10.3 Theoretical Perspectives on Global Stratification

10.3 Fræðileg sjónarhorn á lagskiptingu á heimsvísu

Líkt og á við um önnur samfélagsleg viðfangsefni, hvort sem þau eru hnattræn eða staðbundin, hefur fræðafólk þróað margvíslegar kenningar um lagskiptingu á heimsvísu. Þær tvær sem mest eru notaðar eru nútímavæðingarkenning og kenning um háða þróun.

Nútímavæðingarkenning

Samkvæmt nútímavæðingarkenningu glíma lágtekjuríki við afleiðingar lítillar iðnvæðingar og geta styrkt stöðu sína í heimshagkerfinu með eftirfarandi aðgerðum (Armer og Katsillis 2010):

1. breyttum menningarlegum gildum og viðhorfum til vinnu
2. iðnvæðingu og öðrum tegundum hagvaxtar

Gagnrýnendur benda á þá þjóðhverfu slagsíðu sem felst í kenningunni. Hún gerir ráð fyrir að öll ríki hafi sömu auðlindir og geti fetað sömu braut. Jafnframt er gengið út frá því að markmið allra ríkja sé að verða eins „þróuð“ og mögulegt er. Kenningin tekur þannig ekki mið af því að iðnvæðing og tæknivæðing séu ef til vill ekki æskilegustu markmiðin.

Forsendan á sér vitaskuld nokkra stoð. Gögn sýna að í kjarnaríkjum er dánartíðni mæðra og barna yfirleitt lægri, ævilengd meiri og algild fátækt minni. Einnig er það staðreynd að í fátækustu ríkjunum deyja milljónir manna vegna skorts á hreinu drykkjarvatni og hreinlætisaðstöðu, gæðum sem flest okkar telja sjálfsögð. Málið er þó flóknara en tölurnar gefa til kynna. Menningarlegt jafnræði, saga, samfélagsgerð og staðbundnar hefðir geta öll verið í hættu þegar nútímavæðing ryður sér til rúms í jaðarríkjum. Áskorunin er því að nýta ávinning nútímavæðingar og virða um leið þá menningu sem fyrir er.

Kenning um háða þróun

Kenning um háða þróun varð að hluta til sem svar við vesturlandamiðuðu sjónarhorni nútímavæðingarkenningarinnar. Samkvæmt henni stafar ójöfnuður á heimsvísu fyrst og fremst af arðráni kjarnaríkja, eða hátekjuríkja, á hálfjaðar- og jaðarríkjum, það er milli- og lágtekjuríkjum. Þannig myndast vítahringur efnahagslegs ósjálfstæðis (Hendricks 2010). Svo lengi sem jaðarríki reiða sig á kjarnaríki til að örva hagkerfi sín og fá aðgang að stærri hluta heimshagkerfisins ná þau ekki stöðugum og viðvarandi hagvexti. Kenningin heldur því einnig fram að kjarnaríki og Alþjóðabankinn móti mjög aðgreinda vinnumarkaði í þágu ráðandi markaðsríkja, enda ákveði þau hvaða lönd fá lán og til hvaða verkefna fé er lánað.

Við fyrstu sýn virðist kenningin líta fram hjá fyrrverandi lágtekjuríkjum sem teljast nú millitekjuríki og stefna að því að verða hátekjuríki og áhrifamiklir þátttakendur í heimshagkerfinu, svo sem Kína. Sumir fylgjendur kenningar um háða þróun myndu þó segja að það þjóni hagsmunum kjarnaríkja að tryggja að jaðar- og hálfjaðarríki nýtist þeim til langs tíma. Í samræmi við kenninguna hafa félagsfræðingar komist að því að fyrirtæki í yfirburðastöðu séu líklegri til að útvista stórum hluta starfsemi sinnar. Með öðrum orðum vilja fyrirtækin að samstarfsríkin séu nógu öflug til að leggja þeim til vinnuafl en ekki svo öflug að þau verði ógn (Caniels og Roeleveld 2009).