2.4 Umboðsvandi: hluthafar og stjórnir fyrirtækja
2.4 Umboðsvandi: hluthafar og stjórnir fyrirtækja
Hæfniviðmið
Í lok þessa kafla munt þú geta:
Umboðsvandi og tengd álitaefni
Umboðsvandi vísar til árekstra sem verða þegar umboðsmaður, til dæmis stjórnandi sem á að gæta hagsmuna umbjóðanda, það er hluthafa eða eiganda fyrirtækis, misnotar stöðu sína til að vinna að eigin persónulegum markmiðum. Á sviði fjármála fyrirtækja tengist umboðsvandi oft hagsmunaárekstrum milli stjórnenda félags og hluthafa þess.
Umboðsvandi hefur lengi verið algengt vandamál og birtist í nánast öllum tegundum fyrirtækja og stofnana, hvort sem um er að ræða kirkju, félag, samtök án hagnaðarsjónarmiða, fjölþjóðlegt fyrirtæki eða opinbera stofnun. Eins og flest vandamál í rekstri má leysa umboðsvanda, en aðeins ef fyrirtækin eru tilbúin að grípa til viðeigandi ráðstafana.
Hvert fyrirtæki hefur sín eigin markmið, en mikilvægt er að hafa í huga að starfsmarkmið og persónuleg markmið stjórnenda geta verið ólík markmiðum hluthafa, það er eigenda, og ekki alltaf farið saman við þau. Vegna þess að slíkur munur er til staðar og allir aðilar hafa hvata til að hámarka eigin auð geta umboðsvandamál oft komið upp og haft neikvæð áhrif á hagnað fyrirtækis, hlutabréfaverð og traust og velvild hluthafahópsins.
Hér á eftir er fjallað um þrjár megintegundir umboðsvanda.
Hluthafar gagnvart stjórnendum
Stór hlutafélög hafa yfirleitt mikinn fjölda hluthafa sem mynda eigendahópinn. Til að forðast þessa tegund umboðsvanda er nauðsynlegt að aðgreina stjórnun félagsins frá eignarhaldinu.
Það getur verið hagkvæmt fyrir fyrirtæki að aðgreina eignarhald frá stjórnun. Slík aðgreining hefur venjulega ekki áhrif á daglegan rekstur. Um leið getur fyrirtækið ráðið sérfræðinga og fagfólk til að stýra lykilþáttum starfseminnar.
Ókosturinn er þó sá að ráðning utanaðkomandi aðila getur með tímanum orðið hluthöfum til vandræða. Utanaðkomandi stjórnendur sem koma inn í fyrirtæki geta tekið ákvarðanir í eigin þágu eða jafnvel misnotað fjármuni félagsins. Það getur að lokum leitt til lakari rekstrarniðurstöðu og lægra hlutabréfaverðs, sem skapar síðan hagsmunaárekstra milli hluthafa og stjórnenda félagsins.
Dæmi um umboðsvanda milli stjórnenda og hluthafa kom upp hjá WorldCom árið 2001, þegar forstjóri félagsins notaði eignir þess til að tryggja nokkur persónuleg lán. 3 Vegna þessara óviðeigandi aðgerða tók félagið á sig viðbótarskuldir sem höfðu neikvæð áhrif á fjármagnsskipan WorldCom, lausafjárstöðu og að lokum hlutabréfaverð. Af þessu dæmi má sjá hvernig persónuleg græðgi umboðsmanna, framkvæmdastjóra eða stjórnenda fyrirtækis getur leitt til verulegs umboðsvanda.
Fjárfestar gagnvart kröfuhöfum
Ef fyrirtæki ákveður að ráðast í áhættusamar fjárfestingar og verkefni til að auka eigin arðsemi getur aukin áhætta ógnað getu þess til að standa undir afborgunum af skuldum sínum og leitt til hugsanlegra vanskila.
Þessi aukna áhætta getur einnig orðið til þess að kröfuhafar lækki virði slíkra skulda, sem í flestum tilvikum vísar til skuldabréfaútgáfu félagsins. Ef áhættusamari verkefnin misheppnast að lokum og fyrirtækið tapar fé geta fjárfestar, það er skuldabréfaeigendur, einnig orðið fyrir fjárhagslegri áhættu þegar skuldabréf fara í vanskil eða tapa markaðsvirði með öðrum hætti. Þá getur skapast umboðsvandi milli skuldabréfaeigenda, sem eru fjárfestar, og kröfuhafa.
Hluthafar gagnvart öðrum hagsmunaaðilum
Aðstæður geta komið upp þar sem hluthafar fyrirtækis lenda í hagsmunaárekstrum við aðra hagsmunaaðila þess. Starfsmenn fyrirtækis gætu til dæmis óskað eftir almennri launahækkun. Ef hluthafar höfnuðu slíkri launahækkun í atkvæðagreiðslu gæti það orðið til þess að lykilstarfsmenn yfirgæfu fyrirtækið, sem leiddi að lokum til lakari rekstrarniðurstöðu og óánægju annarra hagsmunaaðila þegar hagnaður fyrirtækisins dregst saman. Í slíku dæmi sjáum við umboðsvanda hluthafa gagnvart öðrum hagsmunaaðilum.
Nákvæmara dæmi um slíkan umboðsvanda kom upp árið 2011, þegar matvæla- og gjafakörfufyrirtækið Harry & David í Oregon þurfti að óska eftir gjaldþrotaskiptum. 4 Þetta var bein afleiðing af því að fyrirtækið hafði verið keypt með skuldsettri yfirtöku sem skildi það eftir með gríðarlegar skuldir. Mikilvægasti þátturinn í falli fyrirtækisins var þó háttsemi Steven Heyer, vinar nýju eigendanna, sem hafði verið ráðinn forstjóri. Heyer fékk óhóflega há laun sem æðsti stjórnandi og var jafnframt leyft að steypa fyrirtækinu enn dýpra í skuldir. Harry & David hefur síðan komist út úr gjaldþrotameðferð undir nýrri stjórn. Þetta dæmi ætti þó að vera víti til varnaðar um hvað getur gerst þegar hluthafar geta sett eigin hagsmuni framar hagsmunum annarra hagsmunaaðila í fyrirtækjaumhverfi.
Hvernig má draga úr umboðsvanda?
Umboðsvandi stafar að lokum af ólíkum hagsmunum stjórnenda fyrirtækis, annarra hagsmunaaðila þess og eigenda eða hluthafa. Ef slíkur munur er viðvarandi getur hann að lokum leitt til langvarandi hagsmunaárekstra. Til að fyrirtæki komist hjá slíkum vandamálum er brýnt að þau takist á við undirliggjandi orsakir þessa munar. Það hjálpar til við að tryggja að eðlilegur rekstur verði ekki fyrir neikvæðum áhrifum af umboðsvanda.
Þótt engin örugg leið sé til að leysa alla hagsmunaárekstra og allan umboðsvanda geta eftirfarandi ráðstafanir hjálpað til við að draga úr slíkum vandamálum:
Samkvæmt ríkjandi viðhorfi í umboðskenningu verða fleiri starfsmenn hvattir til að starfa í þágu fyrirtækisins þegar það skapar hvata sem stuðla að vandaðri vinnu við verkefni sem gagnast því bæði til skemmri og lengri tíma.
Önnur leið til að draga úr umboðsvanda er fjandsamleg yfirtaka fyrirtækisins. Jafnvel hótun um slíka yfirtöku getur dugað til að draga úr þessum hagsmunaárekstrum eða koma í veg fyrir þá. Fjandsamleg yfirtaka getur samræmt og agað stjórnendur eða umboðsmenn og stuðlað þannig að samræmingu hagsmuna umboðsmanna og hluthafa. Þegar slík ógn eða bein eigendabreyting blasir við fyrirtæki eru stjórnendur þess líklegri til að starfa í þágu langtímahagsmuna hluthafa til að halda stjórnunarstöðum sínum innan fyrirtækisins.
Með því að samræma betur markmið umboðsmanna, það er stjórnenda, og umbjóðenda, það er eigenda, reynir umboðskenning að brúa það bil milli starfsmanna, atvinnurekenda og hagsmunaaðila sem skapast í sambandi umbjóðanda og umboðsmanns. Þótt viðurkennt sé að nánast ómögulegt sé fyrir fyrirtæki að útrýma viðvarandi umboðsvanda er einnig viðurkennt að hægt sé að lágmarka neikvæð áhrif hans.
Áhrif UFS-einkunna
Á síðustu árum hafa mörg skráð félög, og einnig mörg einkarekin félög, verið metin og fengið einkunnir á grundvelli umhverfislegra og félagslegra þátta og stjórnarhátta (UFS), sem samsvarar enska hugtakinu ESG. Slík einkunnagjöf og slíkt mat eru fyrst og fremst unnin af þriðju aðilum. Af þeim sökum notar fjárfestingasamfélagið þessar skýrslur og einkunnir í sívaxandi mæli til að mæla og meta UFS-þætti og frammistöðu fyrirtækja.
Umhverfislegir og félagslegir þættir og stjórnarhættir eru orðnir mikilvægur hluti af mati fjárfestingasamfélagsins á skráðum félögum. Hver þáttur UFS hefur jafnt vægi í áframhaldandi mati á fyrirtækjum, eins og sjá má á mynd 2.3 hér á eftir. Æðstu stjórnendur hvers félags verða að fylgjast vel með öllum UFS-málum þegar þau koma upp og grípa tafarlaust til úrbóta þegar þess er þörf.
UFS-mælingar og UFS-mat skipta fyrirtæki orðið miklu máli, þar sem þau verða oft grundvöllur formlegra og óformlegra kaupráðlegginga sérfræðinga í fjárfestingum. UFS-einkunnir voru upphaflega þróaðar til að hjálpa við mat á almennri áhættu UFS-þátta hjá skráðu félagi, en hafa síðan þróast í sérstakar einkunnir sem fjárfestar nota til að meta hversu aðlaðandi fjárfesting í viðkomandi félagi kann að vera. Vegna eðlis þessara þátta er talið að fyrirtæki sem fá háar UFS-einkunnir séu betri fjárfestingarkostir og hafi framsækna stjórnendur sem einbeita sér að því að skapa langtímavirði hlutabréfa félagsins.
Þar sem fjárfestar nota UFS-einkunnir í auknum mæli við mótun fjárfestingarstefnu sinnar getur slök einkunn haft neikvæð áhrif á hlutabréfaverð fyrirtækis og valdið verulegum vandamálum. Í öllu falli er mikilvægt að hafa í huga að UFS er aðeins upphafspunktur fyrir söfnun vísbendinga um fyrirtæki og stefnu þess. Að lokum segir UFS ekki alla sögu fyrirtækisins. Allar fjárfestingarákvarðanir um viðkomandi félag ættu að byggja á umtalsverðum viðbótargögnum.