arabíuskaga og skömmu síðar enn víðar. Árið 659 sóttu hersveitir múslima austur á bóginn og tókust á við ráðamenn í Sindh í núverandi Pakistan. Í byrjun áttundu aldar höfðu herir íslamska ríkis Úmajada lagt svæðið undir sig. Undir vaxandi þrýstingi erlendra innrásarmanna klofnaði Indland í keppinautaríki undir stjórn sjálfstæðra raja, eða fursta. Ríkin náðu frá Indusdal í norðvesturhluta Indlands að Gangesfljóti í norðaustri og blómstruðu um skeið. Aldalöng barátta gegn innrásum íslamskra tyrkneskra stríðsherra frá Mið-Asíu hafði þó gengið mjög nærri þeim.
Ferill Mahmuds frá Ghazna er gott dæmi um þessa þróun. Mahmud var sonur tyrknesks mamlúks, eða hernaðarþræls, og ríkti frá 998 til 1030. Hann einsetti sér að gera landsvæði sitt að mikilvægu íslömsku ríki og hélt frá bækistöð sinni í Afganistan í tugi herferða gegn furstum Norður-Indlands. Sóknin bar mikinn árangur. Á tólftu öld réð múslimska Ghaznavídaættin landsvæði sem náði frá Aralhafi í norðri til Lahore í austri og tók einnig til Khurasan í suðvestri, mikilvægrar samgönguæðar silkiveganna (Mynd 12.3). Sókn múslima lauk þó ekki með stofnun Ghaznavídaríkisins. Stríð geisuðu um Norður-Indland og undir lok tólftu aldar voru þeir sjálfstæðu indversku furstar sem eftir stóðu orðnir svo veikburða að ríki rajanna voru auðveld bráð og hrundu.
Á tólftu öld kom fram ný fylking tyrkneskra innrásarmanna í núverandi Afganistan undir forystu Muhammads frá Ghur, sem var þá sérlega mikilvæg borg á svæðinu. Muhammad var persneskur valdhafi undir yfirráðum Ghaznavída en lýsti yfir sjálfstæði frá Ghazna og lagði undir sig mestan hluta landa fyrri drottna sinna. Árið 1192 sigruðu hersveitir hans um 100 þúsund manna her Rajputa, sem taldir voru grimmustu stríðsmenn hindúa á Indlandi. Orrustan var ein sú mannskæðasta í blóðugum herferðum hans. Helsti árangur þeirra var stofnun múslimsks ríkis í Delí, langt inni í Norður-Indlandi. Ríkið stóð sem Delí-soldánsdæmið í meira en þrjár aldir (1206–1526) og var á þeim tíma miðstöð íslams á Indlandi (Mynd 12.4).
Á um fimm hundruð árum réðust því fyrst Arabar og síðan tyrkneskar þjóðir inn í Norður-Indland. Þau fluttu með sér íslam og innrásirnar stuðluðu jafnframt að pólitískri samþættingu. Múslimsku valdhafarnir voru í minnihluta og knúðu ekki fram menningarlega einsleitni. Innrásirnar juku því enn þann menningarlega fjölbreytileika sem þegar einkenndi indverska samfélagsskipan. Íslamskir valdhafar soldánsdæmisins veittu hindúum til dæmis stöðu dhimmis og tryggðu þannig réttindi þeirra sem ekki voru múslimar. Þeir þurftu þó að greiða jizya, sérstakan skatt sem lagður var á fólk utan íslams. Soldánarnir í Delí réðu oft hindúa til byggingarframkvæmda, svo sem moskubygginga. Fyrir vikið tóku múslimar upp ýmis hindúísk tákn og myndefni í byggingarnar, meðal annars tré og annan gróður. Á fjórtándu öld jók Muhammad bin Tughluq soldán trúfrelsi hindúa og hvatti jafnvel til þess. Sjálfur tók hann þátt í Holi, árlegri vorhátíð, og heimilaði hindúum pílagrímsferðir að Gangesfljóti, helgasta stað hindúisma.
Áður en íslam barst til Suður-Asíu var hindúismi ríkjandi trú á undirálfunni. Hann varð til við samruna trúarhugmynda eftir vedatímabil Forn-Indlands (um 1500–500 BCE), meðal annars sem viðbragð við áhrifum búddisma á verslun og borgarlíf. Smám saman mótaðist heimspeki og trúarkerfi sem höfðaði sterkar til fólks í sveitum og landbúnaðarsamfélögum Indlands. Einnig varð til fjölskrúðugur heimur hindúískra guðdóma sem tók til guðvera úr öðrum trúarbrögðum og jók þannig útbreiðslu og aðdráttarafl hindúisma. Ef til vill skipti mestu að hindúismi lagði áherslu á persónulega hollustu við tiltekinn guðdóm og gerði trúarreynsluna þannig einstaklingsbundna.
Múslimsku Tyrkirnir sem komu til Indlands á tólftu öld viðurkenndu hindúa sem verndaðan hóp. Þeir fengu að iðka eigin trúarhefðir og stjórna einstökum landsvæðum svo lengi sem þeir greiddu skatta og skattgjafir. Búddistar fengu hins vegar ekki sama trúfrelsi, þótt ekki sé ljóst hvers vegna. Þeir voru neyddir til að flýja eða teknir af lífi og margir héldu til Suðaustur-Asíu, Nepal eða Tíbets, þar sem búddismi er enn meðal helstu trúarbragða. Með tímanum snerust margir hindúar í norðurhluta Indlandsundirálfunnar, þar sem nú eru Pakistan og Bangladess, til íslams, sem varð þá meirihlutatrú svæðisins. Í Vijanagarveldinu í Suður-Indlandi urðu hins vegar mun færri trúskipti, ef til vill vegna fjarlægðar þess frá miðstöðvum íslams.
Árið 1221 réðust Mongólar frá Kína undir forystu Chinggis Khan, sem oft er nefndur „Genghis Khan“ á Vesturlöndum, inn í héraðið Khurasan. Þaðan hafði áður verið ráðist inn í Punjab á tíundu öld. Mongólar beindu þá sjónum að Delí-soldánsdæminu, sem tókst að verjast innrásartilraun þeirra árið 1222. Næstu áratugi varð Norður-Indland fyrir röð innrása þegar útþensla Mongóla hófst að nýju. Flestum þeirra var hrundið en ótalmargir múslimar hröktust frá heimkynnum sínum og settust að á löndum soldánsdæmisins lengra inni á undirálfunni.
Fjölmenningarleg Suður-Asía
Samhliða hnignun sjálfstæðu furstadæmanna á Norður-Indlandi og landvinningum Delí-soldánsdæmisins fjölgaði múslimum smám saman í norðurhlutanum, en hindúísk menning og trúarhugmyndir héldu velli í suðri. Á þrettándu öld hafði búddismi glatað vinsældum sem almenn trúariðkun á Indlandi. Hindúismi hafði jafnframt þróast úr trú þar sem aðeins prestar færðu fórnir í trú sem mun fleiri gátu tekið virkan þátt í. Þessari breytingu fylgdi aukin persónuleg hollusta við einstaka guði, þar á meðal Vishnu og Shiva (Mynd 12.5). Í hverju þorpi var yfirleitt hof þar sem líkneski þeirra voru varðveitt og þeir tilbeðnir. Úr fjölmörgum staðbundnum trúarhugmyndum spruttu ýmsar birtingarmyndir guðanna; Krishna var til dæmis talinn birtingarmynd Vishnu. Síðar voru Vishnu og Shiva taldir eiga eiginkonur sem fylgigyðjur og guðlegur máttur þeirra varð aðeins virkur í sameiningu. Því tóku menn einnig að tilbiðja margar kvenguðlegar verur. Kristni, íslam, búddismi og konfúsíanismi eru hins vegar öll karllæg trúar- og hugmyndakerfi.
Hindúatrú varð líklega ríkjandi vegna þess að hún höfðaði til breiðari hóps en búddismi. Hindúismi átti rætur í mun eldri hefðum, einkum hefðum Aríanna sem tóku að koma til Indlands á þriðja árþúsundi BCE. Trúin tók að mótast eftir vedatímabilið (um 1500–500 BCE) og þróaðist áfram um aldir. Eitt sérkennilegasta einkenni hindúahefðar sem rekja má til Aríanna var indverska kastakerfið. Í upphafi var kerfið einfalt og öllu samfélaginu skipt í fjóra flokka sem nefndust varna. Helstu varna-flokkarnir fjórir voru Brahmanar (prestar), Kshatriyar (hermenn), Vaishyar (kaupmenn og bændur) og Shudrar (þjónustufólk). Á fyrstu tímum kerfisins réðst varna einstaklings bæði af starfi hans og dharma, það er því hvort hann fylgdi þeirri hegðun sem alheimslögmálið mælti fyrir um fyrir stétt hans, meðal annars að forðast snertingu við lægri stéttir. Karma einstaklingsins réðst síðan af því hversu vel hann fylgdi dharma sínu (Mynd 12.6).
Karma gat haft áhrif í báðar áttir: Bryti trúaður einstaklingur gegn dharma sínu safnaði hann óhagstæðu karma, en fylgdi hann því dyggilega safnaði hann hagstæðu karma. Fyrir einstaklinginn var samsara, áframhaldandi tilvist og umbreyting sálarinnar eftir dauðann, hvatinn til að safna karma. Því meira hagstætt karma sem einstaklingur safnaði, þeim mun líklegra var að hann endurfæddist í hærra varna í næsta lífi. Lokamarkmiðið var að öðlast moksha, það er lausn undan hringrás karma og fullan skilning á heiminum. Safnaðist hins vegar of mikið óhagstætt karma gerðist hið gagnstæða og einstaklingurinn endurfæddist í lægra varna.
Afleiðingar kastakerfisins náðu þó langt út fyrir líf einstaklingsins. Sjálf áframhaldandi tilvist alheimsins var í húfi. Með því að fylgja dharma stuðlaði fólk að jafnvægi alheimsins, en bryti það gegn því var hætta á glundroða og eyðileggingu. Þessu trúarkerfi var viðhaldið með ströngu stigveldi og félagslegri aðgreiningu. Varna-samfélögin sem kastakerfið skapaði veittu þó einnig meðlimum sínum félagslegan stuðning og mikilvægan stöðugleika í indversku samfélagi sem annars einkenndist af pólitískum sviptingum, erlendum innrásum og styrjöldum (Mynd 12.7).
Stórfjölskyldan var grunneining indversks samfélags og þungamiðja daglegs lífs. Til hennar töldust foreldrar, afar og ömmur, frændur og frænkur, systkinabörn og tengdafólk. Flestar bændafjölskyldur bjuggu í þorpum og stunduðu landbúnað. Jarðrækt var af ýmsum ástæðum mikilvægari en nautgriparækt, ekki síst vegna banns við að eta kýr. Hindúar töldu kýr heilagar en notuðu þær einnig sem dráttardýr við búskap. Tað þeirra var borið á akra og mjólkin var mikilvægur hluti fæðu hindúa. Helstu nytjajurtir voru hrísgrjón, hirsi, hveiti, bygg, linsubaunir og baunir. Víðfeðmt tengslanet stórfjölskyldunnar hvatti alla til samvinnu samfélaginu til heilla. Þorp voru yfirleitt umlukin múrum og hliðum þeirra lokað á kvöldin þegar bændurnir sneru heim af ökrunum.
Líkt og konfúsíanismi í Kína ýtti hindúismi undir feðraveldisskipan fjölskyldunnar þar sem konur skipuðu lægri sess. Karlar voru taldir sterkari en konur og síður stjórnast af tilfinningum. Eldri karlar voru vegna aldurs og ætlaðrar reynslu taldir vitrari en yngri karlar og þar með öllum öðrum fremri. Yfirráð karla í fjölskyldulífi hindúa styrktust enn af því að elsti karlmaðurinn var höfuð heimilisins og gat átt fleiri en eina eiginkonu. Eiginkonurnar fluttu yfirleitt á heimili foreldra eiginmannsins.
Börn hjálpuðu fjölskyldunni oft við dagleg störf á borð við búskap, en á efnameiri heimilum var þeim stundum kennt að lesa, skrifa og reikna. Dætur voru oft giftar ungar og mikilvægt þótti að finna þeim kjörinn eiginmann sem gat séð fjölskyldunni farborða. Tilvera eiginkonunnar var alfarið bundin eiginmanninum. Ef hún varð ekkja gat hún þurft að raka höfuðið, sofa á gólfinu, borða aðeins eina máltíð á dag og halda sig frá fjölskylduhátíðum. Efnameiri ekkja, einkum úr Kshatriya- eða hermannastéttinni, gat kastað sér á líkbál eiginmanns síns í helgisiðabundnu sjálfsvígi sem nefndist sati.
Undir lok Guptatímans á sjöttu öld tóku valdhafar að veita embættismönnum og Brahman-prestum land til að efla efnahag héraðanna. Oft fylgdu heil þorp gjöfunum og íbúar þeirra komust undir stjórn landþeganna. Síðar var hofum og klaustrum einnig veitt land í þeirri von að með því mætti stuðla að almennari hagvexti og draga úr háði miðstjórnarinnar.
Þótt tímabilið einkenndist af pólitískri óreiðu breiddust nýjar hugmyndir og trúarkerfi út og miklar framfarir urðu í menningu og tækni. Umbætur í skipasmíði og textílframleiðslu efldu til dæmis strandverslun, einkum í Suðaustur-Asíu. Þótt það kunni að virðast þversagnakennt mátti rekja margt af þessu til sömu afla og ollu óstöðugleika í indverskum stjórnmálum. Sífelldar innrásir og fólksflutningar aðkomufólks í norðri leiddu ólíkar menningarhefðir saman og af þeim spruttu nýjar hugmyndir og hagnýtar nýjungar. Árlegir monsúnvindar Indlands ýttu enn frekar undir miðlun hugmynda. Kaupmenn sem komu sjóleiðina að sumri komust ekki heim fyrr en vetrarmonsúninn hófst og urðu því lengur í kynnum við indverskt samfélag og menningu.
Ein áhrifamesta og langvinnasta afleiðing verslunar var útbreiðsla búddisma, sem tók að festa rætur annars staðar um leið og hann keppti við hindúisma og mótaði hann að nokkru leyti. Mörg svæði Suðaustur-Asíu tóku búddisma upp, allt frá því sem nú er Taíland norður að óshólmum Mekong í Víetnam og suður til Jövu. Á fyrstu öld BCE skiptist búddismi í tvær greinar: Theravada („leið öldunganna“, elsta form búddisma sem enn er við lýði) og Mahayana („hinn mikli farkostur“). Mahayana, stærri greinin, breiddist eftir helstu verslunarleiðum Asíu að landamærasvæðum Parþaveldis og náði að lokum til Kína, Kóreu og Japans, þar sem staðbundnar hugmyndir blönduðust smám saman inn í hana. Theravada-búddismi festi rætur á Srí Lanka, Suður-Indlandi og hlutum Suðaustur-Asíu. Ólíkt hindúisma lagði búddismi ekki áherslu á stéttakerfið og andmælti því víða, sem styrkti áhrif hans erlendis. Hann höfðaði því einnig til fólks úr lægri stéttum. Hindúismi hafði engu að síður áhrif á mörg konungsveldi, einkum fyrir milligöngu hugmyndarinnar um dharma. Sanskrít, ritmál Indlands, breiddist einnig út til margra hirða í Suðaustur-Asíu og treysti þannig víðtæk áhrif indverskrar menningar.
Kína á tímum Sui- og Tang-konungsættanna
Eftir fall Hanveldisins árið 220 CE réðu þrjú ríki yfir Kína: Wei í norðri, Wu í suðri og Shu í vestri. Kína sameinaðist um skamma hríð undir Vestur-Jin-konungsættinni á árunum 265 til 316, en frá 316 til 589 var landið aftur klofið, nú í norður- og suðurhluta. Meðfram silkivegunum reistu kaupmenn klaustur fyrir munka og nunnur ásamt helgidómum og fluttu þannig búddískar hefðir til Kína. Margir kínverskir kaupmenn tóku því búddatrú, einkum á valdatíma Sui-konungsættarinnar (Mynd 12.8).
Mongólski hershöfðinginn Yang Jian frá Norður-Kína var sannfærður búddisti. Hernaðarhæfileikar hans færðu honum slíka frægð að hann gat stofnað til hjúskaparbandalags milli einnar dætra sinna og fursta úr norðri. Vald hans óx og þegar þáverandi valdhafi lést gerði Yang sig að ríkisstjóra fyrir sonarson hins látna en steypti honum síðar af stóli. Árið 581 gerði Yang sig að fyrsta keisara nýju Sui-konungsættarinnar og tók sér nafnið Wen. Wen keisari tryggði sér hollustu hermanna sinna með því að veita þeim lönd sem höfðu unnist í hernaði. Landvinningarnir stóðu árum saman og sameinuðu að nýju megnið af gömlu löndum Hanveldisins. Til að treysta yfirráð sín kom Wen á fót öflugri miðstjórn og skipaði dygga embættismenn yfir hin fjölmörgu landsvæði heimsveldisins. Til að koma í veg fyrir að þessir valdamiklu héraðsstjórnendur söfnuðu um sig fylgismönnum og mynduðu uppreisnarher flutti Wen þá reglulega milli héraða. Þeir urðu því í hvert sinn að byggja upp tengslanet sitt frá grunni.
Sonur Wens keisara, Yang Guang, tók við af honum. Líkt og faðir hans var Yang metnaðargjarn og stórhuga, en sem keisari var hann nefndur Yang Di. Hann hélt áfram að láta vinna að umfangsmiklum opinberum framkvæmdum með nauðungarvinnu að hætti föður síns. Árið 609 lauk hann gerð Stórskipaskurðarins, sem tengdi Luoyang í miðhluta Kína við Hangzhou í suðri. Skurðurinn gerði kleift að flytja matvæli og aðrar birgðir milli norðurs og suðurs í áður óþekktum mæli. Frá hlýrra og votara suðrinu komu hrísgrjón en úr þurrari og svalari norðurhlutanum kornmeti á borð við hveiti og hirsi (Mynd 12.9). Mikilvægt skref í efnahagslegri samþættingu landverslunar var stigið þegar skurðurinn var tengdur við höfuðborg Sui-ríkisins og austurenda silkiveganna í Chang’an og náði loks alla leið norður til Beijing. Gerð þessa arms skurðarins tók sjö ár og krafðist allt að fimm milljóna verkamanna; stundum voru allir íbúar heilu byggðarlaganna kvaddir til nauðungarvinnu. Vísir að lögregluliði hafði eftirlit með vinnunni og beitti þá sem neituðu að vinna líkamlegum refsingum.
Stórskipaskurðurinn var ómissandi fyrir efnahagslega og stjórnsýslulega samþættingu hins nýsameinaða kínverska heimsveldis undir stjórn Sui-konungsættarinnar. Skurðurinn auðveldaði vöruflutninga og jók tekjur ríkisins með því að gera stjórnvöldum kleift að leggja skatta á fluttar vörur. Hann bætti einnig samskipti og skilvirkni stjórnvalda til muna. Embættismenn gátu ferðast hratt milli norðurs og suðurs og miðlað upplýsingum auðveldar um innhéruð Kína. Skurðurinn var jafnframt mikilvægur þáttur í utanríkisstefnu Sui-konungsættarinnar. Um hann gátu kínverskar hersveitir úr norðri komist að landamærum Kóreu, en þaðan hóf Yang Di árangurslausar landvinningaherferðir sínar.
Þrátt fyrir mikinn ávinning af Stórskipaskurðinum reyndist gerð hans Sui-konungsættinni á endanum ofviða. Vatnaleiðin kostaði gríðarlegt vinnuafl og aðföng og vakti mikla óánægju meðal Kínverja. Milljónir manna voru neyddar til að vinna við hana og vanrækja fjölskyldur sínar og bújarðir. Ástandið versnaði enn vegna náttúruhamfara og hernaðarósigurs. Gulafljót flæddi yfir Norður-Kínasléttuna og olli hungursneyð um sveitirnar, og árið 612 var innrás Sui-hersins í Kóreu hrundið. Yang Di lét það ekki stöðva sig heldur hóf aðra innrásarherferð. Henni lauk ekki fyrr en örmagna herinn gerði uppreisn. Keisarinn var myrtur á ólgutímum áður en Li Yuan héraðsstjóri settist í hásætið og lýsti yfir stofnun Tang-konungsættarinnar árið 618.
Tangveldið, sem stóð til 907, reis um það leyti sem íslam breiddist hratt út frá Arabíu, yfir Norður-Afríku og Íberíuskaga og inn í Mið-Asíu. Líkt og hin miklu íslömsku heimsveldi sem blómstruðu á þessum tíma ýtti Tangveldið undir heimsborgaralega menningu, sem efldist mjög með auknum samskiptum milli heimshluta. Árið 674 neyddi framsókn arabískra herja úr vestri til dæmis meðlimi konungsættar Sasanída til að leita skjóls við hirð Tangættarinnar í Chang’an, við austurenda silkiveganna. Atburðurinn varð til þess að heilir hópar kaupmanna fluttust frá Persíu Sasanída til kínversku höfuðborgarinnar. Þeir höfðu með sér alls kyns framandi varning og munaðarvörur, allt frá silfurverkum til arabískrar, persneskrar og miðasískrar tónlistar og dansa.
Yfirstétt Tangveldisins fékk fljótt dálæti á þessum varningi og til varð umfangsmikil framleiðsla á vörum og þjónustu undir persnesk-arabískum áhrifum til að anna vaxandi eftirspurn. Þegar áhugi á persnesk-arabískri menningu breiddist út blómstruðu viðskipti milli Tangveldisins og Indlands. Með þeim bárust meðal annars stærðfræði, nýjar vísindagreinar og lyf til Kína. Þessir ólíku menningarstraumar mættust í helstu borgum Tangveldisins. Þar varð brátt til fjölbreytt alþjóðleg menning sem efldist mjög af kaupmannasamfélögum gyðinga, kristinna manna, Zaraþústratrúarmanna, fylgjenda helstu trúarhefða Indlands og fjölmenns minnihluta múslima.
Lengst af var Tangveldið í Kína öflugasta heimsveldi jarðar. Eitt helsta markmið þess var að ljúka þeirri sameiningu og útþenslu sem hófst undir Sui-ættinni og í því skyni hélt veldið í röð herferða til Mið-Asíu. Stór atvinnuher Tangveldisins var skipulagður um kjarna aðalsmanna í riddaraliði og taldi um sjö milljónir hermanna. Riddaraliðið átti reglulega í átökum við ríðandi hirðingja Innri-Asíusteppunnar. Í innhéruðunum var auk þess gríðarstórt fótgöngulið, skipað nokkrum milljónum bænda. Á áttunda áratug áttundu aldar treystu landamærasveitir Tangveldisins í vaxandi mæli á kvikfjárræktarþjóðir af steppunum, svo sem Úígúra, tyrkneskumælandi þjóð sem myndaði öflugasta herlið veldisins. Með tímanum sóttu hersveitir Tangveldisins inn í Mansjúríu, svæðið beint norðan Kóreuskagans, Víetnam og Tíbet. Þegar her Tangveldisins náði hátindi sínum seint á níundu öld réð hann yfir meira en fjórum milljónum fermílna lands, álíka stóru svæði og allur íslamski heimurinn á sama tíma.
Tangveldið náði snemma talsverðum árangri í utanríkismálum. Meðal annars kom það kínverskum yfirráðum yfir Kóreu aftur á árið 668 og Silla-konungsættin á skaganum varð í kjölfarið skattgjafi þess. Tangveldið tók einnig upp stjórnmálatengsl við Japan. Áhrif þeirra urðu svo mikil að Japan hóf árið 645 „umbæturnar miklu“, víðtæka upptöku á menningu Tangveldisins. Japanir tóku meðal annars upp keisarastofnanir þess, sem Silla tileinkaði sér einnig, konfúsíanskt embættismannakerfi og búddisma.
Nokkrar mikilvægar nýjungar í Kína stuðluðu mjög að útbreiðslu menningar Tangveldisins. Þar á meðal var fyrsta tréristuaðferð heims, sem hentaði vel til prentunar búddískra helgirita (Mynd 12.11). Líkt og Sui-ættin aðhylltist Tangættin búddisma og studdi útbreiðslu hans. Skrifarar handrituðu yfirleitt helgirit trúarinnar og dreifðu þeim meðal nemenda. Vegna þess hve þessi rit voru fágæt höfðu flestir alþýðumenn og jafnvel margir úr yfirstéttinni engan aðgang að þeim. Kínverskir handverksmenn fundu hins vegar upp aðferð til að skera spegilmynd texta í trékubb, bera blek á hann og þrýsta honum síðan á pappír. Helgirit og annars konar rit urðu nú aðgengilegri og hugmyndir bárust frá yfirstéttinni til almennings. Trérista var helsta aðferðin við að færa myndir á pappír allt til loka nítjándu aldar.
Búddismi var ekki aðeins mikilvægur undir Sui-ættinni. Á Tang-tímabilinu uxu einkum tvær greinar Mahayana-búddisma hratt: hreinalandsbúddismi, sem hafði orðið til miklu fyrr á Indlandi og átt sér fylgjendur í Kína frá fimmtu öld, og Chan, sem þróaðist á fimmtu og sjöttu öld en varð vinsælt undir Tangættinni. Hreinalandsbúddismi byggðist á almennri lotningu fyrir Amida, eða Amitabha, Búdda „hreina landsins“. Hreina landið var óspillt tilverusvið sem trúaðir væntu þess að komast til við endurfæðingu. Líkt og hindúísku bhakti-hreyfingarnar á Indlandi töldu fylgjendur hreinalandsbúddisma að leiðin til frelsunar fælist ekki í námi helgirita heldur trúariðkun sem öllum væri fær, einkum því að ákalla nafn Amida.
Chan-búddismi lagði líkt og hreinalandsbúddismi litla áherslu á helgiritanám en hafnaði persónulegri lotningu fyrir frelsara. Þess í stað lagði Chan-búddismi, sem er betur þekktur undir japanska heitinu Zen, áherslu á agaða hugleiðslu og að fylgja fordæmi Chan-meistara. Meistarinn gekkst undir miklar raunir, vann auðmjúk hversdagsverk og glímdi við þversagnakenndar spurningar til að öðlast uppljómun. Chan-búddismi var strangur og klausturmiðaður en hreinalandsbúddismi var alþýðlegri og iðkaður af leikmönnum.
Vinsældir búddisma urðu þó tilefni ofbeldis í Kína á tímum Tang-ættarinnar. Um miðja níundu öld hóf Tangveldið aðgerðir gegn hundruðum þúsunda búddamunka og -nunna. Konfúsíanskir og daóískir leiðtogar ríkisins töldu búddisma framandi afl og ógn við ríkið. Markviss kúgun búddaklaustra og upptaka auðæfa þeirra þótti þó ekki nægja. Undir stjórn Wuzong keisara hófust harkalegar ofsóknir sem leiddu til eyðingar um fjörutíu þúsund hofa og helgidóma, lokunar meira en fjögur þúsund klaustra og þess að hundruð þúsunda búddamunka og -nunna voru neydd til að hverfa aftur til veraldlegs lífs. Ríkið reyndi einnig að afmá áhrif búddisma úr menningunni með því að endurvekja klassískan prósastíl og kenningar Konfúsíusar og fylgjenda hans (Mynd 12.12).
Á Tang-tímanum varð einnig til mikill skáldskapur sem mótaðist að verulegu leyti af ríkjandi trúar- og heimspekihefðum. Á áttundu öld urðu skáldin Wang Wei, Li Bai (Li Bo) og Du Fu til dæmis fyrir áhrifum hvert af sinni hefðinni, búddisma, daoisma og konfúsíanisma, og margir kunnu ljóð þeirra utanbókar. Á þessum tíma barst ljóðlist eftir silkivegunum ásamt trúar- og heimspekihefðum Kína, fyrst til Kóreu og þaðan til Japans. Hvorugt landanna hafði enn eigið ritmál og því lærðu aðdáendur verk skáldanna á kínversku.
Til að komast í embættismannakerfi Tangveldisins þurfti að standast samkeppnispróf sem mat hæfni umsækjenda og var haldið á þriggja ára fresti. Þetta var fyrsta embættismannapróf sögunnar sem var alfarið skriflegt. Það hafði þróast á tímum Sui-ættarinnar og reyndi á mikla bókmenntafærni og þekkingu á klassískum ritum konfúsíanisma og daoisma. Fræðilega séð stóð prófið öllum opið, en í reynd voru konur, synir kaupmanna og þeir sem höfðu ekki efni á klassískri menntun útilokaðir allt fram undir lok Tang-tímans. Flest verkafólk átti heldur ekki kost á prófinu vegna þess að það gat ekki vikið frá vinnu á ökrunum til að stunda nám. Embættismenn fengu því stöður sínar annaðhvort fyrir bókmenntaafrek eða fyrir áhrifamikil fjölskyldutengsl.
Einkalíf og samskipti kynjanna þróuðust með mótsagnakenndum hætti í Kína á Tang-tímanum. Árið 665 afhenti Gaozong keisari, sem var veikburða og heilsulítill, Wu Zetian, síðari eiginkonu sinni, völdin. Eftir dauða Gaozongs árið 683 ríkti Wu sem keisaraekkja og ríkisstjóri fyrir hönd sonar síns, þótt hún færi í reynd með öll völd ríkisins. Hún var heittrúuð búddatrúarkona, gerði búddisma að ríkistrú og skipaði fræðimönnum að skrifa ævisögur frægra kvenna. Árið 690 tók hún það óvenjulega skref að stofna sína eigin keisaraætt, Wu Zhou, sem ekki má rugla saman við hina miklu eldri Zhou-ætt. Þremur árum síðar tók Wu sér búddíska titilinn „Hin guðdómlega keisaraynja sem ríkir yfir alheiminum“. Þótt hún væri greindur og hæfur stjórnandi litu margir á stofnun nýrrar keisaraættar og upptöku keisaralegra titla sem valdarán. Andspyrna fylgdi fljótlega og varð til þess að hún sagði af sér og Tang-ættin komst aftur til valda.
Valdatíð Wu var eftirtektarverð í karllægu samfélagi Kína. Tang-tímanum hefur jafnvel verið lýst sem „gullöld“ kvenna í Kína. Hugsanlegt er að langvinn samskipti við hirðingjaþjóðir norðursins og tiltölulega jafnræðislegt samfélag þeirra hafi stuðlað að svipuðum viðhorfum meðal Kínverja. Sagnfræðingar nefna ýmis önnur merki um aukið vægi kvenna: blómlega ljóðamenningu skemmtikvenna, feril Wu keisaraynju og Wei keisaraynju tengdadóttur hennar og þá venju að gifta dætur Tang-ættarinnar háttsettum erlendum embættismönnum til að mynda pólitísk bandalög. Lög um klæðaburð og munað takmörkuðu þó hverju konur máttu klæðast, yfirstéttarmenn héldu hjákonur og réttarkerfi Tangveldisins leit á konur sem eign.
Tangveldið náði hátindi sínum snemma á áttundu öld (Mynd 12.13). Um miðja öldina höfðu erfiðleikar innan ríkis og utan þó hrundið af stað þeirri hnignun sem að lokum leiddi það til falls. Utan ríkisins biðu Tang-menn ósigur í orrustunni við Talasfljót árið 751. Þar sigruðu sameinaðir herir Tyrkja og Araba frá Abbasída-kalífadæminu hersveitir Tangveldisins. Eftir að hafa steypt Úmajödum af stóli færði kalífadæmið landamæri íslamska heimsveldisins langt inn í Mið-Asíu. Innanlands stóð Kína frammi fyrir uppreisnum í Kóreu, Yunnan, syðst í Kína, og Mansjúríu. Þær dreifðu kröftum ríkisins og veiktu það.
Árið 755 varð Tangveldið fyrir miklu áfalli þegar hin umfangsmikla uppreisn An Lushan braust út. Um 150 þúsund hermenn frá landamærahéruðunum, undir stjórn Tang-herforingjans An Lushan, gerðu uppreisn gegn Xuanzong keisara og spilltri hirðinni í Chang’an. Það tók Tangveldið átta ár að brjóta uppreisnina á bak aftur og að þeim tíma liðnum var Kína örmagna bæði hernaðarlega og efnahagslega. Veiklað veldið hélt velli en á næstu áratugum lét miðstjórnin í Chang’an héraðsherstjórum eftir mikið hernaðar- og stjórnsýsluvald. Árið 906, í kjölfar frekari borgarastyrjalda, hrundi Tang-ættin. Við tók sundrungartímabil sem stóð þar til Song-ættin náði yfirráðum árið 960.