19.2 Global Health

19.2 Hnattræn heilsa

Félagsleg faraldsfræði fjallar um orsakir og útbreiðslu sjúkdóma. Hún varpar ljósi á tengsl félagslegra vandamála við heilsu ólíkra þjóðfélagshópa. Rannsóknir á þessu sviði sýna bæði að heilbrigðisvandamál hátekjuríkja eru önnur en lágtekjuríkja og að sjúkdómamynstur og greiningar breytast með tímanum. Í tekjulægri ríkjum eru hjarta- og æðasjúkdómar nú til dæmis bæði útbreiddasti sjúkdómaflokkurinn og sá banvænasti. Á heimsvísu má rekja 70 prósent tilfella hjarta- og æðasjúkdóma og dauðsfalla af þeirra völdum til áhættuþátta sem hægt er að breyta (Dagenais 2019).

Sumir fræðimenn skipta ríkjum í þrjá flokka: kjarnaríki, hálfjaðarríki og jaðarríki. Kjarnaríki eru háþróuð eða iðnvædd. Hálfjaðarríki eru oft kölluð þróunarríki eða nýiðnvædd ríki, en jaðarríki eru tiltölulega lítt þróuð. Brýnasta vandamál bandaríska heilbrigðiskerfisins er að tryggja aðgang að heilbrigðisþjónustu á viðráðanlegu verði. Önnur kjarnaríki glíma við annars konar vanda og hálfjaðar- og jaðarríki við enn fleiri áskoranir. Greining á stöðu hnattrænnar heilsu sýnir hvernig stjórnmál og auður móta aðgang að heilbrigðisþjónustu og hvaða þjóðfélagshópar verða verst úti vegna ójafnaðar í heilsufari.

Heilbrigði í hátekjuríkjum

Offita verður æ algengari í hátekjuríkjum og tengist fjölmörgum sjúkdómum, þar á meðal hjarta- og æðasjúkdómum, stoðkerfisvandamálum, sykursýki og öndunarfærasjúkdómum. Samkvæmt Efnahags- og framfarastofnuninni (2011) eykst hlutfall fólks með offitu í öllum ríkjum, en aukningin er mest í tekjuhæstu ríkjunum. Hlutfallið er hæst í Bandaríkjunum, 42 prósent, og 9 prósent fullorðinna Bandaríkjamanna eru með alvarlega offitu (Hales 2020).

Wallace Huffman og samstarfsfólk hans (2006) benda á nokkra þætti sem skýra aukna offitu í þróuðum ríkjum:

• Tækniframfarir og smærri fjölskyldur hafa dregið úr þeirri vinnu sem heimilisrekstur krefst.
• Óhollar aðkeyptar vörur, svo sem unnin matvæli, sykraðir drykkir og sætt eða salt snakk, hafa leyst heimaframleiddar vörur af hólmi.
• Tómstundir verða sífellt kyrrsetumeiri, til dæmis tölvuleikir, netvafur og sjónvarpsáhorf.
• Fleira fólk færist úr líkamlega krefjandi störfum í landbúnaði og framleiðslu yfir í þjónustugreinar.
• Aukið aðgengi að vélknúnum samgöngum hefur leitt til þess að meira er ekið og minna gengið.

Offita og þyngdarvandamál hafa verulegan samfélagslegan kostnað í för með sér, meðal annars styttri ævilíkur og aukin sameiginleg útgjöld til heilbrigðisþjónustu.

Þótt blóðþurrðarsjúkdómur í hjarta sé algengasta einstaka dánarorsökin í tekjuhærri ríkjum valda allar tegundir krabbameins samanlagt fleiri dauðsföllum. Þar má rekja tvöfalt fleiri dauðsföll til krabbameina en hjarta- og æðasjúkdóma (Mahase 2019).

Heilbrigði í lágtekjuríkjum

Í jaðarríkjum með lágar tekjur á mann er kostnaður við heilbrigðisþjónustu ekki mest aðkallandi vandamálið. Lágtekjuríki þurfa fremur að takast á við smitsjúkdóma, mikinn ungbarnadauða, skort á heilbrigðisstarfsfólki og ófullnægjandi vatns- og fráveitukerfi. Afleiðingarnar eru meiri ungbarnadauði og styttri meðalævilengd en í tekjuhærri ríkjum.

Skortur á hreinu vatni og fullnægjandi hreinlætisaðstöðu er ein helsta orsök heilbrigðisvandamála í lágtekjuríkjum. Samkvæmt skýrslu UNICEF frá 2014 skortir nærri helming íbúa þróunarríkja fullnægjandi hreinlætisaðstöðu. Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin (WHO) safnar heilbrigðisupplýsingum frá 193 ríkjum og flokkar þær eftir heimssvæðum. Í skýrslunni World Health Statistics frá 2011 birtir stofnunin eftirfarandi tölur:

• Á heimsvísu var dánartíðni barna yngri en fimm ára 38 af hverjum 1.000 lifandi fæddum árið 2019, sem er veruleg lækkun frá fyrri áratugum. Árið 1990 var dánartíðnin 93 af hverjum 1.000 fæddum (World Health Organization 2020). Tíðnin er þó mun hærri í lágtekjuríkjum. Þar var hún 11 sinnum hærri en í hátekjuríkjum, eða 76 dauðsföll af hverjum 1.000 fæddum samanborið við 7 af hverjum 1.000 (Keck 2020). Sé litið til heimssvæða er dánartíðni barna yngri en fimm ára enn hæst á Afríkusvæði WHO, 74 af hverjum 1.000 lifandi fæddum. Það er um 9 sinnum hærra hlutfall en á Evrópusvæði WHO, þar sem tíðnin er 8 af hverjum 1.000 (World Health Organization 2021).
• Algengustu dánarorsakir barna yngri en fimm ára eru lungnabólga, niðurgangur, meðfædd frávik, fylgikvillar fyrirburafæðingar, súrefnisskortur eða áverkar við fæðingu og malaría. Þessum sjúkdómum og kvillum má fyrirbyggja eða meðhöndla með aðgengilegum og ódýrum úrræðum, svo sem bólusetningum, fullnægjandi næringu, öruggu drykkjarvatni og matvælum og góðri þjónustu þjálfaðs heilbrigðisstarfsfólks þegar þörf krefur.

Miðað við mannfjölda er fjöldi lækna og hjúkrunarfræðinga í lágtekjuríkjum aðeins tíundi hluti þess sem hann er í hátekjuríkjum. Takmarkaður aðgangur að heilbrigðisnámi og fá tækifæri til klínískrar þjálfunar með sjúklingum gera verðandi heilbrigðisstarfsfólki í lágtekjuríkjum enn erfiðara að öðlast nauðsynlega færni (World Health Organization 2011).