27.2 Mæling peningamagns: reiðufé, M1 og M2
27.2 Mæling peningamagns: reiðufé, M1 og M2
Námsmarkmið
Í lok þessa hluta ættir þú að geta:
- Borið saman bandarísku peningamælikvarðana M1 og M2
- Greint á milli peningaeigna, greiðslutækja og lánsfjár
Reiðufé er augljóslega peningar, en kort, millifærsla og bankainnstæða eru ekki sami hluturinn. Til að afmarka peningamagn flokka hagfræðingar fjáreignir meðal annars eftir seljanleika, það er hve hratt og með hve litlum kostnaði unnt er að nota þær til greiðslu án verulegs verðtaps. Tíu þúsund krónur í reiðufé eða á óbundnum reikningi eru mjög seljanlegar. Sama fjárhæð á bundnum reikningi sem ber uppsagnarfrest eða úttektargjald er síður seljanleg. Stafræn bankastarfsemi hefur þó minnkað þennan mun, svo seljanleiki er stigbundinn en ekki einföld tvískipting.
Seðlabankakerfi Bandaríkjanna birtir tvo algenga mælikvarða á peningamagn, M1 og M2. Þetta eru bandarískar tölfræðiskilgreiningar, ekki algild náttúrulögmál, og samsetning þeirra getur breyst. Frá maí 2020 nær M1 yfir reiðufé utan opinberra stofnana og bankahvelfinga, veltiinnlán og önnur seljanleg innlán, þar á meðal sparnaðarinnlán. M2 nær yfir M1 að viðbættum litlum bundnum innlánum og hlutdeild almennings í peningamarkaðssjóðum. Breytingin 2020 færði stóran hluta sparnaðarinnlána inn í M1 og skapaði rof í tímaröðinni. Við samanburð milli landa eða tímabila þarf því alltaf að kanna gildandi skilgreiningu.
Fyrsti liður M1 er mynt og seðlar í umferð utan bandaríska fjármálaráðuneytisins, seðlabankakerfisins og hvelfinga innlánsstofnana. Reiðufé í banka er því ekki talið aftur með sem fé í umferð. Annar liðurinn er veltiinnlán, það er innstæður sem eigandi getur ráðstafað þegar í stað með millifærslu, ávísun, úttekt eða debetkorti. Kortið og ávísunin eru greiðslufyrirmæli; innstæðan er peningaeignin. Við nákvæma útreikninga eru innstæður banka, hins opinbera og erlendra opinberra aðila undanskildar til að forðast tvítalningu.
Þriðji liður M1 nefnist önnur seljanleg innlán. Þar falla meðal annars undir önnur innlán sem unnt er að ráðstafa með greiðslufyrirmælum og sparnaðarinnlán, þar með taldir peningamarkaðsinnlánsreikningar. Flokkunin endurspeglar að í nútímabanka er oft hægt að færa sparifé rafrænt yfir á greiðslureikning án verulegrar tafar. Þetta er ein ástæða þess að eldri greinarmunur á M1 og M2 varð síður lýsandi.
M2 bætir tveimur síður seljanlegum flokkum við M1. Sá fyrri er lítil bundin innlán, sem í bandarísku skilgreiningunni eru undir 100.000 dölum og bera yfirleitt binditíma gegn vöxtum. Hinn er hlutdeild almennings í peningamarkaðssjóðum. Slíkir sjóðir fjárfesta oft í skammtímaskuldabréfum og öðrum peningamarkaðsgerningum, en eru ekki það sama og tryggð bankainnstæða og bera markaðs-, lánsfjár- og lausafjáráhættu. Báðum eignaflokkum má breyta í greiðsluhæft fé, en yfirleitt með meiri tíma, kostnaði eða skilyrðum en M1. Mynd 27.3 sýnir þetta hreiðraða samband: M1 er allur innri hringurinn og M2 nær einnig yfir viðbótarliðina.
Seðlabankakerfi Bandaríkjanna birtir H.6 hagtölur um M1 og M2. Í útgáfunni 23. júní 2026 voru nýjustu árstíðarleiðréttu mánaðargildin fyrir maí 2026: M1 nam 19.750,9 milljörðum dala og M2 nam 23.052,3 milljörðum dala. Tafla 27.1 sýnir sundurliðunina. Tölurnar eru tímasett gagnadæmi, ekki fastir eiginleikar peningakerfisins; nýrri útgáfur geta endurskoðað bæði gildi og aðferð. Liðir kunna ekki að leggjast nákvæmlega saman vegna námundunar.
| Liðir M1 í Bandaríkjunum (maí 2026, árstíðarleiðrétt) | milljarðar dala |
| Mynt og seðlar í umferð | 2.368,1 |
| Veltiinnlán | 6.976,1 |
| Önnur seljanleg innlán | 10.406,8 |
| M1 alls | 19.750,9 |
| Liðir M2 í Bandaríkjunum (maí 2026, árstíðarleiðrétt) | milljarðar dala |
| Peningamagn M1 | 19.750,9 |
| Lítil bundin innlán | 1.026,1 |
| Hlutdeild almennings í peningamarkaðssjóðum | 2.275,3 |
| M2 alls | 23.052,3 |
Mörkin milli M1 og M2 ráðast af tölfræðilegri flokkun fremur en því hvort eign sé tekin gild alls staðar. Tækni getur gert sparnaðarinnlán nær jafn aðgengileg og veltiinnlán, en bundið innlán getur áfram haft uppsagnarfrest. Reglur, vörunöfn og greiðsluvenjur breytast einnig. Þess vegna er M1/M2 samanburður aðeins marktækur ef skilgreining, land, dagsetning, árstíðarleiðrétting og aðferð eru þau sömu. Rofið í bandarísku M1 röðinni 2020 er skýrt dæmi um að tölfræðibreyting getur litið út eins og efnahagsleg breyting.
Greiðslutæki er ekki sjálfkrafa peningar. Debetkort og ávísun færa innstæðu; innstæðan er peningaeignin. Kreditkort veitir lánalínu: útgefandinn greiðir seljanda og korthafinn stofnar skuld. Snjallkort eða fyrirframgreitt kort getur geymt kröfu á útgefanda; flokkunin ræðst af innlausn og notkunarsviði. Stafrænt veski geymir oft aðeins aðgang að undirliggjandi reikningi.
Fjöldi korta, ávísana eða greiðsluforrita breytir því ekki sjálfkrafa peningamagni; þau eru leiðir til að ráðstafa eða fá aðgang að undirliggjandi eign eða lánsfé. Lánveitingin á bak við kreditkort getur þó haft áhrif á bankainnstæður og peningamagn þegar banki skapar nýja innstæðu. Greina þarf því greiðslutækið frá fjármögnuninni og bókhaldsfærslunum sem fylgja greiðslunni.
Meginatriðið er að stærstur hluti peninga í nútímahagkerfi er bankainnstæður, ekki seðlar og mynt. Seðlabanki mótar peningaleg skilyrði með eigin tækjum, en bankar og greiðslukerfi miðla áhrifunum til heimila og fyrirtækja. Bankar mynda jafnframt innlán þegar þeir veita lán, með samsvarandi eign og skuld í efnahagsreikningi. Næsti hluti skýrir hlutverk banka; þar á eftir er innlánamyndunin greind nánar.