11 Hvað er eðlisfræði?
Lykilhugtök
- réttleiki
- hversu nálægt mæling er réttu gildi þeirrar stærðar(accuracy)
- amper
- SI-eining rafstraums(ampere)
- atóm
- minnsta og grundvallarlegasta eining efnis(atom)
- grunnstærð
- eðlisfræðileg stærð sem er valin samkvæmt venju og hagnýtum sjónarmiðum þannig að allar aðrar eðlisfræðilegar stærðir megi setja fram sem algebrulegar samsetningar hennar(base quantity)
- grunneining
- staðall til að gefa upp mælingu á grunnstærð innan tiltekins einingakerfis; skilgreind með ákveðinni aðferð sem er notuð til að mæla samsvarandi grunnstærð(base unit)
- sígild eðlisfræði
- eðlisfræði eins og hún þróaðist frá endurreisnartímanum til loka nítjándu aldar(classical physics)
- fasti
- stærð sem breytist ekki(constant)
- umreiknistuðull
- hlutfall sem sýnir hversu margar einingar af einni gerð jafngilda annarri einingu(conversion factor)
- háð breyta
- breytan á lóðrétta ásnum, eða y-ásnum; hún breytist með gildi óháðu breytunnar eða er háð því gildi(dependent variable)
- afleidd stærð
- eðlisfræðileg stærð sem er skilgreind með algebrulegum samsetningum grunnstærða(derived quantity)
- afleiddar einingar
- einingar sem eru leiddar út með því að sameina grunneiningar eðlisfræðinnar(derived units)
- tilraun
- ferli sem felst í því að prófa tilgátu(experiment)
- veldisvísissamband
- samband milli breyta þar sem fastri breytingu á óháðu breytunni fylgir breyting á háðu breytunni sem er í hlutfalli við gildið sem hún hafði þegar(exponential relationship)
- grunneiningar eðlisfræðinnar
- sjö grunneiningar eðlisfræðinnar í SI-kerfinu eru lengd, massi, tími, rafstraumur, hitastig, efnismagn og ljósstyrkur(fundamental physical units)
- tilgáta
- prófanleg staðhæfing sem lýsir því hvernig eitthvað í náttúrunni virkar(hypothesis)
- óháð breyta
- breytan á lárétta ásnum, eða x-ásnum; hún verður ekki fyrir áhrifum af hinni breytunni á línuritinu, háðu breytunni(independent variable)
- öfugt hlutfall
- samband milli tveggja breyta sem má setja fram með jöfnu á forminu y = k/x, þar sem k helst fasti þegar x og y breytast; sérstakt form öfugs sambands sem uppfyllir þessa jöfnu(inverse proportionality)
- öfugt samband
- hvert það samband milli breyta þar sem önnur breytan minnkar þegar hin eykst(inverse relationship)
- kílógramm
- SI-eining massa, skammstöfuð kg(kilogram)
- línulegt samband
- samband milli breyta sem myndar beina línu þegar það er sett upp í línurit(linear relationships)
- tvílogaritmískt línurit
- línurit sem notar lograkvarða á báðum ásum(log-log plot)
- lograkvarði
- kvarði á línuriti þar sem hvert aðalmerki á ás er fyrra merkið margfaldað með tilteknu gildi; minni merki eru oft sett inn við milligildi sem eru raðað með lograkvarða(logarithmic scale)
- metri
- SI-eining lengdar, skammstöfuð m(meter)
- aðferð prósentusamlagningar
- útreikningur á prósentuóvissu stærðar í margföldun eða deilingu með því að leggja saman prósentuóvissu stærðanna sem verið er að margfalda eða deila(method of adding percents)
- líkan
- kerfi sem er hliðstætt raunverulega kerfinu sem verið er að rannsaka á mikilvægum hátt en er auðveldara að greina(model)
- nútímaeðlisfræði
- eðlisfræði eins og hún hefur þróast frá tuttugustu öld til nútímans og felur í sér afstæðiskenningu og skammtafræði(modern physics)
- athugun
- skref þar sem vísindamaður tekur eftir mynstri eða tilhneigingu í náttúrunni(observation)
- stærðargráða
- stærð gilda með tilliti til veldis af 10 þegar þau eru sett fram með vísindarithætti(order of magnitude)
- eðlisfræði
- vísindi sem miða að því að lýsa grundvallarþáttum alheimsins: orku, efni, rúmi, hreyfingu og tíma(physics)
- nákvæmni
- hversu vel endurteknar mælingar gefa sömu eða mjög svipaðar niðurstöður(precision)
- frumregla
- lýsing á náttúrunni sem gildir við margar, en ekki allar, aðstæður(principle)
- annars stigs samband
- samband milli breyta sem má setja fram á forminu y = ax² + bx + c og myndar bogna línu þegar það er sett upp í línurit(quadratic relationship)
- skammtafræði
- umfangsmikil kenning í nútímaeðlisfræði sem lýsir eiginleikum og eðli atóma og öreinda þeirra(quantum mechanics)
- vísindi
- rannsókn eða þekking á því hvernig efnisheimurinn starfar, byggð á hlutlægum sönnunargögnum sem fást með athugunum og tilraunum(science)
- vísindalögmál
- mynstur í náttúrunni sem hefur reynst satt við allar þær aðstæður sem hafa verið rannsakaðar hingað til(scientific law)
- vísindalegar aðferðir
- aðferðir og ferli sem notuð eru við að móta og prófa vísindalegar tilgátur, lögmál og kenningar og við að skera úr um álitamál á grundvelli tilrauna og athugana(scientific methods)
- vísindaritháttur
- leið til að skrifa tölur sem eru of stórar eða of litlar til að þægilegt sé að skrifa þær á venjulegu tugabrotsformi; mæligildið er margfaldað með veldi af 10 sem gefur til kynna fjölda sætisnúlla í mælingunni(scientific notation)
- sekúnda
- SI-eining tíma, skammstöfuð s(second)
- hálflogaritmískt línurit
- línurit sem notar lograkvarða á öðrum ásnum og línulegan kvarða á hinum(semi-log plot)
- markverðir tölustafir
- þegar tala er rituð eru það þeir tölustafir, eða fjöldi tölustafa, sem tjá nákvæmni mælitækisins sem notað var til að mæla töluna(significant figures)
- hallatala
- hlutfallið milli breytingar línurits á y-ásnum og breytingar eftir x-ásnum; gildið m í jöfnu línu, y = mx + b(slope)
- kenning
- útskýring á mynstrum í náttúrunni sem er studd af miklum vísindalegum gögnum og hefur verið staðfest margsinnis af ýmsum hópum rannsakenda(theory)
- afstæðiskenning
- kenning sett fram af Albert Einstein sem lýsir því hvernig rúm, tími og orka eru mismunandi fyrir mismunandi athugendur sem eru á hreyfingu hver miðað við annan(theory of relativity)
- óvissa
- tölulegur mælikvarði á hversu mikið mæld gildi víkja frá staðli eða væntu gildi(uncertainty)
- algildur
- gildir um allan þekkta alheiminn(universal)
- skurðpunktur við y-ás
- punkturinn þar sem lína á línuriti sker y-ásinn(y-intercept)