5.5 Óformlegar rökvillur
5.5 Óformlegar rökvillur
Námsmarkmið
Í lok þessa kafla ættir þú að geta:
Rökhugsun getur farið úrskeiðis með ýmsum hætti. Þegar gallinn liggur í formi röksemdafærslunnar nefnist hann formleg rökvilla. Flest mistök í rökhugsun stafa þó ekki af formgerðinni heldur af tengslum gagna í forsendunum við niðurstöðuna. Skoðum dæmi:
Ég held að frú Timmons verði ekki góður borgarstjóri. Ég hef slæma tilfinningu fyrir henni og hef heyrt að hún sé ekki kristin. Þar að auki varð borgin næstum gjaldþrota síðast þegar kona var borgarstjóri. Kjósið ekki frú Timmons.
Til að meta röksemdafærsluna þarftu að kanna hvort ástæðurnar sem gefnar eru virki sem gögn fyrir þeirri niðurstöðu að frú Timmons yrði slæmur borgarstjóri. Matið krefst bakgrunnsþekkingar á heiminum. Skiptir aðild að tilteknum trúarbrögðum máli fyrir hæfni borgarstjóra? Eru trúverðug tengsl milli kyns borgarstjóra og þess hvort viðkomandi valdi gjaldþroti? Styðji ástæðurnar niðurstöðuna ekki nægilega er um óformlega rökvillu að ræða. Engin ástæðnanna hér styður niðurstöðuna og hver þeirra felur raunar í sér ólíka rökvillu. Sú fyrsta skírskotar til óviðkomandi tilfinninga. Önnur bendir á eiginleika, trúarbrögð, sem skiptir ekki máli fyrir hæfnismat. Sú þriðja býr til tilhæfulaus tengsl milli frambjóðandans og fyrri borgarstjóra og setur þær í sama misheppnaða flokk aðeins vegna þess að báðar eru konur.
Til eru margar sérstakar tegundir óformlegra rökvillna, en flestum má skipa í fjóra almenna flokka eftir því hvernig rökhugsunin bregst: (1) rökvillur óviðkomandi raka, (2) rökvillur veikrar tilleiðslu, (3) rökvillur óréttmætra forsendna og (4) rökvillur útúrsnúnings. Flokkarnir sýna hvernig rökhugsun getur brugðist og að hverju þarf að gæta í röksemdafærslum.
Rökvillur óviðkomandi raka
Í rökvillum óviðkomandi raka eru lögð fram gögn sem skipta ekki máli fyrir röklega staðfestingu niðurstöðunnar. Þessar rökvillur halda velli vegna þess að gögnin virðast eiga við, okkur finnst þau eiga við. Þær nýta sér mætur okkar og óbeit. Fyrsta rökvillan í þessum flokki nefnist einmitt skírskotun til tilfinninga.
Skírskotun til tilfinninga
Skírskotun til tilfinninga getur beinst að hvers konar tilfinningum, allt frá ótta til vorkunnar og frá ást og samúð til haturs og andúðar. Tilfinningaskírskotanir skipta yfirleitt ekki máli fyrir staðfestingu niðurstöðu. Hér er dæmi:
Ég veit að ásakanirnar á hendur ríkisstjóranum virðast alvarlegar. Hann er þó kominn á níræðisaldur, barðist fyrir landið okkar í Kóreustríðinu og hlaut heiðursmerkið Purple Heart. Við viljum ekki leggja aldraðan fyrrverandi hermann í raunir réttarhalda. Ég hvet ykkur til að fella ákærurnar niður.
Hér er skírskotað til vorkunnar og samúðar okkar og jákvæðra tilfinninga í garð ríkisstjórans. Við gætum dáð herþjónustu hans og fundið til með honum vegna aldurs. En skipta þessar tilfinningar máli þegar ákveðið er hvort fella eigi niður sakamál? Ekkert er sagt um efni ákæranna eða hvort ríkisstjórinn sé sekur eða saklaus. Raunar er alls ekkert sagt sem styður niðurstöðuna. Tilfinningar okkar gagnvart einstaklingi eru ekki röklegur mælikvarði á sekt eða sakleysi.
Persónuárásir
Persónuárás, ad hominem, kemur oftast fyrir þegar einhver mælir gegn afstöðu annars. Latneska orðasambandið merkir „gegn manninum“. Rökvillan heitir svo vegna þess að ástæðurnar sem gefnar eru varða eiginleika manneskjunnar en ekki afstöðu hennar. Sá sem færir rökin gæti hæðst að útliti, greind eða skapgerð viðkomandi, dregið fram atriði úr aðstæðum eða fortíð eða gefið í skyn að manneskjan sé hræsnari, í stað þess að færa rök gegn afstöðu hennar.
Hvers vegna virka slík rök? Ein ástæðan er óvönduð tengslahugsun: við gerum ranglega ráð fyrir að eiginleikar þess sem færir rök flytjist yfir á röksemdafærsluna. Önnur skyld ástæða er að við látum tilfinningar of oft stjórna okkur í stað skynseminnar. Sé okkur komið í neikvætt hugarástand gagnvart einstaklingi geta tilfinningarnar skyggt á mat okkar á rökum hans. Skoðum dæmi:
Samstarfskona mín í borgarstjórn hefur mælt fyrir sólarorkuverkefni borgarinnar. Hún gleymdi þó að nefna að hún hefur tvisvar verið handtekin: fyrst fyrir mótmæli í Víetnamstríðinu og síðan gegn innrásinni í Írak árið 2003. Hún er svikari og lygari. Öll verkefni sem hún styður eru slæm fyrir borgina.
Þetta er augljós persónuárás. Sá sem færir rökin vill grafa undan afstöðu borgarfulltrúans með því að vekja neikvæðar tilfinningar í hennar garð. Fyrri þátttaka hennar í mótmælum kemur rökum hennar fyrir orkuverkefni ekkert við. Auk þess er hún kölluð svikari og lygari án nokkurra gagna. Neikvæðir stimplar á fólk eru ein leið til að ráðskast með tilfinningar áheyrenda.
Persónuárásir eru af fleiri gerðum. Sú áhrifaríkasta er líklega tu quoque, sem merkir „þú líka“ á latínu. Í slíkri tu quoque-rökvillu er reynt að grafa undan rökum með því að benda á raunverulega eða ætlaða hræsni þess sem færir þau. Fullyrt er eða gefið í skyn að viðkomandi hafi áður eða nú gert eða sagt eitthvað sem samræmist ekki núverandi rökum. Tu quoque er oft notað sem vörn. Hugsum okkur unglingsstúlku sem faðir hennar stendur að reykingum og ávítar. Viti hún að hann reykti á hennar aldri gæti hún svarað: „Þú gerðir þetta líka!“ Hún telur hann ef til vill hræsnara sem ekki beri að hlusta á, en rökhugsunin er gölluð. Athafnir manneskju segja almennt ekkert um styrk raka hennar eða sannleika fullyrðinga, nema rökin fjalli beinlínis um athafnir hennar. Að faðirinn hafi reykt eða reyki enn breytir engu um hvort reykingar séu hættulegar. Hættan hverfur ekki vegna þess að sá sem útskýrir hana reyki sjálfur.
Þú gætir þó talið að ekki beri að treysta rökum hræsnara, því hræsni sé merki um óáreiðanleika og óáreiðanlegt fólk segi oft ósatt. En mundu muninn á sannleiksgreiningu og rökgreiningu. Ef reykingar skaða heilsu og þroska, þá er það góð ástæða fyrir föðurinn til að banna dóttur sinni að reykja. Sumar ásakanir um hræsni gera hinn ætlaða hræsnara raunar áreiðanlegri, ekki síður áreiðanlegan. Faðir sem varð háður sígarettum á unglingsárum er góður heimildarmaður um hættuna af því að byrja ungur að reykja. Hann talar af reynslu, sem er önnur ástæða þess að dóttirin ályktar rangt þegar hún hafnar orðum hans vegna þess að hann reykti eða reykir.
Skoðum annað tilvik. Giftur maður heldur því fram að framhjáhald sé siðlaust, en þú veist að hann á hjákonu. Þótt þér mislíki hræsni hans skiptir framhjáhaldið ekki máli fyrir mat á röksemdafærslunni. Af hræsninni mætti álykta að hann trúi ekki eigin rökum eða finni til sektar en ráði ekki við hegðun sína. Hvað hann trúir eða finnur er samt óviðkomandi því hvort röksemdafærslan sé góð. Að halda að trú einstaklings á rök hafi áhrif á sannleika þeirra jafngildir töfratrú: eins og trú á X geri X líklegra eða satt. Það er ekki rökfræði eða skynsamleg hugsun.
Rökvillur veikrar tilleiðslu
Rökvillur veikrar tilleiðslu eru mistök þar sem gögn eða ástæður eru of veik til að staðfesta niðurstöðu traustlega. Forsendurnar eiga við en gögnin í þeim eru veik eða gölluð. Þegar við beitum tilleiðslu söfnum við reynslugögnum úr heiminum og drögum niðurstöður af þeim. Fyrr í kaflanum var alhæft um að rauðvængjaðir trúpíalar sneru aftur í mars. Hvað ef alhæfingin byggðist aðeins á tveggja ára reynslu? Þá væri niðurstaðan um árlega heimkomu fuglanna um miðjan mars mun veikari. Tilleiðsluaðferðin er rétt og gögnin eiga við, en þau eru of lítil til að styðja alhæfinguna. Tilleiðsla getur einnig verið veik vegna þess að hún einskorðast of þröngt við eina tegund gagna eða beitir alhæfingu á rangan hátt.
Fljótfærnisleg alhæfing
Fljótfærnisleg alhæfing er rökvilla veikrar tilleiðslu þar sem niðurstaða er dregin af of litlum gögnum. Dæmið um rauðvængjuðu trúpíalana fól í sér slíka alhæfingu. Hér er annað dæmi:
Ekki borða á veitingastaðnum. Hann er slæmur. Ég borðaði þar hádegismat einu sinni og hann var hræðilegur. Í annað skipti borðaði ég kvöldmat og skammtarnir voru of litlir.
Niðurstaðan að veitingastaðurinn sé slæmur er hér dregin af tveimur heimsóknum. Tvö tilvik nægja ekki til að styðja svo víðtæka niðurstöðu. Skoðum annað dæmi:
Sextíu og fimm prósent í slembiúrtaki 50 skráðra kjósenda í ríkinu sögðust ætla að greiða breytingartillögunni atkvæði. Við ályktum að tillagan verði samþykkt.
Fimmtíu kjósendur eru ekki nógu stórt úrtak til að spá um kosningar. Að fullyrða á svo takmörkuðum gögnum að tillagan verði samþykkt er fljótfærnisleg alhæfing. Hversu mikil gögn þarf ræðst af niðurstöðunni. Höfum við góða ástæðu til að ætla að einingarnar sem alhæft er um séu mjög líkar þarf úrtakið ekki að vera stórt. Eðlisfræðin segir til dæmis að rafeindir séu mjög líkar og því gætu athuganir á fáeinum rafeindum nægt. Manneskjur, einkum stjórnmálaskoðanir þeirra og hegðun, eru ekki eins og því þarf mun stærra úrtak til að meta stjórnmálahegðun. Rökvillan undirstrikar reynslubundið eðli tilleiðslu: við þurfum grunnskilning á heiminum til að vita hversu mikil gögn nægja fyrir margar fullyrðingar.
Bjagað úrtak
Bjagað úrtak á ýmislegt sameiginlegt með fljótfærnislegri alhæfingu. Skoðum eftirfarandi:
Ekki borða kvöldmat á þessum veitingastað. Hann er slæmur. Bókaklúbburinn minn hefur hist þar í morgunmat vikulega í heilt ár og kokkarnir ofelda eggin.
Þetta virðist mun betra en fyrra dæmið. Ef bókaklúbburinn hefur komið vikulega í heilt ár eru gögnin úr meira en 50 tilvikum. En þau varða morgunmat, ekki kvöldmat, og beinast að eggjunum. Ef veitingastaðurinn er með allt annan og fjölbreyttari kvöldmatseðil getum við ekki dregið trausta niðurstöðu um kvöldmatinn. Þetta er bjagað úrtak. Í fljótfærnislegri alhæfingu eru gögnin of lítil; í bjöguðu úrtaki eru þau skekkt á einhvern hátt.
Skírskotun til vanþekkingar
Skírskotun til vanþekkingar er önnur rökvilla veikrar tilleiðslu. Skoðum eftirfarandi rök:
Í heimspekitímanum fórum við yfir öll hefðbundin rök fyrir tilvist Guðs. Þau eru öll gölluð. Þar sem enginn getur sannað að Guð sé til getum við aðeins ályktað að Guð sé ekki til.
Hér á að álykta að Guð geti ekki verið til vegna þess að okkur skorti gögn eða fullnægjandi rök fyrir tilvist hans. Í skírskotun til vanþekkingar er ákveðin niðurstaða um eitthvað dregin af skorti á þekkingu eða gögnum um það. Slík ályktun gengur oft ekki upp. Sömu rök mætti nota til að fullyrða að Guð hlyti að vera til:
Í heimspekitímanum fórum við yfir ýmis rök gegn tilvist Guðs. Þau eru öll gölluð. Þar sem enginn getur sannað að Guð sé ekki til getum við aðeins ályktað að Guð sé til.
Rökhugsun sem leyfir mótsagnakenndar niðurstöður ætti að vekja tortryggni. Skírskotun til vanþekkingar horfir fram hjá því að skortur á gögnum er ekki sönnun þess að eitthvað sé ekki til. Að okkur skorti gögn fyrir X ætti ekki alltaf að teljast gagn fyrir því að X sé ósatt eða ekki til.
Röng orsakatengsl
Röng orsakatengsl eru rökvilla þar sem gert er ráð fyrir orsakasambandi milli tveggja atburða eða hluta þótt ólíklegt sé að slíkt samband sé fyrir hendi. Villan er algeng þegar tvennt gerist samtímis. Setningin „fylgni er ekki orsakasamband“ fangar algenga gagnrýni á þessa rökhugsun. Einhver gæti til dæmis talið sundföt valda sólbruna vegna þess að fólk brennur oft í sundfötum. Fylgni er milli sólbruna og sundfata, en fötin valda ekki brunanum.
Röng orsakatengsl eru einnig ályktuð þegar fyrri atburður er talinn orsök síðari atburðar aðeins vegna þess að hann gerðist á undan. Slík rökhugsun ásamt staðfestingarskekkju leiðir til margvíslegrar hjátrúar. Staðfestingarskekkja er náttúruleg tilhneiging til að leita að, túlka eða muna upplýsingar sem staðfesta viðteknar skoðanir eða gildi. Íþróttaáhugamaður gæti tekið eftir að lið hans vann stundum þegar hann klæddist ákveðinni flík og farið að telja hana „heillaflík“. Vegna staðfestingarskekkjunnar man hann kannski aðeins sigrana í flíkinni en ekki töpin. Hjátrúin felst þá í að flíkin valdi sigri liðsins.
Eins og mynd 5.7 leggur áherslu á merkir tíð fylgni, það er að tvennt gerist saman í tíma eða rúmi, ekki að orsakasamband sé þar á milli.
Rökvillur óréttmætra forsendna
Rökvillur óréttmætra forsendna koma fram þegar röksemdafærsla reiðir sig á upplýsingar eða skoðun sem þarfnast frekari rökstuðnings. Heitið vísar til þess að til að draga niðurstöðuna er eitthvað gefið sér með óréttmætum hætti. Forsendan er oft aðeins óbein og því getur verið erfitt að greina rökvilluna.
Fölsk tvíhyggja
Fölsk tvíhyggja, eða „fölsk valþröng“, kemur fram þegar takmarkaður fjöldi möguleika er talinn tæma alla kosti. Í klassískri mynd eru tveir möguleikar gefnir, sýnt fram á að annar geti ekki verið sannur og síðan ályktað að hinn hljóti að vera sannur. Formið er þetta:
Formið sjálft virðist vera góð röksemdafærsla, eða-samleiðuregla. Fölsk tvíhyggja er þó óformleg rökvilla og ræðst af innihaldi rökanna, merkingu þeirra og tengslum við heiminn, ekki forminu. Óréttmæta forsendan er í lið 1, þar sem A og B eru taldir einu kostirnir. Hér er dæmi:
Bandarískur ríkisborgari elskar annaðhvort land sitt eða er föðurlandssvikari. Þar sem þú elskar ekki landið þitt ertu föðurlandssvikari.
Rökin gera ráð fyrir að bandarískir ríkisborgarar geti aðeins elskað Bandaríkin eða verið svikarar. Kostirnir eru taldir útiloka hvor annan og tæma alla möguleika, en það þarfnast rökstuðnings. Manneskja getur haft blendnar tilfinningar til lands síns og ekki verið svikari. Fölsk tvíhyggja takmarkar valkostina með tilbúnum hætti og notar takmörkunina til að sanna niðurstöðu. Kostirnir geta verið fleiri en tveir; kjarninn er að þeir eru takmarkaðir án réttlætingar þótt ástæða sé til að ætla að fleiri komi til greina.
Klifun og hringsönnun
Klifun felst í að gefa sér sannleika niðurstöðunnar sem á að sanna eða sannleika umdeildrar fullyrðingar í röksemdafærslunni. Fyrra afbrigðið nefnist einnig hringsönnun. Hér er dæmi:
Óréttmæta forsendan er í lið 2. Að segja Biblíuna „innblásna af Guði“ er að segja að hún sé orð Guðs. Röksemdafærslan á hins vegar að sanna að Guð sé til. Forsenda 2 gerir því ráð fyrir tilvist Guðs til að sanna tilvist hans, sem er augljós hringsönnun. Enska heitið „begging the question“ ruglar suma nemendur. Spurningin er ágreiningsefnið, hér hvort Guð sé til, og villan felst í að gefa sér að svarið sé þegar vitað. Röksemdafærslan gefur sér svarið við spurningunni sem hún á að svara.
Enska heitið verður skiljanlegra í hinu afbrigði rökvillunnar. Þá er umdeild fullyrðing gefin sem sönn meðan reynt er að sanna niðurstöðuna. Hér er kunnuglegt dæmi:
Röksemdafærslan er gild að formi. Hún felur samt í sér klifun vegna forsendu 2. Stór hluti deilna um þungunarrof snýst um hvort fóstur sé manneskja, en forsenda 2 gefur sér einfaldlega að svo sé. Hún gefur sér svarið við spurningunni „Er fóstur manneskja?“
Rökvillur útúrsnúnings
Síðasti flokkurinn er rökvillur útúrsnúnings, sem koma yfirleitt fyrir þegar andmælandi eða áheyrendur eru til staðar. Þá er reynt að beina athygli frá röksemdafærslunni sem er til umræðu. Aðferðin gerir ráð fyrir einhverjum sem hægt er að dreifa athygli hjá: áheyrendum, andmælanda eða hvoru tveggja.
Strámaður
Auðvelt er að fella mann úr strái. Strámaður verður til þegar veikari útgáfa af afstöðu andstæðings er sett fram svo auðveldara sé að hrekja hana. Rök andstæðingsins eru endurpökkuð og nýja útgáfan felld í stað raunverulegrar afstöðu hans. Óvarkárir áheyrendur eða lesendur taka ef til vill ekki eftir breytingunni og telja upphaflegu afstöðuna hrakta. Strámaðurinn er oft ýktari en afstaðan sem hann á að endurspegla. Hér er dæmi:
Öldungadeildarþingmaður:Mikilvægt er að leiðin að ríkisborgararétti lúti settum lögum. Að veita óskráðum innflytjendum sem komu ólöglega ríkisborgararétt skapar hættulegt og ósanngjarnt fordæmi. Það gæti hvatt aðra til ólöglegrar komu í von um seinna náðarleyfi. Ríkisborgararétt ætti aðeins að veita þeim sem fylgdu lögum við komuna.
Andmælandi:Við getum augljóslega hafnað afstöðu þingmannsins, sem er bersýnilega andsnúinn innflytjendum. Ef hann réði yrði enginn innflutningur fólks leyfður. Við erum þjóð innflytjenda og bann við því að fólk frá öðrum löndum gangi til liðs við þjóðina gengur gegn öllu sem hún hefur staðið fyrir.
Andmælandinn rangtúlkar þingmanninn sem algjörlega andsnúinn innflytjendum og ræðst síðan gegn þeirri tilbúnu afstöðu, dæmigerðum strámanni. Upprunalegu rökin fjalla þröngt um ríkisborgaraleið fyrir fólk sem þegar kom ólöglega. Endurpökkuðu rökin eru miklu auðveldari viðfangs, enda vilja fáir banna allan innflutning fólks.
Rauð síld
Rauð síld líkist strámanni, en þá er afstaða andstæðingsins hunsuð og skipt um umræðuefni. Heitið vísar til lyktsterks reykts fisks sem sagður var dreginn eftir slóð til að þjálfa veiðihunda í lyktarrakningu. Rökvillan lokkar fólk þannig inn á aðra röklega slóð en þá sem er til umræðu. Hvernig kemst einhver upp með að skipta einfaldlega um efni? Árangursrík rauð síld færist yfirleitt yfir í eitthvað sem tengist umræðunni lauslega. Hér er dæmi:
Dóttir mín vill að ég hreyfi mig meira og segist hafa áhyggjur af heilsu minni. Hún sýndi mér rannsóknir á þoli hjarta og æða og áhrifum þess á lífsgæði fólks á mínum aldri og eldra. Hún lagði til að við hjóluðum saman. En reiðhjól eru dýr, hættulegt er að hjóla á umferðarmiklum vegum og ég hef enga geymslu fyrir hjól.
Fyrst er afstaða dótturinnar, að viðkomandi eigi að hreyfa sig meira, dregin saman. Síðan er tillagan um hjólreiðar notuð til að beina umræðunni frá hreyfingu almennt að því hvort hjólreiðar séu framkvæmanlegar. Athugasemdirnar um hjól svara ekki almennu niðurstöðunni um þörfina fyrir meiri hreyfingu. Þar sem skipt er um umræðuefni er þetta rauð síld.
Tafla 5.3 dregur saman þessar tegundir óformlegra rökvillna.
| Meginflokkur | Sérstök tegund | Lýsing |
|---|---|---|
| Rökvillur óviðkomandi raka — byggjast á gögnum sem skipta ekki máli fyrir röklega niðurstöðu | ||
| Skírskotun til tilfinninga | Höfðar til jákvæðra eða neikvæðra tilfinninga í stað þess að ræða verðleika hugmyndar eða tillögu | |
| Persónuárás | Ræðst gegn einstaklingnum í stað þess að benda á galla hugmyndar hans eða tillögu | |
| Rökvillur veikrar tilleiðslu — byggjast á of veikum gögnum eða ástæðum | ||
| Fljótfærnisleg alhæfing | Dregur niðurstöðu af of litlum gögnum | |
| Bjagað úrtak | Dregur niðurstöðu af gögnum sem eru skekkt á einhvern hátt | |
| Skírskotun til vanþekkingar | Dregur ákveðna niðurstöðu af skorti á þekkingu eða gögnum | |
| Röng orsakatengsl | Gerir ráð fyrir orsakasambandi þar sem það er ekki fyrir hendi; fylgni er ekki orsakasamband | |
| Rökvillur óréttmætra forsendna — byggjast á upplýsingum eða skoðunum sem þarfnast frekari rökstuðnings | ||
| Fölsk tvíhyggja | Gerir ráð fyrir að takmarkaður fjöldi möguleika tæmi alla kosti | |
| Klifun | Gefur sér niðurstöðuna sem á að sanna eða sannleika umdeildrar fullyrðingar | |
| Rökvillur útúrsnúnings — beina athygli frá röksemdafærslunni sem er til umræðu | ||
| Strámaður | Setur fram veikari útgáfu af afstöðu andstæðings svo auðveldara sé að hrekja hana | |
| Rauð síld | Hunsar afstöðu andstæðings og skiptir um umræðuefni |