5.5 Óformlegar rökvillur

Rökhugsun getur farið úrskeiðis með ýmsum hætti. Þegar gallinn liggur í formi röksemdafærslunnar nefnist hann formleg rökvilla. Flest mistök í rökhugsun stafa þó ekki af formgerðinni heldur af tengslum gagna í forsendunum við niðurstöðuna. Skoðum dæmi:

Til að meta röksemdafærsluna þarftu að kanna hvort ástæðurnar sem gefnar eru virki sem gögn fyrir þeirri niðurstöðu að frú Timmons yrði slæmur borgarstjóri. Matið krefst bakgrunnsþekkingar á heiminum. Skiptir aðild að tilteknum trúarbrögðum máli fyrir hæfni borgarstjóra? Eru trúverðug tengsl milli kyns borgarstjóra og þess hvort viðkomandi valdi gjaldþroti? Styðji ástæðurnar niðurstöðuna ekki nægilega er um óformlega rökvillu að ræða. Engin ástæðnanna hér styður niðurstöðuna og hver þeirra felur raunar í sér ólíka rökvillu. Sú fyrsta skírskotar til óviðkomandi tilfinninga. Önnur bendir á eiginleika, trúarbrögð, sem skiptir ekki máli fyrir hæfnismat. Sú þriðja býr til tilhæfulaus tengsl milli frambjóðandans og fyrri borgarstjóra og setur þær í sama misheppnaða flokk aðeins vegna þess að báðar eru konur.

Til eru margar sérstakar tegundir óformlegra rökvillna, en flestum má skipa í fjóra almenna flokka eftir því hvernig rökhugsunin bregst: (1) rökvillur óviðkomandi raka, (2) rökvillur veikrar tilleiðslu, (3) rökvillur óréttmætra forsendna og (4) rökvillur útúrsnúnings. Flokkarnir sýna hvernig rökhugsun getur brugðist og að hverju þarf að gæta í röksemdafærslum.

Í rökvillum óviðkomandi raka eru lögð fram gögn sem skipta ekki máli fyrir röklega staðfestingu niðurstöðunnar. Þessar rökvillur halda velli vegna þess að gögnin virðast eiga við, okkur finnst þau eiga við. Þær nýta sér mætur okkar og óbeit. Fyrsta rökvillan í þessum flokki nefnist einmitt skírskotun til tilfinninga.

Hér er skírskotað til vorkunnar og samúðar okkar og jákvæðra tilfinninga í garð ríkisstjórans. Við gætum dáð herþjónustu hans og fundið til með honum vegna aldurs. En skipta þessar tilfinningar máli þegar ákveðið er hvort fella eigi niður sakamál? Ekkert er sagt um efni ákæranna eða hvort ríkisstjórinn sé sekur eða saklaus. Raunar er alls ekkert sagt sem styður niðurstöðuna. Tilfinningar okkar gagnvart einstaklingi eru ekki röklegur mælikvarði á sekt eða sakleysi.

Persónuárás, ad hominem, kemur oftast fyrir þegar einhver mælir gegn afstöðu annars. Latneska orðasambandið merkir „gegn manninum“. Rökvillan heitir svo vegna þess að ástæðurnar sem gefnar eru varða eiginleika manneskjunnar en ekki afstöðu hennar. Sá sem færir rökin gæti hæðst að útliti, greind eða skapgerð viðkomandi, dregið fram atriði úr aðstæðum eða fortíð eða gefið í skyn að manneskjan sé hræsnari, í stað þess að færa rök gegn afstöðu hennar.

Þetta er augljós persónuárás. Sá sem færir rökin vill grafa undan afstöðu borgarfulltrúans með því að vekja neikvæðar tilfinningar í hennar garð. Fyrri þátttaka hennar í mótmælum kemur rökum hennar fyrir orkuverkefni ekkert við. Auk þess er hún kölluð svikari og lygari án nokkurra gagna. Neikvæðir stimplar á fólk eru ein leið til að ráðskast með tilfinningar áheyrenda.

Persónuárásir eru af fleiri gerðum. Sú áhrifaríkasta er líklega tu quoque, sem merkir „þú líka“ á latínu. Í slíkri tu quoque-rökvillu er reynt að grafa undan rökum með því að benda á raunverulega eða ætlaða hræsni þess sem færir þau. Fullyrt er eða gefið í skyn að viðkomandi hafi áður eða nú gert eða sagt eitthvað sem samræmist ekki núverandi rökum. Tu quoque er oft notað sem vörn. Hugsum okkur unglingsstúlku sem faðir hennar stendur að reykingum og ávítar. Viti hún að hann reykti á hennar aldri gæti hún svarað: „Þú gerðir þetta líka!“ Hún telur hann ef til vill hræsnara sem ekki beri að hlusta á, en rökhugsunin er gölluð. Athafnir manneskju segja almennt ekkert um styrk raka hennar eða sannleika fullyrðinga, nema rökin fjalli beinlínis um athafnir hennar. Að faðirinn hafi reykt eða reyki enn breytir engu um hvort reykingar séu hættulegar. Hættan hverfur ekki vegna þess að sá sem útskýrir hana reyki sjálfur.

Þú gætir þó talið að ekki beri að treysta rökum hræsnara, því hræsni sé merki um óáreiðanleika og óáreiðanlegt fólk segi oft ósatt. En mundu muninn á sannleiksgreiningu og rökgreiningu. Ef reykingar skaða heilsu og þroska, þá er það góð ástæða fyrir föðurinn til að banna dóttur sinni að reykja. Sumar ásakanir um hræsni gera hinn ætlaða hræsnara raunar áreiðanlegri, ekki síður áreiðanlegan. Faðir sem varð háður sígarettum á unglingsárum er góður heimildarmaður um hættuna af því að byrja ungur að reykja. Hann talar af reynslu, sem er önnur ástæða þess að dóttirin ályktar rangt þegar hún hafnar orðum hans vegna þess að hann reykti eða reykir.

Skoðum annað tilvik. Giftur maður heldur því fram að framhjáhald sé siðlaust, en þú veist að hann á hjákonu. Þótt þér mislíki hræsni hans skiptir framhjáhaldið ekki máli fyrir mat á röksemdafærslunni. Af hræsninni mætti álykta að hann trúi ekki eigin rökum eða finni til sektar en ráði ekki við hegðun sína. Hvað hann trúir eða finnur er samt óviðkomandi því hvort röksemdafærslan sé góð. Að halda að trú einstaklings á rök hafi áhrif á sannleika þeirra jafngildir töfratrú: eins og trú á X geri X líklegra eða satt. Það er ekki rökfræði eða skynsamleg hugsun.

Þetta virðist mun betra en fyrra dæmið. Ef bókaklúbburinn hefur komið vikulega í heilt ár eru gögnin úr meira en 50 tilvikum. En þau varða morgunmat, ekki kvöldmat, og beinast að eggjunum. Ef veitingastaðurinn er með allt annan og fjölbreyttari kvöldmatseðil getum við ekki dregið trausta niðurstöðu um kvöldmatinn. Þetta er bjagað úrtak. Í fljótfærnislegri alhæfingu eru gögnin of lítil; í bjöguðu úrtaki eru þau skekkt á einhvern hátt.

Rökhugsun sem leyfir mótsagnakenndar niðurstöður ætti að vekja tortryggni. Skírskotun til vanþekkingar horfir fram hjá því að skortur á gögnum er ekki sönnun þess að eitthvað sé ekki til. Að okkur skorti gögn fyrir X ætti ekki alltaf að teljast gagn fyrir því að X sé ósatt eða ekki til.

Röng orsakatengsl eru einnig ályktuð þegar fyrri atburður er talinn orsök síðari atburðar aðeins vegna þess að hann gerðist á undan. Slík rökhugsun ásamt staðfestingarskekkju leiðir til margvíslegrar hjátrúar. Staðfestingarskekkja er náttúruleg tilhneiging til að leita að, túlka eða muna upplýsingar sem staðfesta viðteknar skoðanir eða gildi. Íþróttaáhugamaður gæti tekið eftir að lið hans vann stundum þegar hann klæddist ákveðinni flík og farið að telja hana „heillaflík“. Vegna staðfestingarskekkjunnar man hann kannski aðeins sigrana í flíkinni en ekki töpin. Hjátrúin felst þá í að flíkin valdi sigri liðsins.

Eins og mynd 5.7 leggur áherslu á merkir tíð fylgni, það er að tvennt gerist saman í tíma eða rúmi, ekki að orsakasamband sé þar á milli.

Rökvillur óréttmætra forsendna koma fram þegar röksemdafærsla reiðir sig á upplýsingar eða skoðun sem þarfnast frekari rökstuðnings. Heitið vísar til þess að til að draga niðurstöðuna er eitthvað gefið sér með óréttmætum hætti. Forsendan er oft aðeins óbein og því getur verið erfitt að greina rökvilluna.

Formið sjálft virðist vera góð röksemdafærsla, eða-samleiðuregla. Fölsk tvíhyggja er þó óformleg rökvilla og ræðst af innihaldi rökanna, merkingu þeirra og tengslum við heiminn, ekki forminu. Óréttmæta forsendan er í lið 1, þar sem A og B eru taldir einu kostirnir. Hér er dæmi:

Rökin gera ráð fyrir að bandarískir ríkisborgarar geti aðeins elskað Bandaríkin eða verið svikarar. Kostirnir eru taldir útiloka hvor annan og tæma alla möguleika, en það þarfnast rökstuðnings. Manneskja getur haft blendnar tilfinningar til lands síns og ekki verið svikari. Fölsk tvíhyggja takmarkar valkostina með tilbúnum hætti og notar takmörkunina til að sanna niðurstöðu. Kostirnir geta verið fleiri en tveir; kjarninn er að þeir eru takmarkaðir án réttlætingar þótt ástæða sé til að ætla að fleiri komi til greina.

Klifun felst í að gefa sér sannleika niðurstöðunnar sem á að sanna eða sannleika umdeildrar fullyrðingar í röksemdafærslunni. Fyrra afbrigðið nefnist einnig hringsönnun. Hér er dæmi:

Óréttmæta forsendan er í lið 2. Að segja Biblíuna „innblásna af Guði“ er að segja að hún sé orð Guðs. Röksemdafærslan á hins vegar að sanna að Guð sé til. Forsenda 2 gerir því ráð fyrir tilvist Guðs til að sanna tilvist hans, sem er augljós hringsönnun. Enska heitið „begging the question“ ruglar suma nemendur. Spurningin er ágreiningsefnið, hér hvort Guð sé til, og villan felst í að gefa sér að svarið sé þegar vitað. Röksemdafærslan gefur sér svarið við spurningunni sem hún á að svara.

Röksemdafærslan er gild að formi. Hún felur samt í sér klifun vegna forsendu 2. Stór hluti deilna um þungunarrof snýst um hvort fóstur sé manneskja, en forsenda 2 gefur sér einfaldlega að svo sé. Hún gefur sér svarið við spurningunni „Er fóstur manneskja?“

Öldungadeildarþingmaður: Mikilvægt er að leiðin að ríkisborgararétti lúti settum lögum. Að veita óskráðum innflytjendum sem komu ólöglega ríkisborgararétt skapar hættulegt og ósanngjarnt fordæmi. Það gæti hvatt aðra til ólöglegrar komu í von um seinna náðarleyfi. Ríkisborgararétt ætti aðeins að veita þeim sem fylgdu lögum við komuna.

Andmælandi: Við getum augljóslega hafnað afstöðu þingmannsins, sem er bersýnilega andsnúinn innflytjendum. Ef hann réði yrði enginn innflutningur fólks leyfður. Við erum þjóð innflytjenda og bann við því að fólk frá öðrum löndum gangi til liðs við þjóðina gengur gegn öllu sem hún hefur staðið fyrir.

Tafla 5.3 dregur saman þessar tegundir óformlegra rökvillna.