10.1 Lagskipting og flokkun á heimsvísu

10.1 Lagskipting og flokkun á heimsvísu

Rétt eins og auður í Bandaríkjunum safnast í síauknum mæli hjá ríkustu íbúunum veldur ójöfnuður á heimsvísu því að auðlindir safnast í tilteknum ríkjum og meðal tiltekinna hópa fólks.

Yfirleitt er auðveldara að mæla fjárráð ríkasta fólks heims en fjárráð þeirra sem búa við fátækt (Matthews 2019). Rannsóknar- og baráttufólk hefur þó þróað ýmsa mælikvarða til að meta efnahagslegar aðstæður og skilja afleiðingar þeirra.

Ein einföld aðferð er að bera saman tekjur ríkustu 10 prósentanna og fátækustu 10 prósentanna. (Stundum eru ríkustu 20 prósentin og fátækustu 20 prósentin borin saman með sama hætti.) Samanburðurinn gefur ekki alltaf heildarmynd af tekjuójöfnuði — hann nær bókstaflega ekki til hópanna á milli — en getur engu að síður veitt mikilvæga innsýn.

Vísitala um þróun lífskjara (HDI) lýsir möguleikum fólks til að þroska hæfileika sína og ná árangri. Hún er reiknuð út frá gögnum um ævilengd, menntun og tekjur. Þar sem vísitalan tekur bæði til fjárhagslegra og ófjárhagslegra þátta gefur hún fyllri mynd af lífskjörum og viðfangsefnum á tilteknu svæði. Ríki með háar tekjur en lágt menntunarstig getur til dæmis enn átt erfitt með að tryggja íbúum sínum jöfn tækifæri. Pakistanski hagfræðingurinn Mahbub ul Haq þróaði þessa nálgun og gaf út fyrstu árlegu skýrsluna um þróun lífskjara. Skýrslan lýsir þróunarmálum og breytingum milli ára og setur þær fram á myndrænan hátt.

Annar mælikvarði á ójöfnuð er Gini-stuðullinn, kenndur við ítalska félagsfræðinginn og tölfræðinginn Corrado Gini. (Ekki má rugla honum saman við GNI, sem táknar vergar þjóðartekjur.) Stuðullinn er reiknaður út frá nokkrum fjárhagslegum vísum og gefinn upp sem tugabrot eða prósentutala. Í landi þar sem allir íbúar hefðu sömu tekjur væri Gini-stuðullinn 0 (eða 0 prósent). Í landi þar sem einn íbúi hefði allar tekjurnar en allir aðrir engar væri Gini-stuðull tekna 1 (eða 100 prósent). Því hærri sem stuðullinn er — og því nær sem tekjudreifingin er því ástandi að ein manneskja hafi allar tekjur eða allan auð — þeim mun meiri er ójöfnuðurinn.

Aðrir mælikvarðar eru beinari. Til að sýna umfang fátæktar í ríki eða á svæði reiknar rannsóknarfólk hlutfall íbúa sem lifa undir mismunandi fátæktarmörkum. Algengt er að miða við hlutfall íbúa lands sem lifa á minna en 1,90 Bandaríkjadölum á dag; sú fjárhæð er almennt kölluð alþjóðleg fátæktarmörk. (Bandaríkjadalir eru oft notaðir sem alþjóðleg viðmiðun í mælingum af þessu tagi.) Taflan í næsta undirkafla byggist á þessari aðferð.

Þetta eru aðeins fáeinar af þeim aðferðum sem félagsfræðingar, hagfræðingar, stjórnvöld og aðrir nota til að meta umfang tekjuójöfnuðar og fátæktar. Breytingar á vísunum geta bent stefnumótendum á að eitthvað hafi áhrif á lífskjör íbúanna. Ef vísarnir breytast ekki gæti það til dæmis bent til þess að nýtt fjárhagslegt stuðningsúrræði fyrir fólk sem býr við fátækt skili ekki tilætluðum árangri.

Með þessa mælikvarða í huga skulum við skoða hvernig þrjú helstu sjónarhorn félagsfræðinnar geta aukið skilning okkar á ójöfnuði á heimsvísu.

Samvirknisjónarhornið er stórsæ greiningarnálgun sem beinist að því hvernig allir þættir samfélagsins stuðla að heilbrigði og lífvænleika heildarinnar. Félagsfræðingur sem beitir samvirknikenningum gæti spurt hvers vegna ójöfnuður sé á heimsvísu og hvaða samfélagslega hlutverki hann gegni. Samkvæmt þessu sjónarhorni mætti til dæmis skýra ójöfnuðinn með því að sum ríki séu færari en önnur um að laga sig að nýrri tækni og hagnast á hnattvæddu hagkerfi. Jafnframt mætti líta svo á að fyrirtæki frá kjarnaríkjum efli staðbundin hagkerfi og bæti hag starfsfólks þegar þau hefja starfsemi í jaðarríkjum.

Átakakenningar beina sjónum að því hvernig ójöfnuður verður til og er endurskapaður. Félagsfræðingur sem beitir þeim myndi líklega fjalla um kerfisbundinn ójöfnuð sem myndast þegar kjarnaríki arðræna auðlindir jaðarríkja. Hversu mörg bandarísk fyrirtæki nýta sér til dæmis vinnuafl erlendis þar sem launafólk nýtur hvorki stjórnarskrárverndar né lögbundinna lágmarkslauna sem gilda í Bandaríkjunum? Þannig geta fyrirtækin hámarkað hagnað sinn — en með hvaða kostnaði?

Sjónarhorn táknrænna samskipta beinist að daglegum áhrifum ójöfnuðar á heimsvísu, þeirri merkingu sem einstaklingar leggja í lagskiptingu heimsins og huglægu eðli fátæktar. Sá sem beitir þessu sjónarhorni myndi líklega kanna muninn á því hvernig íbúi kjarnaríkis skilgreinir fátækt — sem afstæða fátækt, það er að geta ekki lifað sambærilegu lífi og meðalíbúi landsins — og hvernig íbúi jaðarríkis skilgreinir hana — sem sára fátækt, það er að hafa naumlega eða alls ekki efni á grunnnauðsynjum á borð við mat.

Lagskipting á heimsvísu

Lagskipting í Bandaríkjunum vísar til ójafnrar dreifingar auðlinda milli einstaklinga, en lagskipting á heimsvísu til ójafnrar dreifingar auðlinda milli ríkja. Lagskiptingin hefur tvær víddir: bil milli ríkja og bil innan þeirra. Bæði efnahagslegur og félagslegur ójöfnuður geta orðið til þess að byrði fátæktar leggist einkum á tiltekna hópa jarðarbúa (Myrdal 1970).

Ein leið til að meta lagskiptingu er, eins og áður kom fram, að skoða hversu margir búa við fátækt, einkum sára fátækt sem oft er skilgreind þannig að fólk þurfi að komast af á minna en 1,90 Bandaríkjadölum á dag. Hlutfall fólks í sárri fátækt hafði sem betur fer lækkað samfellt í 20 ár, allt þar til COVID-19-faraldurinn hafði áhrif á efnahagslífið árið 2020. Árið 2015 bjuggu 10,1 prósent jarðarbúa við sára fátækt; árið 2017 hafði hlutfallið lækkað um heilt prósentustig, í 9,2 prósent. Þótt lækkunin væri jákvæð jafngiltu þessi 9,2 prósent 689 milljónum manna sem lifðu á minna en 1,90 Bandaríkjadölum á dag. Sama ár lifðu 24,1 prósent jarðarbúa á minna en 3,20 Bandaríkjadölum á dag og 43,6 prósent á minna en 5,50 Bandaríkjadölum á dag (World Bank 2020). Taflan hér á eftir sýnir þennan mun á umfangi fátæktar skýrt.

Flest erum við vön því að hugsa um lagskiptingu á heimsvísu sem efnahagslegan ójöfnuð. Til dæmis má bera laun dæmigerðs launamanns í Bandaríkjunum saman við meðallaun annars staðar í heiminum. Félagslegur ójöfnuður er þó engu síður skaðlegur en efnahagslegt misræmi. Fordómar og mismunun — hvort sem þau beinast gegn tilteknum kynþætti, þjóðernishópi, trúarbrögðum eða öðru — geta skapað og aukið efnahagslegan ójöfnuð, bæði innan ríkja og milli þeirra. Hugsum um það misrétti sem ríkti áratugum saman í Suður-Afríku. Aðskilnaðarstefnan, eitt öfgakenndasta dæmi sögunnar um stofnanabundinn og lögfestan rasisma, skapaði félagslegt misrétti sem var fordæmt um allan heim.

Kynjamisrétti er annað áhyggjuefni á heimsvísu. Sem dæmi má nefna deilurnar um limlestingu á kynfærum kvenna. Í ríkjum þar sem slíkar aðgerðir tíðkast eru þær réttlættar sem langvarandi menningarhefð tiltekinna ættbálka og því haldið fram að Vesturlönd eigi ekki að skipta sér af. Vestræn ríki fordæma hins vegar framkvæmdina og vinna að því að stöðva hana.

Ójöfnuður á grundvelli kynhneigðar og kynvitundar er til staðar um allan heim. Samkvæmt Amnesty International eru margvíslegir glæpir framdir gegn einstaklingum sem falla ekki að hefðbundnum viðmiðum um kynhlutverk eða kynhneigð, hvernig sem þau eru skilgreind í viðkomandi menningu. Ofbeldið er alvarlegt og nær allt frá nauðgunum sem njóta menningarlegrar viðurkenningar til aftaka sem ríkið heimilar. Slíkar lögfestar og menningarlega viðurkenndar birtingarmyndir fordóma og mismununar finnast alls staðar — frá Bandaríkjunum til Sómalíu og Tíbets — og skerða frelsi einstaklinga og stofna lífi þeirra oft í hættu (Amnesty International 2012).

Flokkun ríkja heims

Þegar rætt er um ójöfnuð á heimsvísu er mikilvægt að forðast þjóðhverfa slagsíðu sem gefur til kynna að minna þróuð ríki vilji líkjast ríkjum sem hafa náð hnattrænni valdastöðu í kjölfar iðnvæðingar. Hugtök á borð við þróunarríki (óiðnvædd ríki) og þróuð ríki (iðnvædd ríki) gefa í skyn að óiðnvædd lönd séu á einhvern hátt óæðri og þurfi að bæta sig til að geta tekið farsælan þátt í hnattrænu hagkerfi. Með hnattrænu hagkerfi er átt við að öll svið efnahagslífsins nái yfir landamæri ríkja. Við verðum því að vanda hvernig ríki eru afmörkuð og flokkuð. Hugtakanotkun hefur breyst með tímanum og rutt brautina fyrir víðara og inngildandi sjónarhorn á heiminn.

Alþjóðlegar flokkunaraðferðir skipta ekki aðeins máli fyrir skilning á efnahagslegum mun milli landa. Þær gera okkur einnig kleift að flokka ríki og greina þróun á öðrum sviðum. Flokkanirnar sem fjallað er um hér á eftir verða notaðar í öðrum köflum, til dæmis kaflanum um heilbrigði og læknisfræði.

Hugtakanotkun kalda stríðsins

Hugtakanotkun kalda stríðsins varð til á tímum kalda stríðsins (1945–1980). Kerfið er mörgum kunnugt og er enn talsvert notað; það flokkar ríki í fyrsta, annan og þriðja heiminn eftir efnahagsþróun og lífskjörum. Þegar flokkunarkerfið varð til töldust kapítalísk lýðræðisríki á borð við Bandaríkin og Japan til fyrsta heimsins. Fátækustu og minnst þróuðu ríkin voru kölluð þriðji heimurinn; þar undir féll megnið af Afríku sunnan Sahara, Rómönsku Ameríku og Asíu. Annar heimurinn var milliflokkur: ríki sem voru þróaðri en ríki þriðja heimsins en ekki jafn vel stæð og ríki fyrsta heimsins. Hagkerfi þeirra voru miðlungsöflug og lífskjör í meðallagi; Kína og Kúba voru talin til þessa flokks. Síðar bætti félagsfræðingurinn Manuel Castells (1998) við hugtakinu fjórði heimurinn um jaðarsetta minnihlutahópa um allan heim sem neitað var um pólitíska rödd, til dæmis frumbyggjahópa, fanga og heimilislaust fólk.

Immanuel Wallerstein: Heimskerfisnálgun

Sú heimskerfisnálgun sem Immanuel Wallerstein setti fram árið 1979 byggist á efnahagslegri greiningu á ójöfnuði á heimsvísu. Wallerstein leit á hagkerfi heimsins sem flókið kerfi sem viðheldur efnahagslegu stigveldi: sum ríki eru í valdastöðu og ráða yfir miklum auðlindum en önnur eru efnahagslega undirokuð. Ríki í undirokaðri stöðu eiga við verulegar hindranir að etja þegar þau reyna að virkja krafta sína til sameiginlegra aðgerða.

Kjarnaríki eru ráðandi kapítalísk ríki sem eru mjög iðnvædd og borgvædd og búa yfir háþróaðri tækni. Wallerstein heldur því til dæmis fram að Bandaríkin séu efnahagslegt stórveldi sem geti stutt mikilvæga efnahagslöggjöf eða komið í veg fyrir hana, með víðtækum afleiðingum. Þannig hafi ríkið áhrif á alla þætti heimshagkerfisins og arðræni bæði hálfjaðar- og jaðarríki. Fríverslunarsamningar á borð við Fríverslunarsamning Norður-Ameríku (NAFTA) sýna hvernig kjarnaríki getur beitt valdi sínu til að tryggja sér sem hagstæðasta stöðu í heimsviðskiptum.

Jaðarríki eru lítið iðnvædd. Sá iðnaður sem þar er að finna byggist oft á úreltum búnaði sem kjarnaríki hafa losað sig við eða á verksmiðjum og framleiðslutækjum í eigu aðila frá kjarnaríkjum. Stjórnvöld eru yfirleitt óstöðug, velferðarkerfi ófullnægjandi og ríkin efnahagslega háð störfum og aðstoð frá kjarnaríkjum. Víetnam og Kúba eru meðal fjölmargra dæma um ríki í þessum flokki. Starfsfólk kúbverskrar vindlaverksmiðju sem er í eigu eða leigu alþjóðlegs fyrirtækis frá kjarnaríki nýtur til dæmis tæpast sömu réttinda og forréttinda og starfsfólk í Bandaríkjunum.

Hálfjaðarríki skipa millistig: þau eru ekki nógu valdamikil til að ráða stefnu en eru engu að síður mikilvæg uppspretta hráefna og vaxandi neytendamarkaður meðal millistéttar fyrir kjarnaríki, jafnframt því sem þau arðræna jaðarríki. Mexíkó er dæmi um slíkt ríki. Landið sér Bandaríkjunum fyrir miklu ódýru vinnuafli í landbúnaði og selur vörur á bandarískan markað á kjörum sem Bandaríkin ákveða, án þeirrar stjórnarskrárverndar sem bandarískt launafólk nýtur.

Tekjuflokkun Alþjóðabankans á hagkerfum

Þótt Alþjóðabankinn sé oft gagnrýndur, bæði fyrir stefnu sína og aðferðir við útreikning gagna, er hann enn algeng heimild um efnahagsmál heimsins. Auk þess að fylgjast með efnahagslífinu safnar bankinn gögnum um lýðfræði og umhverfisástand til að draga upp heildarmynd og flokka ríki sem hátekju-, millitekju- eða lágtekjuríki.

Hátekjuríki

Alþjóðabankinn skilgreinir hátekjuríki sem ríki þar sem vergar þjóðartekjur á mann voru að minnsta kosti 12.536 Bandaríkjadalir árið 2019 (World Bank 2021). (Flokkunin liggur ávallt nokkrum árum á eftir svo að greinendur geti metið raunverulegar tekjur ríkjanna.) Belgía, Kanada, Japan, Óman, Púertó Ríkó og Bandaríkin eru dæmi um hátekjuríki.

Hátekjuríki standa frammi fyrir tveimur meginvandamálum: fjármagnsflótta og afiðnvæðingu. Fjármagnsflótti er flutningur fjármagns frá einu ríki til annars, eins og þegar bílaframleiðandinn General Motors lokaði verksmiðjum í Michigan í Bandaríkjunum og opnaði verksmiðjur í Mexíkó.

Afiðnvæðing er skyldur vandi sem fylgir fjármagnsflótta þegar engin ný fyrirtæki verða til að skapa störf í stað þeirra sem færast til annarra ríkja. Alþjóðleg fyrirtæki flytja iðnaðarstarfsemi sína að jafnaði þangað sem þau geta framleitt mest með minnstum tilkostnaði. Við staðarvalið taka þau mið af kostnaði við uppbyggingu innviða, þjálfun starfsfólks, vöruflutninga og að sjálfsögðu laun. Þegar nýmarkaðsríki koma sér upp eigin iðnaðarsvæðum sjá alþjóðleg fyrirtæki því tækifæri til að nýta innviði sem þegar eru til staðar og lækka kostnað verulega. Afleiðingin er að fyrirtæki loka verksmiðjum sem veita millistéttinni í kjarnaríkjum störf og flytja iðnaðarframleiðsluna til jaðar- og hálfjaðarríkja.

Millitekjuríki

Alþjóðabankinn skiptir millitekjuhagkerfum í tvo flokka. Lægri millitekjuríki eru ríki þar sem vergar þjóðartekjur á mann eru yfir 1.036 en undir 4.045 Bandaríkjadölum. Í efri millitekjuríkjum eru vergar þjóðartekjur á mann á bilinu 4.046 til 12.535 Bandaríkjadalir. Lýðstjórnarlýðveldið Kongó, Túnis, Filippseyjar, El Salvador og Nepal eru dæmi um lægri millitekjuríki. Argentína, Mexíkó, Kína, Íran, Tyrkland og Namibía eru dæmi um efri millitekjuríki (World Bank 2021).

Brýnasti vandi millitekjuríkja kann að vera skuldasöfnun. Eins og heitið gefur til kynna felst hún í uppsöfnun erlendra skulda þegar ríki taka lán hjá öðrum ríkjum til að fjármagna uppbyggingu eða hagvöxt. Óvissa í heimshagkerfinu getur gert endurgreiðslu lánanna, eða jafnvel greiðslu vaxta, erfiðari og komið ríkjum í vanda. Ef verð á útflutningsvörum lands lækkar á heimsmarkaði getur reynst afar erfitt að ná tökum á skuldabyrðinni. Vandamál af þessu tagi hafa hrjáð millitekjuríki í Rómönsku Ameríku og Karíbahafi, sem og ríki í Austur-Asíu og við Kyrrahafið (Dogruel og Dogruel 2007).

Lágtekjuríki

Alþjóðabankinn skilgreinir lágtekjuríki sem ríki þar sem vergar þjóðartekjur á mann voru 1.035 Bandaríkjadalir eða lægri árið 2019. Afganistan, Eþíópía og Jemen teljast til dæmis lágtekjuríki. Lágtekjuhagkerfi eru einkum í Asíu og Afríku (World Bank 2021), þar sem meirihluti jarðarbúa býr. Ríkin standa frammi fyrir tveimur megináskorunum: fátækt bitnar hlutfallslega meira á konum — tilhneiging sem kölluð er kvenvæðing fátæktar á heimsvísu — og stór hluti íbúanna býr við algilda fátækt.

Flokkun ríkja breytist oft þegar hagkerfi þeirra þróast og stundum þegar pólitísk staða þeirra breytist. Nepal, Indónesía og Rúmenía færðust öll upp um flokk vegna batnandi efnahags, en Súdan, Alsír og Srí Lanka færðust niður um flokk. Fyrir nokkrum árum var Mjanmar lágtekjuríki en hefur síðan færst í flokk millitekjuríkja. Eftir valdaránið í Mjanmar árið 2021, víðtæk mótmæli almennings og dráp hersins á mótmælendum kann hagkerfið að dragast aftur saman. Þá gæti landið fallið aftur í flokk lágtekjuríkja.