1.1 Að móta hnattrænt sjónarhorn

1.1 Að móta hnattrænt sjónarhorn

Námsmarkmið

Að þessum hluta loknum átt þú að geta:

• Greint hlutverk sagnfræði í háskólamenntun
• Fjallað um hvernig sagnfræðinám getur eflt færni til símenntunar og árangurs
• Útskýrt hvernig einkenni þessarar kennslubókar bæta námsupplifun þína

Allt frá sögunum um Tróju, sem Hómer gerði frægar, til efnis í stafrænum skjalasöfnum sem nútímanemendur nýta hefur saga mannkyns heillað og frætt þá sem hafa reynt að skilja margbreytileika hennar. Þekking á fortíðinni hefur lengi verið talin merki um siðmenningu og aldrei hefur verið mikilvægara að rannsaka hana. Við höfum öll heyrt orð heimspekingsins George Santayana: „Þeir sem læra ekki af sögunni eru dæmdir til að endurtaka hana.“ Sagan er þó síbreytilegt safn atburða sem ýmsar orsakir og afleiðingar hafa áhrif á og móta; því endurtekur hún sig í raun aldrei.

Ummæli Santayana eiga þó við að því leyti að með vandlegri rannsókn á fortíðinni getum við greint mynstur í mannlegri hegðun. Að þekkja söguna er að þekkja okkur sjálf og skilningur á blæbrigðum hennar opnar hugann fyrir þeim möguleikum sem hver ný staða skapar. Þessi þekking á möguleikunum gerir sagnfræðinemanum kleift að sjá samtímann skýrar og af meiri framsýni.

Mannkynssaga sem undirbúningur fyrir lífið að loknu háskólanámi

Sagnfræði er meira en runa nafna og ártala; þau eru aðeins byggingarefni hennar, hlutarnir sem þarf til að fullgera heildarmyndina. Sagan er frásögn, saga mannkyns, sem tengir okkur bæði hvert við annað og við kynslóðirnar sem lifðu á undan okkur. Nú á dögum rannsökum við söguna þannig að nemendur öðlist trausta fótfestu í þessari sameiginlegu fortíð um leið og þeir búa sig undir framtíðina. Námi í frjálsum listum er ætlað að hjálpa nemendum að finna lífsfyllingu og bæta bæði sjálfa sig og samfélög sín með markvissri sjálfskoðun og þroska. Slíkt nám hefur þó einnig ávallt búið nemendur undir atvinnulífið með því að skerpa starfsfærni þeirra. Að segja að námskeið í mannkynssögu búi nemendur undir atvinnulífið er einfaldlega að viðurkenna það sem alltaf hefur verið satt.

Þessi kennslubók í mannkynssögu hefur nokkur mikilvæg einkenni sem hjálpa þér að skilja fortíðina á þann hátt að hún eigi erindi við samtímann. Mikilvægast er ef til vill að í henni er viðurkennt að nám í mannkynssögu búi okkur undir að takast á við áskoranir nútímans. Það kann að virðast yfirþyrmandi að fjalla um sögu alls heimsins, en nemendur þurfa að vera undir það búnir að takast á við ferli hnattvæðingar sem hafa verið ráðandi í sögunni undanfarnar aldir. Félagsleg og efnahagsleg öfl sem ná út fyrir landamæri ríkja tengja fólk um allan heim nánar saman en nokkru sinni fyrr. Bæði í einkalífi og opinberu lífi þarftu að búa yfir þekkingu á heiminum og íbúum hans. Skilningur á fjölbreytileika fólks og hugmynda ásamt menningarlegri samkennd og vitund gerir þér kleift að takast af hæfni á við margbreytileika heimsins.

Enginn vafi leikur á að færni á borð við gagnrýna hugsun, greiningu og sköpun eflist best með sagnfræðinámi. Sagnfræðingar þurfa að vera sannarlega þverfaglegir: þeir skoða og safna eins miklum upplýsingum og þeir geta og túlka síðan gögnin með það að markmiði að draga ályktanir. Sagnfræðingurinn þarf einnig að hugsa á skapandi hátt vegna þess að heimildaefnið – gögnin – er af mannlegum toga og þar með flóknasta hugsanlega gagnasafnið. Söguleg gögn eru jafn fjölbreytt og fólkið sem skapar þau og geta verið allt frá tilskipunum konunga til laglína götutónlistarmanna. Sagnfræðingar þurfa líka að vera færir í að miðla. Hverjum er ekki sama um sögu sem enginn les eða vöru sem enginn kaupir? Hvaða fyrirtæki í heiminum hefði ekki not fyrir einstakling sem getur hugsað gagnrýnið og skapandi og síðan útskýrt og miðlað á árangursríkan hátt – og kynni ekki að meta slíkan starfsmann? Sagnfræðileg hugsun veitir nemendum einnig sterkari sjálfsvitund, opnar þeim leiðir til að kanna mannlega tilvist og færir þeim þá hæfni sem þarf til að rata um margbreytileika heimsins og vinnustaða framtíðarinnar.

Þessi kennslubók og spurningar hennar til námsmats hvetja þig til að greina mikið magn upplýsinga, skilja ótal hugtök og tengja saman ólík viðfangsefni. Einnig er afar mikilvægt að efla menningarvitund og samkennd og nám í mannkynssögu er leið til að tryggja að þú búir yfir þessari nauðsynlegu færni. Hinn áhrifamikli atvinnuvefur Indeed.com segir: „Á vinnustöðum okkar og í heiminum öllum erum við fjölbreyttur hópur. Menningarleg hæfni verður sífellt mikilvægari eftir því sem samskipta- og samstarfshættir okkar í starfsumhverfi þróast. Til að hámarka skilvirkni og framleiðni fyrirtækis er brýnt að læra að sýna sífellt fjölbreyttari vinnustaðamenningu virðingu, eiga samskipti við hana og starfa með henni.“

Mannkynssaga og hnattræn borgaravitund

Nám í mannkynssögu tekur mið af því hve samtvinnað nútímalífið er og býr nemendur undir fjölbreytt og alþjóðlegt starfsumhverfi. Þekking á heiminum býr þig undir að vera heimsborgari, einstaklingur sem kann að búa í aðeins einu ríki en lítur á sig sem hluta af hinu víðara heimssamfélagi. Vandamál sem þarfnast lausna, svo sem loftslagsbreytingar, félagslegt réttlæti og mannréttindi, eru hnattræn að umfangi. Þú verður að þekkja heiminn til að geta stuðlað að þeirri breytingu sem hann þarfnast. Hvar er þinn staður í hinu hnattræna umhverfi? Hver er saga þín og hvernig tengist hún sögu annarra?

Í könnun BBC á árunum 2015–2016 var spurt í átján löndum og kom í ljós að meira en helmingur svarenda taldi sig vera „heimsborgara“. Könnunin leiddi einnig í ljós að á velmegunartímum eykst stuðningur við hugmyndina um heimssamfélag en á átakatímum hneigist fólk til að samsama sig frekar nærumhverfi sínu eða þjóðerni. Þótt enginn geti séð framtíðina er erfitt að ímynda sér að ferli hnattvæðingarinnar verði snúið við. Hvort sem þú vilt vera heimsborgari eða ekki er nauðsynlegt að skilja heiminn.

Einkenni kennslubókarinnar

Þessi kennslubók er góður upphafspunktur ferðar þinnar um fortíð heimsins. Hún hefur nokkur einkenni sem hjálpa þér að skilja sögu siðmenninga heimsins frá elstu tímum til nútímans. Til glöggvunar fylgir hún hefðbundinni tímaröð, frá fornöld til nútíma. Kort skipa stóran sess í hverjum kafla og hjálpa þér að setja menningarheima í landfræðilegt og sögulegt samhengi. Þú kynnist frásögnum frá fyrstu hendi um lykilpersónur og atburði, meðal annars tilvikum þar sem fólk man sömu atburði á ólíkan hátt. Kennslubókin dregur einnig fram tengsl fortíðar og samtíðar til að sýna hvernig fyrri þekking nýtist í heimi okkar.

Sérstaklega ber að nefna ítarefnisrammana í hverjum kafla. Þar eru birt skjöl og myndir frá þeim tímabilum sem þú ert að rannsaka. Stundum er þér beint út fyrir kennslubókina, til dæmis í römmunum Tengill til frekara náms, svo þú getir kannað önnur stafræn úrræði sem skýra efnið, útfæra hugmyndir og vekja athygli á áhugaverðum nýjum rannsóknum á fræðasviðinu. Þegar við á býður kennslubókin jafnframt upp á efni sem tengist reynslu þinni í samtímanum og hjálpar þér að skilja tengsl fortíðar og nútíðar. Hér á eftir er stutt yfirlit yfir þessi einkenni.

Með þeirra eigin orðum

Í ítarefnisrömmunum Með þeirra eigin orðum er birt heimild sem varð til á tímabilinu sem kaflinn fjallar um. Þar getur þú skoðað hana í samhengi og lært að greina heimildaefni á gagnrýninn hátt. Nokkrar stuttar spurningar auðvelda þér greininguna.

Andstæð sjónarmið

Í ítarefnisrömmunum Andstæð sjónarmið er annaðhvort kynnt sagnfræðileg umræða sem enn stendur yfir eða misvísandi frásagnir af sama atburði eða sömu hugmynd, ritaðar um það leyti sem atburðurinn átti sér stað eða hugmyndin kom fram.

Handan bókarinnar

Í ítarefnisrömmunum Handan bókarinnar getur þú kannað gildi myndlistar, byggingarlistar, tónlistar, kvikmynda og annarra efnislegra hluta sem heimilda við túlkun sögunnar. Markmiðið er að sýna að saga mannkyns birtist í miklu fleiru en hinu ritaða orði einu. Þér kann einnig að gefast tækifæri til reynslunáms.

Fortíðin mætir samtímanum

Í ítarefnisrömmunum Fortíðin mætir samtímanum er ætlast til að þú skiljir tengsl efnis kaflans við nútímann. Þeir hvetja þig til að íhuga hvaða erindi tiltekið sögulegt viðfangsefni á við heim samtímans.

Þar sem þetta er mannkynssaga höfum við leitast við að vera trú eðli ólíkra menningarheima með því að birta nöfn fólks í mynd sem er eins nærri upprunamálinu og unnt er. Sérfræðingar á viðkomandi sviðum hafa valið þessa rithætti með hliðsjón af nýjustu rannsóknum. Til dæmis notar kennslubókin pinyin-umritunarkerfið við ritun kínverskra nafna en ekki eldra Wade–Giles-kerfið, enda hefur Alþýðulýðveldið Kína tekið pinyin upp og það endurspeglar framburð mandarín-kínversku betur. Í tungumálum sem nota latneska stafrófið eru broddmerki látin halda sér í öllum mannanöfnum (Hernán Cortés, Napoléon Bonaparte). Í umrituðum tungumálum á borð við kínversku og arabísku höfum við hins vegar forðast broddmerki og úrfellingarmerki þegar þess er kostur, nema þeirra sé þörf til að auðvelda framburð og lestur. Við nafngiftir atburða, staða og annarra sögulegra fyrirbæra höfum við almennt valið algengustu ensku myndirnar. Að lokum eru dagsetningar miðaðar við gregoríska tímatalið, alþjóðlegan staðal fyrir borgaraleg tímatöl, þar sem „BCE“ táknar atburði fyrir okkar tímatal og „CE“ atburði á okkar tímatali.

Nám í mannkynssögu krefst einnig góðs skilnings á landafræði. Þú gætir haldið að kort séu tiltölulega einföld og ótvíræð. Þegar öllu er á botninn hvolft getum við sýnt skýrt hvar allt er staðsett, ekki satt? Lengst af í sögunni var það þó alls ekki svo. Kort eru meðal umdeildustu sögulegu heimilda sem við eigum vegna þess að þau voru nær alltaf gerð út frá sjónarhorni kortagerðarmannsins en ekki sem hlutlæg framsetning. Flestar siðmenningar settu til dæmis sjálfar sig í miðju þess heims sem þær þekktu. Kort hafa einnig verið notuð til að auðvelda landvinninga og kúgun þjóða. Á landafundatímanum skipti páfinn byggðu landi, sem þá var nýtt í augum Evrópumanna, eftir geðþótta og úthlutaði því Spáni og Portúgal. Öldum síðar drógu evrópskir erindrekar línur á kort af Afríku í Berlín í Þýskalandi til að skipta landsvæðum milli nýlenduvelda. Hugleiddu hvernig rituð saga kynni að breytast ef kortin sem varðveist hafa væru upprunnin meðal frumbyggja. Jafnvel eftir að mannkynið öðlaðist þekkingu á stærð og afstöðu fyrirbæra voru kort áfram ónákvæm. Þau sýndu Evrópu oft stærri en hún er í raun og svæði í hnattræna suðrinu – Rómönsku Ameríku, Afríku og hluta Asíu og Eyjaálfu – minni en þau eru í raun.

Kort valda einnig vandkvæðum vegna þess að fleiri en ein pólitísk eining gerir tilkall til sumra landsvæða. Bæði í fjarlægri fortíð og enn í dag eru mörg dæmi um umdeild svæði, svo sem Krímskaga og Taívan, sem geta torveldað landfræðilega framsetningu svæða. Bæði Rússland og Úkraína gera tilkall til Krímskaga og Taívan lýsir yfir sjálfstæði en Kína telur Taívan hluta af yfirráðasvæði sínu. Kennslubókin vekur athygli á þessum svæðum eftir því sem þau koma við sögu mannkyns svo að þú getir kannað margbreytileika landafræðinnar.