13.3 Áskoranir sem eldra fólk stendur frammi fyrir

13.3Áskoranir sem eldra fólk stendur frammi fyrir

Öldrun hefur í för með sér margvíslegar áskoranir. Missir sjálfstæðis getur verið einn þáttur ferlisins, rétt eins og minnkandi líkamleg geta og mismunun vegna aldurs. Öldrun nær yfir líffræðilegar, tilfinningalegar, vitsmunalegar, félagslegar og andlegar breytingar. Í þessum hluta er fjallað um nokkrar þeirra áskorana sem fólk mætir í þessu ferli.

Eins og áður hefur komið fram heldur margt eldra fólk áfram að vera mjög sjálfbjarga en aðrir þurfa meiri umönnun. Þar sem eldra fólk er yfirleitt ekki lengur á vinnumarkaði getur fjárhagurinn reynst erfiður. Menningarbundnar ranghugmyndir geta einnig gert það að skotspæni háðs og staðalímynda. Áskoranir efri áranna þurfa þó ekki að svipta fólk reisn sinni.

Fátækt

Fyrir marga í Bandaríkjunum fól hækkandi aldur eitt sinn í sér að lifa af lægri tekjum. Árið 1960 bjuggu nærri 35 prósent eldra fólks við tekjur á fátæktarmörkum. Fyrir einni kynslóð var elsti hluti þjóðarinnar í mestri hættu á að búa við fátækt.

Í upphafi 21. aldar var þessi þróun að snúast við meðal eldra fólks. Hjá fólki eldra en 65 ára lækkaði hlutfall þeirra sem bjuggu við fátækt úr 30 prósentum árið 1967 í 9,7 prósent árið 2008 og var því vel undir landsmeðaltalinu, 13,2 prósentum (U.S. Census Bureau 2009). En hvernig hafði samdrátturinn sem fylgdi í kjölfarið áhrif á eldra fólk, þegar hann rýrði mjög eftirlaunasparnað margra og reyndi jafnframt á opinber stuðningskerfi? Samkvæmt Kaiser-nefndinni um Medicaid og ótryggða hafði hlutfall eldra fólks í Bandaríkjunum sem bjó við fátækt hækkað í 14 prósent árið 2010 (Urban Institute and Kaiser Commission 2010).

Hvað hafði breyst áður en samdrátturinn skall á og orðið til þess að fátækt meðal eldra fólks minnkaði? Hvaða samfélagslegu mynstur stuðluðu að breytingunni? Um nokkurra áratuga skeið fjölgaði konum á vinnumarkaði. Fleiri hjón voru bæði með tekjur á starfsævinni og gátu lagt meira fyrir til eftirlaunaáranna. Einkareknir vinnuveitendur og stjórnvöld tóku að bjóða betri lífeyriskerfi. Árið 1990 greindi eldra fólk að meðaltali frá 36 prósentum hærri tekjum en árið 1980. Sú aukning var fimmfalt meiri en hjá fólki yngra en 35 ára (U.S. Census Bureau 2009).

Auk þess fékk fleira fólk aðgang að betri heilbrigðisþjónustu. Nýjar áherslur hvöttu fólk til heilnæmari lifnaðarhátta þar sem hreyfing og næring voru sett í öndvegi. Jafnframt varð auðveldara að nálgast upplýsingar um heilsufarsáhættu sem fylgir hegðun á borð við sígarettureykingar, áfengisneyslu og vímuefnanotkun. Betra heilsufar gerði mörgu eldra fólki kleift að vinna lengur en fram að hefðbundnum eftirlaunaaldri og þar með að leggja meira fyrir. Mun þessi þróun taka sig upp að nýju þegar samdrættinum lýkur? Félagsfræðingar munu fylgjast með því. Á meðan beina þeir sjónum að tafarlausum áhrifum samdráttarins á fátækt meðal eldra fólks.

Í samdrættinum glataði eldra fólk hluta af þeim fjárhagslega ávinningi sem það hafði öðlast á níunda og tíunda áratugnum. Frá október 2007 til október 2009 lækkaði verðmæti eftirlaunareikninga fólks eldra en fimmtugt um 18 prósent. Mikið verðfall á hlutabréfamarkaði neyddi einnig marga til að fresta starfslokum (Administration on Aging 2009).

Aldurshyggja

Peter, sem var 23 ára, var á leið í matvöruverslun þegar hann festist á eftir bíl á fjögurra akreina aðalgötu í viðskiptahverfi borgarinnar. Hámarkshraðinn var 35 mílur á klukkustund og flestir óku á 40 til 45 mílna hraða, en bíllinn fyrir framan hann var aðeins á 25 mílum. Peter flautaði lauslega og ók þétt upp að bílnum. Loks gafst honum færi á að taka fram úr og hann leit til hliðar. Auðvitað, hugsaði Peter: gráhærður gamall maður að „aka undir áhrifum elli“.

Í matvöruversluninni beið Peter í röð við kassann fyrir aftan eldri konu. Hún greiddi fyrir vörurnar, lyfti innkaupapokunum í körfuna og gekk hægt í átt að útganginum. Peter taldi hana vera um áttrætt og hugsaði til ömmu sinnar. Hann greiddi fyrir sínar vörur og náði henni.

„Má ég hjálpa þér með körfuna?“ spurði hann.

„Nei, takk. Ég get þetta sjálf,“ sagði hún og gekk ákveðin í átt að bílnum sínum.

Viðbrögð Peters við ökumanninum og konunni í versluninni einkenndust af fordómum. Í báðum tilvikum dró hann ósanngjarnar ályktanir. Hann taldi að ökumaðurinn æki varlega eingöngu vegna aldurs og að konan þyrfti aðstoð við innkaupin af því einu að hún væri eldri.

Viðbrögð á borð við þau sem Peter sýndi eldra fólki eru nokkuð algeng. Hann ætlaði sér ekki að koma öðruvísi fram við fólk vegna persónulegra eða menningarbundinna fordóma, en gerði það engu að síður. Aldurshyggja er mismunun á grundvelli aldurs, það er að segja þegar fólk lætur aldursfordóma stýra athöfnum sínum. Dr. Robert Butler mótaði hugtakið árið 1968 og benti á að aldurshyggja fyrirfyndist í öllum menningarheimum (Brownell). Viðhorf sem einkennast af aldurshyggju og byggjast á staðalímyndum setja eldra fólk í óæðri og þrengri stöðu.

Aldurshyggja getur verið misalvarleg. Viðhorf Peters teljast líklega fremur væg, en það getur verið móðgandi að koma fram við eldra fólk á lítillækkandi eða yfirverndandi hátt. Þegar aldurshyggja birtist á vinnustöðum, í heilbrigðisþjónustu og í þjónustuíbúðum geta afleiðingar mismununar orðið alvarlegri. Hún getur valdið því að eldra fólk óttist að missa vinnuna, upplifi að læknir taki ekki mark á því eða finni fyrir valdaleysi og skorti á stjórn í daglegu lífi.

Í samfélögum fyrri tíma naut eldra fólk virðingar og lotningar. Í mörgum samfélögum fyrir iðnvæðingu ríkti öldungaveldi, samfélagsgerð þar sem elstu meðlimirnir fara með völdin. Í sumum löndum hefur eldra fólk enn áhrif og völd og víðtæk þekking þess nýtur virðingar. Lotning fyrir eldra fólki er enn hluti af sumum menningarheimum, en félagslegir þættir hafa breytt þessu víða.

Í mörgum nútímaríkjum stuðlaði iðnvæðing hins vegar að lægri félagslegri stöðu eldra fólks. Nú eru auður, völd og virðing einnig í höndum yngri aldurshópa. Meðalaldur stjórnenda fyrirtækja var 59 ár árið 1980 en hafði lækkað í 54 ár árið 2008 (Stuart 2008). Sumir eldri starfsmenn töldu þessari þróun ógna sér og óttuðust að yngra starfsfólk í æðri stöðum myndi ýta þeim út af vinnumarkaði. Hröð þróun í tækni og fjölmiðlum hefur kallað á nýja færni sem eldri starfsmenn eru síður líklegir til að búa yfir.

Breytingarnar urðu ekki aðeins á vinnustöðum heldur einnig á heimilum. Í landbúnaðarsamfélögum önnuðust hjón foreldra sína á efri árum. Elstu fjölskyldumeðlimirnir lögðu heimilinu lið með heimilisstörfum, matreiðslu og umönnun barna. Þegar hagkerfi færðust frá landbúnaði til iðnaðar fluttu yngri kynslóðir til borga til að vinna í verksmiðjum. Farið var að líta á eldra fólk sem kostnaðarsama byrði, enda hafði það ekki styrk eða úthald til að vinna utan heimilis. Með iðnvæðingunni hófst sú þróun að eldra fólk byggi aðskilið frá uppkomnum börnum sínum og er slíkt nú algengt. Eins og kom fram í upphafi geta uppkomin börn jafnframt fundið fyrir sektarkennd, sorg og stundum reiði þegar þau annast foreldra sína á efri árum og þurfa að sætta sig við minnkandi getu þeirra. Aðskilnaðurinn getur magnað þennan vanda, einkum ef foreldrið flytur á hjúkrunarheimili eða aðra stofnun.

Ill meðferð og ofbeldi

Ill meðferð og ofbeldi gegn eldra fólki er alvarlegt samfélagslegt vandamál. Líkamleg hrörnun getur, eins og vænta má af líffræði öldrunar, gert eldra fólk veikburða. Þá verður það háð umönnun annarra, stundum vegna minni háttar þarfa á borð við heimilisstörf og stundum vegna aðstoðar við grunnathafnir eins og að borða og fara á salerni. Barn er einnig háð umönnun annarra, en eldri einstaklingur er fullorðin manneskja með ævilanga reynslu, þekkingu og skoðanir og mun mótaðri sjálfsmynd. Það gerir umönnunina flóknari.

Ofbeldi gegn eldra fólki á sér stað þegar umönnunaraðili neitar eldri einstaklingi vísvitandi um nauðsynlega umönnun eða skaðar manneskju sem er í umsjá sinni. Umönnunaraðilar geta verið fjölskyldumeðlimir, aðrir ættingjar, vinir, heilbrigðisstarfsfólk eða starfsfólk í íbúðar- eða hjúkrunarþjónustu fyrir eldra fólk. Ofbeldið getur birst með margvíslegum hætti.

Í rannsókn frá árinu 2009 undir stjórn dr. Ron Acierno greindi rannsóknarhópurinn fimm meginflokka ofbeldis gegn eldra fólki: 1) líkamlegt ofbeldi, svo sem högg eða hristing, 2) kynferðislegt ofbeldi, þar á meðal nauðgun og þvingaða nekt, 3) andlegt eða tilfinningalegt ofbeldi, svo sem munnlega áreitni eða niðurlægingu, 4) vanrækslu eða það að veita ekki fullnægjandi umönnun og 5) fjárhagslegt ofbeldi eða misnotkun (Acierno 2010).

Hversu algengt er ofbeldi gegn eldra fólki? Tvær nýlegar bandarískar rannsóknir leiddu í ljós að um einn af hverjum tíu eldri einstaklingum sem tóku þátt hafði orðið fyrir að minnsta kosti einni tegund ofbeldis. Sumir félagsvísindamenn telja að ofbeldi gegn eldra fólki sé vantilkynnt og að umfangið kunni að vera meira. Hættan á ofbeldi eykst einnig hjá fólki með heilsufarsvanda á borð við heilabilun (Kohn and Verhoek-Oftedahl 2011). Eldri konur urðu oftar fyrir munnlegu ofbeldi en karlar á sama aldri.

Í rannsókn Acierno, sem náði til 5.777 svarenda 60 ára og eldri, greindu 5,2 prósent svarenda frá fjárhagslegu ofbeldi, 5,1 prósent frá vanrækslu og 4,6 prósent frá andlegu ofbeldi (Acierno 2010). Líkamlegt og kynferðislegt ofbeldi var sjaldgæfara, eða 1,6 og 0,6 prósent (Acierno 2010).

Aðrar rannsóknir hafa beinst að umönnunaraðilum eldra fólks til að leita orsaka ofbeldisins. Rannsakendur greindu þætti sem juku líkurnar á að umönnunaraðilar beittu fólk í umsjá sinni ofbeldi. Þar á meðal voru reynsluleysi, aðrar skyldur á borð við launaða vinnu hjá þeim sem störfuðu ekki faglega við umönnun, umönnun barna, sambúð allan sólarhringinn með hinum umönnunarþurfi eldri einstaklingi, mikil streita, einangrun og skortur á stuðningi (Kohn and Verhoek-Oftedahl 2011).

Saga um þunglyndi hjá umönnunaraðila reyndist einnig auka líkur á ofbeldi gegn eldra fólki. Vanræksla var líklegri þegar launaðir umönnunaraðilar veittu umönnunina. Margir þeirra sem beittu eldra fólk líkamlegu ofbeldi höfðu sjálfir orðið fyrir ofbeldi, í mörgum tilvikum í barnæsku. Fjölskyldumeðlimir sem voru að einhverju leyti háðir hinum eldri einstaklingi sem þeir önnuðust voru líklegri til að beita hann líkamlegu ofbeldi. Fullorðið barn sem annast aldrað foreldri en reiðir sig jafnframt á tekjur frá því er til dæmis talið líklegra til að beita foreldrið líkamlegu ofbeldi (Kohn and Verhoek-Oftedahl 2011).

Könnun í Flórída leiddi í ljós að 60,1 prósent umönnunaraðila sögðust beita munnlegum yfirgangi við úrlausn ágreinings. Launaðir umönnunaraðilar á hjúkrunarheimilum voru í mikilli hættu á að beita ofbeldi ef starfsánægja þeirra var lítil, þeir komu fram við eldra fólk eins og börn eða fundu fyrir kulnun (Kohn and Verhoek-Oftedahl 2011). Þeir sem höfðu tilhneigingu til að beita munnlegu ofbeldi höfðu að jafnaði fengið minni þjálfun, höfðu minni menntun og voru líklegri til að glíma við þunglyndi eða aðrar geðraskanir. Með hliðsjón af niðurstöðum þessara rannsókna hafa mörg búsetuúrræði fyrir eldra fólk hert skimun umsækjenda um umönnunarstörf.