5.1 Theories of Self-Development

5.1 Kenningar um mótun sjálfsins

Við fæðumst með ákveðna erfðasamsetningu og líffræðilega eiginleika. Hver við verðum sem manneskjur mótast hins vegar í félagslegum samskiptum. Margir fræðimenn, bæði í sálfræði og félagsfræði, hafa lýst mótun sjálfsins sem fyrsta skrefinu í skilningi á því hvernig sjálfið félagsmótast.

Sálfræðileg sjónarhorn á mótun sjálfsins

Sálgreinandinn Sigmund Freud (1856–1939) var einn áhrifamesti vísindamaður síðari tíma sem setti fram kenningu um hvernig fólk öðlast sjálfsvitund. Hann greindi þroskaferlið í stig og taldi mótun sjálfsins nátengda fyrstu þroskastigum ævinnar.

Samkvæmt Freud getur það haft tilfinningalegar og sálrænar afleiðingar fram á fullorðinsár ef einstaklingur nær ekki að ganga eðlilega í gegnum tiltekið þroskastig og ljúka því.

Sálfræðingurinn Erik Erikson (1902–1994) setti fram kenningu um persónuleikaþroska sem byggðist að hluta á verkum Freuds. Erikson taldi þó að persónuleikinn héldi áfram að breytast alla ævi og yrði aldrei fullmótaður. Kenning hans greinir átta þroskastig, frá fæðingu til dauða, sem fólk gengur í gegnum á lífsleiðinni. Freud lagði áherslu á sálkynferðisleg stig og frumhvatir mannsins, en Erikson gaf félagslegum þáttum meira vægi, svo sem því hvernig við samræmum eigin frumlanganir því sem samfélagið viðurkennir (Erikson 1982).

Jean Piaget (1896–1980) var sálfræðingur sem beindi sjónum að hlutverki félagslegra samskipta í þroska barna. Hann taldi sjálfið mótast í samspili huglægrar myndar einstaklingsins af heiminum og reynslu hans af honum í félagslegu samhengi (Piaget 1954). Kenningar þessara þriggja fræðimanna hafa allar aukið skilning okkar á mótun sjálfsins.

Sálfræðingurinn Harry Harlow (1905–1981) rannsakaði hlutverk félagslegra tengsla í þroska mannsins með því að kanna áhrif einangrunar og skorts á móðurumönnun á unga rhesusapa. Harlow komst að því að einangraðir apar sýndu truflaða hegðun, þar á meðal sjálfsskaða, og áttu erfitt með að fóta sig meðal annarra apa þegar þeir komust aftur í hóp. Hann kynnti þeim einnig tilbúnar staðgöngumæður; sumar voru klæddar dúk en aðrar gerðar úr vír. Hegðun apanna benti til þess að þeir tengdust dúkmæðrunum og leituðu til þeirra eftir huggun og öryggi. Meira en sjö áratugum síðar mótar tilraunin enn rannsóknir sálfræðinga, félagsfræðinga og annarra fræðimanna á þroska mannsins.

Félagsfræðilegar kenningar um mótun sjálfsins

Charles Cooley (1864–1929) var meðal frumkvöðla félagsfræðilegra kenninga um sjálfið. Hann hélt því fram að sjálfsskilningur fólks mótaðist að hluta af því hvernig það teldi að aðrir sæju það. Þetta ferli nefnist „spegilsjálf“ (Cooley 1902).

Síðar rannsakaði George Herbert Mead (1863–1931) sjálfið, sérstæða sjálfsmynd einstaklings sem verður til í félagslegum samskiptum. Til að sjálfið geti mótast þarf einstaklingurinn að geta séð sig með augum annarra; sú hæfni er ekki meðfædd (Mead 1934). Í félagsmótun lærum við að setja okkur í spor annarra og líta á heiminn frá þeirra sjónarhóli. Þegar við sjáum okkur sjálf frá sjónarhóli „hins“ eflist sjálfsvitund okkar.

Hvernig verður nýfætt barn að manneskju með eigið „sjálf“? Mead taldi alla fara sömu afmörkuðu þroskaleið. Á undirbúningsstiginu geta börn einungis hermt eftir; þau geta enn ekki ímyndað sér sjónarhorn annarra. Þau líkja eftir fólki sem þau umgangast reglulega, svo sem umönnunaraðilum sínum. Þar á eftir tekur við leikstigið, þegar barn fer að setja sig í hlutverk eins annars einstaklings í einu. Það getur til dæmis prófað sjónarhorn foreldris með því að líkja eftir fullorðnum: klæða sig upp, leika „mömmu“ eða tala í leikfangasíma eins og fullorðnir gera.

Á regluleikjastiginu læra börn að hafa mörg hlutverk í huga samtímis og skilja samspil þeirra. Þau átta sig á samskiptum fólks sem gegnir ólíkum hlutverkum. Barn á þessu stigi getur til dæmis greint ólíka ábyrgð starfsmanna á veitingastað, sem saman sjá til þess að máltíðin gangi snurðulaust fyrir sig: ein manneskja vísar gestum til sætis, önnur tekur við pöntuninni, sú þriðja eldar matinn og enn önnur tekur óhreina diska af borðinu.

Að lokum tileinka börn sér hugmyndina um hinn alhæfða annan, það er almennar hegðunarvæntingar samfélagsins. Á þessu stigi getur einstaklingur ímyndað sér hvernig einn eða fleiri aðrir líta á viðkomandi og hefur þar með, í félagsfræðilegum skilningi, öðlast „sjálf“ (Mead 1934; Mead 1964).

Kenning Kohlbergs um siðferðisþroska

Siðferðisþroski er mikilvægur þáttur félagsmótunar. Hugtakið lýsir því hvernig fólk lærir að greina það sem samfélagið telur gott frá því sem það telur slæmt, en slíkur skilningur er forsenda þess að samfélag starfi vel. Siðferðisþroski kennir fólki að hemja hvatir sínar og taka mið af því sem er rétt fyrir samfélagið og gott fyrir aðra. Lawrence Kohlberg (1927–1987) hafði áhuga á því hvernig fólk lærir að greina rétt frá röngu. Kenning hans greinir þrjú stig siðferðisþroska: forhefðbundið, hefðbundið og eftirhefðbundið stig.

Á forhefðbundna stiginu skynja ung börn, sem hafa ekki enn þroskað flókna vitræna hæfni, umheiminn fyrst og fremst með skynfærunum. Hefðbundna stigið tekur að þróast á unglingsárum. Þá verða ungmenni sífellt meðvitaðri um tilfinningar annarra og taka tillit til þeirra þegar þau meta hvað sé „gott“ og „slæmt“. Á síðasta stiginu, eftirhefðbundna stiginu, fer fólk að hugsa um siðferði á óhlutbundinn hátt. Dæmi um slíka hugsun er sú trú Bandaríkjamanna að allir eigi rétt á lífi og frelsi og að leita hamingjunnar. Á þessu stigi áttar fólk sig einnig á því að lög og siðferði fara ekki alltaf saman (Kohlberg 1981). Þegar hundruð þúsunda Egypta mótmæltu spillingu stjórnvalda árið 2011 beittu þeir eftirhefðbundnu siðferðismati. Þeir skildu að þótt stjórnvöld hefðu lögformlegt umboð væru þau ekki siðferðilega réttmæt.

Kenning Gilligan um siðferðisþroska og kyn

Félagsfræðingurinn Carol Gilligan (1936–) benti á að kenning Kohlbergs kynni að vera kynjaskekkt þar sem rannsókn hans náði aðeins til karlkyns þátttakenda. Hefðu kvenkyns þátttakendur svarað öðruvísi? Hefði kvenkyns félagsvísindamaður greint önnur mynstur í gögnunum? Til að svara fyrri spurningunni rannsakaði Gilligan mun á siðferðisþroska drengja og stúlkna. Niðurstöður hennar bentu til þess að þau skildu siðferði með ólíkum hætti. Drengir virtust leggja áherslu á réttlæti, reglur og lög. Stúlkur lögðu hins vegar meiri áherslu á umhyggju og ábyrgð og tóku mið af ástæðum fólks fyrir hegðun sem virtist siðferðilega röng.

Gilligan hafði rétt fyrir sér að rannsókn Kohlbergs hefði átt að ná til bæði karla og kvenna, en rannsókn hennar stóðst ekki vísindalega gagnrýni vegna smæðar úrtaksins. Síðari rannsóknir hafa heldur ekki endurtekið niðurstöðurnar. Munurinn sem Gilligan sá endurspeglaði ekki siðferðisþroska heldur félagsmótun. Hegðunarmun á körlum og konum má rekja til kynjaðrar félagsmótunar sem kennir drengjum og stúlkum þau viðmið og þá hegðun sem samfélagið væntir af þeim vegna kyns þeirra (sjá „En hvað þú ert fín, litla dama!“).

Gilligan benti einnig á að kenning Kohlbergs byggðist á þeirri forsendu að réttlætissjónarhornið væri hið rétta eða betra sjónarhorn. Hún taldi hvorugt sjónarhornið „betra“; þau þjónuðu ólíkum tilgangi. Að mati Gilligan miðaði félagsmótun drengja að vinnuumhverfi þar sem reglur tryggðu hnökralausan rekstur, en félagsmótun stúlkna að heimilisumhverfi þar sem sveigjanleiki viðhéldi sátt í umönnun og uppeldi (Gilligan 1982; Gilligan 1990).