1.2 Frumheimildir
1.2 Frumheimildir
Námsmarkmið
Að þessum hluta loknum átt þú að geta:
Sagnfræðingar móta túlkanir á fortíðinni á grundvelli heimilda og það gerum við einnig í þessari bók. Allt frá fornum myndletrum, listaverkum og bloggfærslum til sagnfræðirita og ævisagna eftir síðari tíma fræðimenn og Google Maps hjálpa heimildir okkur að móta túlkun okkar á sögu mannkyns.
Að læra að meta skjöl og myndir
Sögulegar heimildir eru einkum tvenns konar: frumheimildir og afleiddar heimildir. Frumheimild er gátt að fortíðinni því hún er hlutur eða skjal sem kemur beint frá því tímabili sem hún fjallar um. Frumheimildir geta verið opinber skjöl, matseðlar veitingahúsa, dagbækur, bréf, hljóðfæri, ljósmyndir, mannamyndir teiknaðar eftir lifandi fyrirmyndum, söngvar og margt fleira. Ef sagnfræðingur rannsakar Egyptaland hið forna er stytta af faraó frumheimild um það tímabil, rétt eins og myndletur sem greina frá valdatíð faraósins. Þegar frumheimildir eru tiltækar eru þær taldar verðmætari en aðrar heimildir vegna þess að þær eru eins nálægt atburðunum sem rannsakaðir eru í tíma og kostur er. Hugsaðu til dæmis um dómsmál: Best er að réttarhöld fari fram fljótt svo að vitnin muni atburðina betur og framburður þeirra verði því áreiðanlegri. Með tímanum getur fólk gleymt, ómeðvitað bætt atriðum við minningu eða fellt þau brott og orðið fyrir áhrifum sem leiða til annarrar túlkunar á atburðum.
Afleidd heimild er samin eða búin til eftir að atburðirnir áttu sér stað. Ævisaga egypsks faraós frá tuttugustu öld er afleidd heimild, rétt eins og kort sem var teiknað á 1960-áratugnum til að sýna orrustustaði síðari heimsstyrjaldarinnar (1939–1945) og bloggfærsla safnvarðar um listræn afrek Ming-ættarinnar (1368–1644). Slíkar fræðilegar heimildir skipta sköpum fyrir þróun sögulegrar þekkingar og eru oft upphafspunktur nemenda þegar þeir taka að öðlast skilning á liðnum atburðum. Afleiddar heimildir nýtast til að skýra samhengi og tengja viðfangsefni við önnur efni frá sama tíma. Þær veita einnig nemendum, sem kunna að hafa takmarkaðan aðgang vegna tungumáls eða landfræðilegrar fjarlægðar, aðgang að fræðilegum rannsóknum sem byggjast á frumheimildum. Vönduð rannsókn krefst beggja tegunda heimilda og þess að hugað sé að sagnaritun, það er hvernig aðrir sagnfræðingar hafa áður túlkað fortíðina og skrifað um hana.
Frumheimildir eru ekki allar jafngildar. Strangt til tekið hefst sagan með tilkomu ritmáls, þegar menn tóku að skrá upplýsingar af ásetningi og mótuðu í kjölfarið þá hugmynd að varðveisla fortíðarinnar væri verðugt verkefni. Þar með er ekki sagt að ekkert verðmætt sé að finna í munnlegri sögu samfélaga án ritmáls eða í forsögulegum hellamálverkum og fornleifum. Fyrir sagnfræðinga er ritað mál þó nákvæmari vitnisburður þegar frásagnir af fortíðinni eru mótaðar. Ímyndaðu þér til dæmis tímarit frá okkar tímum með rokk- eða poppstjörnu á forsíðunni, klædda til sviðsframkomu í litríkan eða ögrandi búning. Ef þetta væri eina varðveitta heimildin eftir fimm hundruð ár, hvernig myndu sagnfræðingar túlka okkar tíma? Án samhengis er mjög erfitt að túlka fortíðina. Rannsókn gripa er vissulega verðmæt en texti veitir okkur meiri skýrleika. Jafnvel þótt á forsíðu tímaritsins stæði aðeins myndatexti á borð við „Poppstjarna brýst á topp vinsældalistans“ hefðu sagnfræðingar framtíðarinnar mun meiri upplýsingar en ljósmyndin ein veitir. En einnig verður að nálgast textaheimildir með gagnrýnu hugarfari. „Falsfréttir“ eru ekki nýtt fyrirbæri en hraði útbreiðslu þeirra nú á dögum á sér enga hliðstæðu. Við verðum að kanna allt samhengi hverrar heimildar og leita staðfestingar í öðrum gögnum.
Það tekur tíma að öðlast þá færni sem þarf til að túlka frumheimildir. Tökum lestur ljóðs sem dæmi. Hægt er að lesa ljóðið á yfirborðslegan hátt og taka aðeins mið af bókstaflegri merkingu orðanna sem þar birtast. En hún endurspeglar sjaldnast þá eiginlegu merkingu sem skáldið ætlaði að miðla. Einnig þarf að leita blæbrigða, dulinnar merkingar eða endurtekinna líkinga. Frumheimild er nálguð með svipuðum hætti.
Við túlkun heimilda þarf að huga að fjórum meginþáttum: höfundi, viðtakendum, tilgangi og samhengi. Þegar þú kannar nýja heimild skaltu meðal annars spyrja eftirfarandi spurninga:
Ekkert svaranna útilokar að heimild geti verið verðmæt, en framlag hennar til heildarmyndarinnar ræðst að miklu leyti af þessum svörum.
Í heimi þar sem margar heimildir eru aðgengilegar á stafrænu formi er leit á netinu, eins og margir nemendur stunda, þægileg rannsóknaraðferð. En á internetinu er jafnmikið af rangfærslum og lögmætum heimildum. Sagnfræðingar meta gildi bæði frumheimilda og afleiddra heimilda, einkum á netinu. Hvernig ákveðum við hvað telst góð heimild? Sumar vísbendingar eru augljósari en aðrar. Ólíklegt er til dæmis að raunverulega fræðilegt efni finnist á fyrstu síðu Google-leitar nema leitarorðin feli í sér lykilhugtök eða notaðar séu sérhæfðar leitarvélar á borð við Google Scholar. Alfræðirit á netinu geta verið góður upphafsstaður rannsóknar en ættu aðeins að vera stökkpallur að ítarlegri athugun.
Verk þitt verður aldrei traustara en heimildirnar sem þú notar. Hvort sem þú skrifar ritgerð, færslu í umræðu á netinu eða jafnvel skapandi texta verða skrif þín þeim mun sannfærandi sem heimildirnar eru betri. Vefir á borð við Wikipedia og Encyclopedia.com veita skjóta yfirsýn en ekki nægilega dýpt til þeirrar gagnrýnu hugsunar sem vandað verk krefst. Þeir gagnast þó til kynningar á efni sem þú þekkir ef til vill lítið. Ef þú byrjar á alfræðilegum heimildum geturðu oft fundið leiðir að betri heimildum. Þær geta til dæmis vakið nýjar rannsóknarspurningar eða geymt heimildaskrár sem vísa á vandaðra efni.
Gakktu ávallt úr skugga um að þú getir greint hver stendur að vefsvæðinu. Er það fræðimaður, safn eða rannsóknarstofnun? Ef svo er eru góðar líkur á að efnið sé traust. Er vísað til heimilda fyrir upplýsingunum? Með öðrum orðum, greinir heimildin frá því hvaðan upplýsingarnar koma? Eru þær heimildir aftur á móti hlutlægar og áreiðanlegar? Geturðu staðfest upplýsingar vefsvæðisins með öðrum gögnum? Til þess þarf að sannreyna staðreyndir. Athugaðu hvort aðrar heimildir birta sambærileg gögn og hvort heimildin samræmist þeirri frásögn sem aðrir fræðimenn hafa mótað. Tilgreinir skólasafnið þitt vefsvæðið sem heimild? Ef þú ert enn í vafa skaltu að lokum spyrja. Bókaverðir starfa einnig á netinu og yfirleitt er hægt að leita til þessara sérfræðinga með spurningar.
Þegar þú kannar mannkynssöguna með þessari bók verður þú margsinnis beðin eða beðinn um að lesa og túlka frumheimildir. Þær birtast yfirleitt í sérstökum efnisreitum, eins og áður var nefnt. Förum yfir nokkur dæmi. Markmiðið er að kynnast betur þeim spurningum sem beina ber að heimildum og þeirri fjölbreytni heimilda sem unnið verður með í bókinni.
Byrjum á myndverkefni. Eftirfarandi myndir sýna Hagia Sophia í Istanbúl að utan og innan. Byggingin er eitt af undrum síðfornaldar og nafn hennar merkir „heilög speki“ á grísku. Byggingar og aðrir efnislegir hlutir breytast fyrir áhrif sögulegra atburða. Myndir af þeim geta sagt okkur margt um þessa atburði og fólkið sem gengur inn í byggingarnar eða hefur samskipti við hlutina.
Fyrri myndirnar (Mynd 1.4 og Mynd 1.5) sýna þessa frægu kirkju eins og hún leit út þegar hún var reist á valdatíma býsanska keisarans Justinianusar I (483–565 CE). Hvolfbyggingin var einstakt verkfræðilegt afrek og áhrif hennar stórfengleg. Basilíkan var skreytt grískri myndtáknfræði, það er myndum og táknum sem notuð eru í listaverki, og varð tákn um vald Justinianusar, lotningarverðan mátt hins kristna Guðs og þann auð og stöðugleika sem enn ríkti í austrinu. Kirkjum þess tíma var ætlað að vekja lotningu. Þar sem flestir voru ólæsir voru sögur af trúarlegum persónum og atburðum sagðar með ríkulega skreyttum og táknrænum myndum, og mikilfengleiki bygginganna gat hvatt til hlýðni og löngunar til að ganga í trúarsamfélag. Þegar þú skoðar myndirnar skaltu velta eftirfarandi spurningum fyrir þér: Hver eru helstu einkenni byggingarinnar? Hvað leiðir hún hugann að? Hvað segir hún um tímabilið þegar hún var reist? Hvað hefðir þú hugsað um hana ef þú hefðir verið fátækur bóndi á sjöttu öld, efnaður kaupmaður í borg eða erlendur leiðtogi?
Árið 1453, nærri þúsund árum eftir valdatíð Justinianusar, lögðu múslimskir Tyrkir undir sig borgina Konstantínópel (nú Istanbúl í Tyrklandi). Samkvæmt samtímafrásögnum af landvinningunum kom Mehmed II soldán, leiðtogi Ottómana, að Hagia Sophia, sá fegurð hennar og forðaði henni frá eyðileggingu. Í augum múslima er Guð kristinna manna hinn sami og Guð múslima. Mehmed breytti því kirkjunni í mosku og fylgdi þar með langri hefð í Mið-Austurlöndum um áframhaldandi nýtingu helgra staða. Mínarettum, turnum þaðan sem bænakall múslima hljómar, var bætt við á fjórum hornum byggingarinnar og arabískri skrift komið fyrir við hlið forngrísku myndtáknfræðinnar.
Síðari myndirnar (Mynd 1.6 og Mynd 1.7) sýna Hagia Sophia eins og hún er nú. Hún hefur einnig verið safn en þjónar nú aftur sem moska. Byggingin segir sögu sem spannar hundruð ára og varpar ljósi á marga heillandi þætti í sögu svæðisins. Án samhengis væri merking hennar þó mun óljósari.
Skjalaheimildir: andstæðar frásagnir
Textaheimildir, það er ritaðar frumheimildir, eru taldar bestu hugsanlegu heimildir sagnfræðinga. Yfirleitt veita þær mun meira samhengi og mun meiri upplýsingar en aðrar tegundir heimilda og stundum vísbendingar um tilgang höfundar. En einnig þarf að nálgast þær með skipulegum og gagnrýnum hætti. Við verðum að meta höfund, viðtakendur, tilgang og samhengi til að túlka frumheimildaskjal rétt. Meðal spurninga um höfund eru þessar: Hver skrifaði textann og hver er bakgrunnur höfundarins? Hvað skipti höfundinn máli? Hvers vegna kann höfundurinn að hafa skrifað það sem hann skrifaði? Í sumum tilvikum liggja svörin nokkuð ljós fyrir. Í öðrum getur ítarlegri athugun leitt í ljós duldar hvatir.
Einnig verður að taka fyrirhugaða viðtakendur skjalsins með í reikninginn: Fyrir hverja var það skrifað? Átti það að birtast opinberlega eða vera einkaskjal? Er það bréf til vinar eða ritgerð sem send var til birtingar? Nútímadæmi væri: Eru þetta smáskilaboð til vinar eða móður? Smáskilaboð verða einhvern daginn heimildir fyrir sagnfræðinga, en vitneskja um hver sendi þau og hverjum verður nauðsynleg til að túlka þau rétt. (Til gamans má leita á netinu að orðasambandinu „misinterpreted texts“.)
Auk þess að huga að viðtakendum skaltu velta tilganginum fyrir þér: Hvers vegna var skjalið skrifað? Átti það að vera staðreyndalýsing á atburði? Átti það að sannfæra? Er það uppspuni frá rótum? Fólk skrifar oft þannig að það setur sjálft sig í sem best ljós í stað þess að afhjúpa veikleika sína.
Að lokum skaltu íhuga við hvaða aðstæður skjalið varð til. Meðal spurninga sem gagnlegt er að spyrja eru þessar: Frá hvaða tímabili er skjalið og hvernig var umhorfs þá? Hvað var að gerast þegar viðkomandi skrifaði skjalið? Var beitt einhvers konar ógnun eða ríkti neyð? Var stríð eða friður? Voru trúarátök? Efnahagskreppa? Heilsufarskreppa? Náttúruhamfarir? Gæti höfundurinn hafa verið að verjast árás eða beita sér fyrir henni? Vantar önnur sjónarmið eða raddir sem við vildum heyra?
Svörin við þessum spurningum móta túlkun þína á frumheimildinni og færa þig nær raunverulegri merkingu hennar. Flestar textaheimildir búa yfir merkingu umfram það sem blasir við og það er hlutverk sagnfræðingsins að draga hana fram. Hafðu þessar spurningar í huga allan áfangann og ávallt þegar þú stundar sagnfræðirannsóknir eða metur réttmæti upplýsinga sem þú rekst á (Mynd 1.8).
Til að æfa þig í að beita þessum spurningum skaltu skoða frásagnirnar tvær í Koma Spánverja til höfuðborgar Azteka. Þær voru skrifaðar með tiltölulega stuttu millibili, fjalla um svipað efni en frá ólíkum sjónarhornum. Samkvæmt fyrri frásögninni, sem Hernán Cortés skrifaði árið 1519, fögnuðu frumbyggjar Ameríku því að verða þegnar Spánar þegar evrópskir nýlenduherrar komu. Í frásögn Azteka af kynnum þeirra við Spánverja segir frá því að Spánverjarnir hafi jafnvel drepið óvopnað fólk, sem höfundi þótti villimannslegt. Hvað eiga sagnfræðingar að gera við svo mjög ósamhljóða texta? Hvernig ákvarða þeir framlag hvors texta til sannrar frásagnar af landvinningum Mexíkó? Hafðu þessar spurningar í huga við lesturinn.
Textaheimildir: mikilvægi málnotkunar
Mismunandi málnotkun í heimild veitir vísbendingar um túlkun hennar. Málvísindamenn kalla beitingu tungumáls mælskufræði. Val á mælskubrögðum, það er orðavali og samsetningu orða, er oft meðvitað og miðar að tiltekinni niðurstöðu. Hugsaðu til dæmis um hvernig þú talar við kennara annars vegar og vin hins vegar. Við verðum að skoða mælskubrögð í hverri frumheimild vandlega til að túlka hana rétt. Til að æfa þessa færni skaltu skoða fræga ræðu Roosevelts í Ræða Roosevelts “Day of Infamy” og leiðbeinandi spurningarnar sem fylgja.
Hulið í sögunni
Sagnfræðingar hefja störf sín með rannsóknarspurningu og leita þeirra heimilda sem þarf til að móta trúverðuga frásögn sem svarar henni. Vandinn er meðal annars sá að ritaðar heimildir eru óneitanlega verðmætar en sleppa oft mikilvægum atriðum. Margar þeirra fjalla til dæmis aðeins um líf yfirstéttarinnar. Ekki er sérlega erfitt að finna upplýsingar um konunga, drottningar og aðra valdhafa fortíðarinnar, en hvað um fjölskyldur þeirra? Þjóna þeirra? Hvað um almenning sem laut stjórn þeirra?
Sumir hópar fólks eru huldir í sögulegri frásögn okkar vegna þess að fáar heimildir fjalla um líf þeirra og reynslu. Á 1960-áratugnum tóku sagnfræðingar að umbylta fræðigreininni með því að rannsaka sögu „neðan frá“. Með öðrum orðum beindu þeir sjónum að einmitt þeim hópum sem lengi hafði verið horft fram hjá. Þeir notuðu heimildir á borð við kirkjubækur, dagblöð og réttarhöld til að varpa ljósi á líf fátækra og ólæsra. Réttarhöld voru einn þeirra vettvanga þar sem orð fólks úr öllum þjóðfélagshópum voru skráð þegar einstaklingar komu fyrir rétt sem vitni eða sakborningar. Mæður og feður leituðu einnig til ritfærs fólks til að semja fyrir sig bréf og óska eftir náðun handa ástvinum sem höfðu verið dæmdir fyrir afbrot. Slíkar heimildir varpa ljósi á fólk sem sjaldan fékk að láta rödd sína heyrast, hvort heldur meðan það lifði eða eftir dauðann. Miklar framfarir hafa orðið í félagssögu, sem horfir út fyrir stjórnmálin og rannsakar hversdagslega þætti lífsins í fortíðinni. Vegna skorts á heimildum er þó enn erfitt að gera konum, fátækum og minnihlutahópum jafnhátt undir höfði og þeim sem jafnan hafa farið með völd.
Slíkar takmarkanir geta einnig átt við heimshluta. Um siðmenningar með langa og ríkulega hefð sögulegra skjala eru oft til ítarlegri sögulegar frásagnir en um aðrar. Til dæmis er margt vitað um sögu Evrópu og Kína, en báðar eiga þær djúpar rætur í ritmáli. Evrópa átti þegar allt kemur til alls Heródótos og Kína átti Sima Qian. Heródótos, sem var uppi á fimmtu öld BCE, er kallaður faðir sagnfræðinnar á Vesturlöndum; hann ritaði sögu stríða Grikkja og Persa. Sima Qian, sem fæddist um miðja aðra öld BCE, er í Kína nefndur faðir sagnfræðinnar fyrir verk sitt Records of the Grand Historian, víðfeðma sögu Han-ættarinnar. Mið-Austurlönd og Indland eiga einnig ríka rithefð. Í Afríku og Rómönsku Ameríku eru sögulegar heimildir gloppóttari.
Í Rómönsku Ameríku breyttist varðveitt heimildasafn verulega með komu Evrópumanna. Landvinningamennirnir töldu að mikið af ritum frumbyggja sem þeir fundu fjallaði um trú og menningu sem þeir ætluðu að útrýma og eyðilögðu þau af ásetningi. Sagnaritun um Afríku er flókin vegna stærðar álfunnar og fjölbreytileika hennar, sem og nýlendufortíðar hennar. Vegna öfgakennds loftslags er erfitt að finna varðveitt rituð skjöl og jafnvel fornleifagögn, og rituð saga sem varðveist hefur er oft lituð af hlutdrægni athugenda úr röðum nýlenduherranna sem skráðu hana. Á báðum svæðum birtast nýjar rannsóknir sagnfræðinga sem líta efnið nýjum augum og leitast við að skilja söguna eins og hún var. Til að öðlast nokkurn skilning á því hvernig sagan varðar samtímann skaltu lesa Chinua Achebe um gildi sögu frumbyggja og íhuga spurningarnar sem þar eru lagðar fram.