18.1 Mikilvægi spágerðar
18.1 Mikilvægi spágerðar
Markmið kaflans
Að þessum hluta loknum getur þú:
Í þessum hluta eru rifjuð upp helstu atriði reikningsskila og sýnt hvernig greining sögulegra upplýsinga nýtist við gerð fjárhagsspáa. Vandaðar spár styðja árangur fyrirtækis til skemmri og lengri tíma. Þær gera stjórnendum kleift að áætla fjármagns- og rekstrarþörf, tryggja að handbært fé sé tiltækt þegar greiða þarf daglegan rekstur og fjárfestingar, miðla framtíðarhorfum til hluthafa og stýra væntingum þeirra. Spár auðvelda einnig mat á framtíðaráhættu og undirbúning aðgerða til að draga úr henni.
Fjárhagsspá byggist á sögulegum gögnum, greiningartækjum og öðrum tiltækum upplýsingum um framtíðarafkomu fyrirtækis. Sögulegar tölur mynda upphafspunktinn. Kennitölur, lóðrétt greining og leitnigreining varpa síðan ljósi á mynstur sem geta mótað spána. Að lokum er tekið mið af stöðu fyrirtækisins, samkeppni, efnahagshorfum og öðrum þáttum sem kunna að hafa áhrif á reksturinn.
Siðferðileg ábyrgð er óaðskiljanlegur hluti spágerðar, rétt eins og annars staðar í reikningshaldi og fjármálum. Stjórnendur geta verið undir miklum þrýstingi um að skila tilteknum hagnaði og standast væntingar hluthafa. Sá þrýstingur má ekki ráða forsendum eða niðurstöðum spárinnar.
Spágerð er ekki nákvæm vísindi. Mat á framtíðarsölu og gjöldum felur óhjákvæmilega í sér huglægar forsendur og því skiptir fagleg og siðferðileg framkoma höfuðmáli. Spágerðaraðilar þurfa að þekkja uppruna gagnanna, meta áreiðanleika þeirra og geta sýnt fram á að forsendur og framreikningar séu málefnalega rökstudd.
Undirstöður reikningsskila
Í kaflanum Fjárhagsyfirlit var fyrirtækið Clear Lake Sporting Goods kynnt til sögunnar. Þar var fjallað um fjögur meginreikningsskilin: rekstrarreikning, efnahagsreikning, yfirlit um eigið fé hluthafa og sjóðstreymisyfirlit. Hvert yfirlit lýsir öðrum þætti fjárhagsstöðu eða afkomu fyrirtækisins.
Clear Lake Sporting Goods er lítið verslunarfyrirtæki sem kaupir fullunnar vörur og selur neytendum veiði- og útivistarbúnað. Reikningsskilin nýtast fyrirtækinu til að meta arðsemi og fjárhagsstöðu, stýra sjóðstreymi og miðla upplýsingum til fjárfesta, eftirlitsaðila og lánveitenda. Í kaflanum verða söguleg reikningsskil Clear Lake lögð til grundvallar einni aðferð við gerð fjárhagsspár. Aðferðin er dæmi en ekki algild fyrirmynd; fyrirtæki eru ólík og geta hagað spágerð sinni með öðrum hætti.
Efnahagsreikningur sýnir eignir, skuldir og eigið fé fyrirtækis á tilteknum degi og birtir þannig reikningshaldsjöfnuna með skýrum hætti. Veltufjármunir og fastafjármunir mynda heildareignir, sem verða að jafngilda samtölu skulda og eigin fjár. Á mynd 18.2 eru heildareignir Clear Lake Sporting Goods á yfirstandandi ári 250.000 dalir og sama fjárhæð kemur fram sem samtala skulda og eigin fjár.
Rekstrarreikningur sýnir afkomu fyrirtækis á tilteknu tímabili. Þar koma meðal annars fram nettósala, kostnaðarverð seldra vara, rekstrargjöld og hreinn hagnaður. Á mynd 18.3 er nettósala Clear Lake á yfirstandandi ári 120.000 dalir, kostnaðarverð seldra vara 60.000 dalir og hreinn hagnaður 35.000 dalir.
Sjóðstreymisyfirlit tengir hreinan hagnað við breytingu á handbæru fé. Útreikningurinn hefst á hreinum hagnaði og tekur síðan mið af breytingum á liðum efnahagsreiknings og gjöldum sem hafa ekki áhrif á handbært fé. Yfirlitinu er skipt í sjóðstreymi frá rekstri, fjárfestingu og fjármögnun, þannig að sjá megi hvaðan fé kemur og í hvað það fer. Á mynd 18.4 er sjóðstreymi Clear Lake frá rekstri 53.600 dalir, en 18.600 dalir eru notaðir til fjárfestingar og 15.000 dalir til fjármögnunar.
Hreinn hagnaður jafngildir ekki handbæru fé. Fyrirtæki getur skilað hagnaði en samt haft lítið lausafé, eða sýnt tap þótt handbært fé sé nægt. Sjóðstreymisyfirlitið sýnir hvernig fé myndaðist og var ráðstafað á liðnu tímabili. Sjóðstreymisspá horfir fram á við og gerir stjórnendum kleift að undirbúa sig fyrir tímabundinn fjárskort eða ákveða hvernig nýta skuli umframfé. Síðar í kaflanum verða söguleg reikningsskil notuð til að byggja slíka spá.
Reikningsskilin fjögur mynda eina heild. Hreinn hagnaður úr rekstrarreikningi hefur áhrif á óráðstafað eigið fé í efnahagsreikningi og staða eigin fjár tengist yfirliti um eigið fé hluthafa. Sjóðstreymisyfirlitið byggist bæði á hreinum hagnaði og gjöldum án greiðsluáhrifa úr rekstrarreikningi og á breytingum veltufjárliða í efnahagsreikningi. Skilningur á þessum tengslum er nauðsynlegur þegar söguleg reikningsskil eru nýtt til spágerðar.
Greining efnahagsreiknings
Til að gera fjárhagsspá þarf að skilja liði efnahagsreikningsins og tengsl þeirra innbyrðis og við önnur reikningsskil. Í flokkuðum efnahagsreikningi er eignum skipt í veltufjármuni og fastafjármuni en skuldum í skammtíma- og langtímaskuldir. Reikningurinn verður ávallt að jafnast: heildareignir fyrirtækisins þurfa að vera jafnháar samtölu skulda og eigin fjár, sem sýnir hvernig eignirnar eru fjármagnaðar.
Í kaflanum Mælikvarðar á fjárhagslega stöðu var sýnt hvernig liðir efnahagsreiknings nýtast við mat á fjárhagsstöðu. Kennitölur lýsa tengslum milli þessara liða. Söguleg þróun þeirra veitir viðmið fyrir mat á því hvort tengslin haldist óbreytt eða breytist á spátímabilinu. Meðal kennitalna úr efnahagsreikningi eru veltufjárhlutfall, lausafjárhlutfall, hlutfall handbærs fjár, skuldahlutfall og hlutfall skulda af eigin fé.
Lóðrétt greining efnahagsreiknings felst í að setja hvern lið fram sem hlutfall af heildareignum. Þannig verða innbyrðis tengsl liðanna sýnileg og bera má saman hlutföll milli tímabila. Söguleg hlutföll geta síðan nýst til að áætla framtíðarstöðu einstakra liða. Á mynd 18.5 sést til dæmis að veltufjármunir Clear Lake voru 80% af heildareignum bæði á yfirstandandi ári og árinu á undan.
Greining rekstrarreiknings
Greining rekstrarreiknings er einnig mikilvæg undirstaða spágerðar. Kostnaðarverð seldra vara er dregið frá nettósölu og mismunurinn er framlegð, það er afkoma af vörusölunni áður en tekið er tillit til rekstrargjalda. Þegar rekstrargjöld hafa verið dregin frá fæst rekstrarhagnaður, sem lýsir afkomu kjarnastarfseminnar. Að lokum eru meðal annars vaxtagjöld, skattgjöld og annar hagnaður eða tap færð til að finna hreinan hagnað, lokaniðurstöðu rekstrarins. Þessi skipting auðveldar bæði mat á fyrri afkomu og spá um framtíðargjöld.
Í kaflanum Mælikvarðar á fjárhagslega stöðu var einnig fjallað um notkun rekstrarreiknings við mat á sögulegri afkomu. Kennitölur á borð við framlegðarhlutfall, rekstrarhagnaðarhlutfall og hagnaðarhlutfall sýna tengsl nettósölu og gjalda og gefa viðmið fyrir spá um þróun þeirra. Aðrar kennitölur sameina upplýsingar úr rekstrarreikningi og efnahagsreikningi, svo sem arðsemi eigna (ROA), arðsemi eigin fjár (ROE), veltuhraða birgða, veltuhraða viðskiptakrafna og veltuhraða viðskiptaskulda.
Við lóðrétta greiningu rekstrarreiknings er hver liður settur fram sem hlutfall af nettósölu. Hlutföllin sýna tengsl við heildarsölu, auðvelda samanburð sögulegra tímabila og geta veitt grunn að spá um framtíðarstöðu liðanna. Á mynd 18.6 sést til dæmis að kostnaðarverð seldra vara hjá Clear Lake var 50% af nettósölu bæði á yfirstandandi ári og árinu á undan.
