5.3 Félagsmótunaraðilar

5.3 Félagsmótunaraðilar

Félagsmótun gerir fólki kleift að fóta sig í félagslegum veruleika sínum. En hvernig fer hún fram? Hvernig lærum við að nota hluti úr efnislegri menningu samfélagsins og tileinkum okkur þau viðhorf, gildi og viðmið sem mynda óefnislega menningu þess? Við lærum þetta í samskiptum við ýmsa félagsmótunaraðila, svo sem fjölskyldur og jafningjahópa, auk formlegra og óformlegra félagslegra stofnana.

Félagshópar sem félagsmótunaraðilar

Félagshópar veita fólki gjarnan fyrstu reynsluna af félagsmótun. Fjölskyldan miðlar væntingum og styrkir viðmið, og síðar gegna jafningjahópar sama hlutverki. Í þessum hópum lærir fólk fyrst að nota áþreifanlega hluti efnislegrar menningar og kynnist jafnframt viðhorfum og gildum samfélagsins.

Fjölskyldan

Fjölskyldan er fyrsti félagsmótunaraðili barns. Foreldrar, systkini, afar og ömmur og aðrir úr stórfjölskyldunni kenna barninu það sem það þarf að vita. Þau sýna því hvernig á að nota hluti á borð við föt, tölvur, borðbúnað, bækur og reiðhjól; hvernig á að skilgreina tengsl við aðra, suma sem „fjölskyldu“, aðra sem „vini“ og enn aðra sem „ókunnuga“, „kennara“ eða „nágranna“; og hvernig heimurinn er skilinn, meðal annars hvað telst „raunverulegt“ og hvað „ímyndað“. Af eigin bernsku eða reynslu af uppeldi barns veistu að félagsmótun felur í sér að kenna og læra um nær óendanlegan fjölda hluta og hugmynda.

Fjölskyldur félagsmóta þó ekki börn í tómarúmi. Uppeldið mótast af fjölmörgum félagslegum þáttum. Félagsfræðilegt innsæi hjálpar okkur til dæmis að sjá hvernig sögulegt samhengi hefur áhrif á hegðun fólks. Fyrir sextíu árum hefði faðir sem sló son sinn með trésleif eða belti fyrir óhlýðni ekki endilega þótt sérlega strangur, en nú gæti sama athöfn talist ofbeldi gegn barni.

Félagsfræðingar benda á að kynþáttur, þjóðfélagsstétt, trúarbrögð og aðrir samfélagsþættir gegni mikilvægu hlutverki í félagsmótun. Tekjulitlar fjölskyldur leggja til dæmis oftar áherslu á hlýðni og aðlögun að ríkjandi reglum í uppeldi barna, en efnameiri fjölskyldur á dómgreind og sköpunargáfu (National Opinion Research Center 2008). Þetta kann að skýrast af því að foreldrar úr verkalýðsstétt hafa að jafnaði styttri skólagöngu að baki og vinna oftar endurtekningarsöm störf þar sem gagnlegt er að fylgja reglum og laga sig að kröfum. Efnaðir foreldrar hafa gjarnan lengri skólagöngu og gegna oftar stjórnunarstörfum eða öðrum störfum sem krefjast skapandi lausnaleitar. Foreldrar miðla því börnum hegðun sem nýtist í eigin starfsumhverfi. Börnin eru þannig að vissu marki alin upp og félagsmótuð til að gegna sams konar störfum og foreldrarnir, og stéttakerfið endurskapast fyrir vikið (Kohn 1977). Á sama hátt læra börn að fylgja kynjaviðmiðum, hugmyndum um kynþætti og stéttarbundnum hegðunarreglum.

Í Svíþjóð telst eðlilegt að feður séu heima með börnum sínum. Opinberar reglur veita fjölskyldum með nýfætt barn 480 daga greitt foreldraorlof sem foreldrarnir geta skipt með sér. Einn faðir í slíku orlofi sagði að það væri „sannarlega föðurlegt“ að vera heima og annast ungan son sinn: „Mér finnst það mjög karlmannlegt“ (Associated Press 2011). Tæp 90 prósent sænskra feðra nýta rétt sinn til fæðingarorlofs, eða um 340.000 feður, og taka að meðaltali sjö vikna orlof vegna hverrar fæðingar (The Economist 2014). Hvernig standast bandarískar reglur og væntingar um kynhlutverk samanburð? Hvaða hugmyndir um kynhlutverk foreldra tileinka sænsk börn sér við þessar aðstæður? Hvernig kunna þær að vera frábrugðnar viðmiðum í Bandaríkjunum?

Jafningjahópar

Jafningjahópur er hópur fólks á svipuðum aldri, með sambærilega félagslega stöðu og sameiginleg áhugamál. Félagsmótun meðal jafningja hefst á fyrstu æviárunum, til dæmis þegar börn á leikvelli kenna yngri börnum að skiptast á, fylgja leikreglum eða kasta bolta í körfu. Ferlið heldur áfram á unglingsárum. Þá fær jafningjahópurinn nýtt vægi þegar unglingar móta sjálfsmynd óháða foreldrum sínum og fara að sýna sjálfstæði. Jafningjar skapa sérstök tækifæri til félagsmótunar vegna þess að börn taka yfirleitt þátt í annars konar athöfnum með þeim en með fjölskyldunni. Jafningjahópurinn veitir unglingum fyrstu umfangsmiklu reynsluna af félagsmótun utan fjölskyldunnar. Þótt vinátta skipi háan sess hjá unglingum sýna rannsóknir að áhrif foreldra séu áfram sterk.

Stofnanir sem félagsmótunaraðilar

Félagslegar stofnanir samfélagsins móta einnig félagsmótun fólks. Formlegar stofnanir, svo sem skólar, vinnustaðir og stjórnvöld, kenna fólki að haga sér innan viðkomandi kerfa og rata um þau. Aðrar stofnanir, til dæmis fjölmiðlar, stuðla að félagsmótun með sífelldum skilaboðum um viðmið og væntingar.

Skólinn

Flest börn í Bandaríkjunum eru um sjö klukkustundir á dag í skóla, 180 daga á ári, og því verður mikilvægi skólans í félagsmótun þeirra vart dregið í efa (U.S. Department of Education 2004). Nemendur sækja ekki aðeins skóla til að læra stærðfræði, lestur, náttúrufræði og aðrar námsgreinar. Slíkt nám er yfirlýst virkni skólakerfisins. Skólinn gegnir jafnframt dulinni virkni með því að kenna börnum meðal annars teymisvinnu, að fylgja stundaskrá og að nota kennslubækur.

Daglegar venjur í skólum og skólastofum festa í sessi væntingar samfélagsins til barna. Kennarar gegna þar hlutverki fyrirmynda og leiðtoga. Félagsfræðingar nefna þessa óformlegu kennslu skólans duldu námskrána.

Bandarískir skólar hafa til dæmis byggt samkeppni inn í einkunnagjöf og mat kennara á nemendum (Bowles og Gintis 1976). Í boðhlaupi eða stærðfræðikeppni læra börn að í samfélaginu séu bæði sigurvegarar og taparar. Þegar þeim er falið að vinna saman að verkefni þjálfast þau í teymisvinnu. Dulda námskráin undirbýr börn fyrir heim fullorðinna. Þau læra að takast á við skrifræði, reglur og væntingar, bíða þar til röðin kemur að þeim og sitja kyrr klukkustundum saman. Skólar félagsmóta börn með ólíkum hætti eftir menningarheimum og búa þau þannig undir að taka þátt í viðkomandi samfélagi. Teymisvinna og hæfni til að rata um skrifræði eru dæmi um dulda virkni sem einkennir bandaríska menningu.

Skólar félagsmóta börn einnig með fræðslu um borgaravitund og þjóðarstolt. Í Bandaríkjunum er börnum kennt að fara með hollustueið við fána landsins og flest skólahéruð krefjast kennslu í sögu og landafræði Bandaríkjanna. Eftir því sem fræðileg sýn á söguna þróast hafa bandarískar kennslubækur verið gagnrýndar og endurskoðaðar til að endurspegla breytt viðhorf til annarra menningarheima og ný sjónarhorn á sögulega atburði. Börn tileinka sér því aðra frásögn af sögu þjóðarinnar og heimsins en eldri kennslubækur miðluðu. Nýrri bækur lýsa til dæmis illri meðferð á svörtu fólki og frumbyggjum Bandaríkjanna nákvæmar en þær eldri gerðu.

Vinnustaðurinn

Líkt og börn verja stórum hluta dagsins í skóla verja margir fullorðnir Bandaríkjamenn umtalsverðum hluta ævinnar á vinnustað. Þótt fólk hafi tileinkað sér menningu samfélagsins frá fæðingu þarf það einnig að læra menningu hvers nýs vinnustaðar. Sú félagsmótun nær bæði til efnislegrar menningar, svo sem þess hvernig ljósritunarvél er notuð, og óefnislegrar menningar, til dæmis hvort viðeigandi sé að ræða beint við yfirmann og hvernig starfsfólk gengur um sameiginlegan ísskáp. Í inngangi kaflans tileinkaði Noel sér ekki að fullu menningu nýja fyrirtækisins. Ábyrgðin á félagsmótuninni hvílir þó ekki aðeins á nýja starfsmanninum. Sérfræðingar í skipulagshegðun og rekstri telja fyrirtækin einnig bera ábyrgð: öflug móttaka nýliða og áætlanir um félagsmótun geta aukið starfsánægju og framleiðni og líkurnar á að starfsfólk haldist í starfi (Cebollero 2019).

Ólík störf krefjast ólíkrar félagsmótunar. Áður var algengt að fólk gegndi sama starfi fram að starfslokum, en nú skipta margir um starf að minnsta kosti einu sinni á áratug. Bandaríkjamenn í yngri hluta eftirstríðskynslóðarinnar höfðu að meðaltali gegnt 11,3 störfum á aldrinum 18 til 46 ára (U.S. Bureau of Labor Statistics 2014). Fólk þarf því bæði að tileinka sér menningu ólíkra vinnustaða og mótast um leið af henni.

Trúarbrögð

Sum trúarsamfélög starfa óformlega, en hér er sjónum beint að formlegum trúarstofnunum og siðum þeirra. Trúarbrögð eru mikilvægur félagsmótunarvettvangur fyrir margt fólk. Í Bandaríkjunum kemur fólk saman til tilbeiðslu og fræðslu í sýnagógum, musterum, kirkjum, moskum og öðrum trúarsamfélögum. Þar lærir það meðal annars að umgangast efnislega þætti trúarbragðanna, svo sem mezúsu, bænateppi eða oblátu við altarisgöngu. Hjá sumum tengjast mikilvægir atburðir í fjölskyldulífi, til dæmis hjónavígsla og fæðing, trúarlegum hátíðum. Margar trúarstofnanir viðhalda jafnframt kynjaviðmiðum og stuðla að framfylgd þeirra með félagsmótun. Skipulögð trúarbrögð miðla sameiginlegum gildum út um samfélagið: helgisiðir við tímamót geta styrkt fjölskyldueininguna og valdatengsl fest kynhlutverk í sessi.

Stjórnvöld

Þótt sjaldan sé að því hugað móta aldursmörk stjórnvalda mörg þeirra tímamóta sem fólk gengur í gegnum. Að teljast „fullorðin manneskja“ merkir yfirleitt að hafa náð átján ára aldri, en þá verður fólk lagalega ábyrgt fyrir sjálfu sér. Sextíu og fimm ára aldur markar jafnframt upphaf „elliáranna“, enda öðlast flestir þá rétt til bóta fyrir eldri borgara.

Í hvert sinn sem við færumst í nýjan flokk, svo sem eldri borgari, fullorðin manneskja eða skattgreiðandi, þurfum við að tileinka okkur nýtt hlutverk. Eldri borgarar þurfa að læra á Medicare-kerfið, Social Security-bætur og afslætti fyrir eldri borgara. Bandarískir karlar verða að skrá sig hjá Selective Service System innan þrjátíu daga frá átján ára afmælinu svo upplýsingar um þá fari í gagnagrunn vegna hugsanlegrar herþjónustu. Reglur stjórnvalda afmarka þannig tímamót sem kalla á nýja félagsmótun.

Fjölmiðlar

Fjölmiðlar miðla ópersónulegum upplýsingum til fjölda fólks með sjónvarpi, dagblöðum, útvarpi og netinu. Meðalmanneskjan ver meira en fjórum klukkustundum á dag fyrir framan sjónvarpið og skjátími barna er að meðaltali enn lengri. Fjölmiðlar hafa því mikil áhrif á félagsleg viðmið (Roberts, Foehr og Rideout 2005). Í gegnum miðla kynnist fólk hlutum efnislegrar menningar, svo sem nýrri tækni og samgöngukostum. Fjölmiðlar móta jafnframt hugmyndir þess um hvað sé satt, sem eru viðhorf, hvað sé mikilvægt, sem eru gildi, og hvers sé vænst, sem eru viðmið.