19.1 The Social Construction of Health

19.1 Félagsleg mótun heilbrigðis

Félagsleg mótun heilbrigðis er eitt helsta rannsóknarefni heilsufélagsfræðinnar. Við fyrstu sýn kann hugtakið að virðast mótsagnakennt. Ef sjúkdómur er mælanlegt lífeðlisfræðilegt ástand, hvernig getur hann þá verið félagslega mótaður? Svarið er ekki einfalt. Hugtakið dregur fram félagsleg og menningarleg sjónarhorn heilsufélagsfræðinnar á líkamleg fyrirbæri sem hægt er að skilgreina á hlutlægan hátt.

Félagsfræðingarnir Conrad og Barker (2010) setja fram heildstæðan ramma um helstu niðurstöður rannsókna á þróun hugtaksins undanfarin fimmtíu ár. Í yfirliti þeirra skiptast niðurstöðurnar í þrjá flokka: menningarlega merkingu veikinda, félagslega mótun sjúkdómsupplifunar og félagslega mótun læknisfræðilegrar þekkingar.

Menningarleg merking veikinda

Margir heilsufélagsfræðingar telja að veikindi hafi annars vegar líffræðilega hlið og hins vegar þá upplifun sem þeim fylgir; þessar hliðar séu óháðar hvor annarri. Menning fremur en líffræði ræður því hvaða veikindi bera smán, hvaða ástand telst fötlun og hvaða veikindi eru talin umdeild fremur en ótvíræð. Umdeild merkir hér að sumt heilbrigðisstarfsfólk efast um að viðkomandi kvilli sé raunverulegur; ótvíræð veikindi eru hins vegar viðurkennd án vafa innan læknisfræðinnar (Conrad og Barker 2010).

Félagsfræðingurinn Erving Goffman (1963) lýsti hvernig félagsleg smán getur hindrað fólk í að verða fullgildir þátttakendur í samfélaginu. Samkvæmt Goffman geta veikindi orðið smánarstimpill sem mótar neikvætt viðhorf annarra til þess sem veikist. Smánarmerking veikinda hefur oft mest áhrif á sjúklinga og þá þjónustu sem þeir fá. Margir telja að bæði samfélagið og heilbrigðisstofnanir mismuni fólki vegna ákveðinna sjúkdóma, svo sem geðraskana, alnæmis, kynsjúkdóma og húðsjúkdóma (Sartorius 2007). Meðferðaraðstaða vegna slíkra sjúkdóma kann að vera ófullnægjandi, aðskilin frá annarri heilbrigðisþjónustu eða í lakara húsnæði. Smánin getur komið í veg fyrir að fólk leiti sér aðstoðar og gert veikindin verri en ella.

Umdeild veikindi nefnast þau veikindi sem sumt heilbrigðisstarfsfólk dregur í efa. Kvillar á borð við vefjagigt og síþreytuheilkenni geta, eftir mati viðkomandi heilbrigðisstarfsmanns, verið taldir raunveruleg veikindi eða aðeins til í huga sjúklingsins. Slíkt mat getur haft áhrif á hvernig sjúklingur leitar sér meðferðar og hvaða meðferð hann fær.

Félagsleg mótun sjúkdómsupplifunar

Hugmyndin um félagslega mótun sjúkdómsupplifunar byggist á því að veruleikinn sé félagslega mótaður. Samkvæmt henni er enginn hlutlægur veruleiki til, heldur aðeins skynjun okkar á honum. Félagsleg mótun sjúkdómsupplifunar tekur meðal annars til þess hvernig sumir sjúklingar stýra upplýsingagjöf um sjúkdóm sinn og laga lífshætti sína að veikindunum.

Menning og persónuleiki einstaklingsins gegna mikilvægu hlutverki í mótun sjúkdómsupplifunar. Langvinn veikindi geta þrengt mjög að lífi sumra og orðið ráðandi þáttur í tilveru þeirra. Öðrum geta veikindin orðið tilefni til nýrrar sýnar og endurmótunar sjálfsmyndar (Conrad og Barker 2007). Menning mótar að verulegu leyti hvernig fólk upplifir veikindi. Útbreiddir sjúkdómar á borð við alnæmi og brjóstakrabbamein hafa öðlast sérstaka menningarlega merkingu. Hún hefur breyst með árunum og mótar viðhorf bæði einstaklinga og samfélagsins til sjúkdómanna.

Margar heilbrigðisstofnanir viðurkenna nú að skynjun einstaklingsins móti hvernig hann upplifir heilbrigði og veikindi. Við mat á hreyfingu mælir Sóttvarnastofnun Bandaríkjanna (CDC) til dæmis með stöðluðum áreynslukvarða. Mat á skynjaðri áreynslu (RPE) gefur heildstæðari mynd af raunverulegu álagi en mælingar á hjartslætti eða púlsi, sem lyf og aðrir þættir geta haft áhrif á (Centers for Disease Control 2011a). Á sama hátt notar heilbrigðisstarfsfólk sambærilega kvarða til að meta upplifaðan sársauka og velja viðeigandi verkjameðferð.

Félagsleg mótun læknisfræðilegrar þekkingar

Conrad og Barker sýna að læknisfræðileg þekking er félagslega mótuð. Hún getur bæði endurspeglað og endurskapað ójöfnuð vegna kyns, stéttar, kynþáttar og þjóðernisuppruna. Conrad og Barker (2011) nefna félagslega mótun heilbrigðis kvenna sem dæmi um hve mikið læknisfræðileg þekking getur breyst á fáeinum kynslóðum. Snemma á nítjándu öld var þunguðum konum til dæmis ráðið frá því að aka eða dansa af ótta við að skaða ófætt barn. Nú er þeim, af betur rökstuddum ástæðum, ráðið frá reykingum og áfengisneyslu.