Samantekt kafla

25.1 Upphaf plöntulífs

Landplöntur öðluðust eiginleika sem gerðu þeim kleift að nema land og lifa af utan vatns. Allar landplöntur eiga eftirfarandi einkenni sameiginleg: ættliðaskipti, þar sem einlitna plantan kallast kynliður og tvílitna plantan gróliður; myndun einlitna gróa í gróhirslu; myndun kynfrumna í kynhirslu; verndun fósturvísisins; og vaxtarbrodd. Æðvefur, rætur, laufblöð, vaxhúð og sterkur ytri hjúpur sem verndar gróin stuðluðu að aðlögun plantna að þurrlendi. Landplöntur komu fram fyrir um 500 milljónum ára á ordóvíktímabilinu.

25.2 Grænþörungar: forverar landplantna

Kransþörungar eiga fleiri sameiginleg einkenni með landplöntum en aðrir þörungar, samkvæmt byggingareinkennum og DNA-greiningu. Innan kransþörunga hafa ættbálkarnir Charales, Coleochaetales og Zygnematales hver um sig verið taldir deila nánasta sameiginlega uppruna með landplöntum. Kransþörungar mynda spórópollenín og forvera ligníns og fragmóplast, og þeir hafa svipubúnar kynfrumur. Þeir sýna ekki ættliðaskipti.

25.3 Mosar

Frælausar æðlausar plöntur eru smávaxnar og hafa kynliðinn sem ríkjandi stig í lífsferlinum. Án æðkerfis og róta taka þær upp vatn og næringarefni um allt yfirborð sitt. Þessar plöntur eru sameiginlega kallaðar mosar og skiptast í þrjá meginhópa: lifrarmosa, hornmosa og baukmosa. Lifrarmosar eru frumstæðustu plönturnar og eru náskyldir fyrstu landplöntunum. Hornmosar þróuðu loftaugu og hafa eitt grænukorn í hverri frumu. Baukmosar hafa einfaldar leiðslufrumur og festast við undirlagið með rætlingum. Þeir nema land á harðbýlum svæðum og geta endurheimt raka eftir þurrkun. Gróhirsla baukmosa er flókin bygging sem gerir kleift að dreifa gróum frá móðurplöntunni.

25.4 Frælausar æðplöntur

Frælausar æðplöntur sýna nokkur einkenni sem eru mikilvæg fyrir líf á landi: æðvef, rætur og laufblöð. Æðkerfi eru gerð úr viðarvef, sem flytur vatn og steinefni, og sáldvef, sem flytur sykrur og prótein. Með þróun æðkerfisins komu fram laufblöð sem stór ljóstillífunarlíffæri og rætur sem sækja vatn í jarðveg. Lítil, einföld laufblöð kallast smálauf. Stór laufblöð með greinóttu blaðæðaneti kallast stórlauf. Umbreytt laufblöð sem bera gróhirslur kallast gróblöð. Sumum gróblöðum er raðað í keilulaga byggingar sem kallast gróöx.

Stoð- og leiðslueiginleikar æðvefja hafa gert gróliðskynslóð æðplantna kleift að verða sífellt meira ríkjandi. Til frælausra æðplantna teljast jafnar, sem eru frumstæðastir; psilótar, sem töpuðu laufblöðum og rótum við afleidda þróun; og elftingar og burknar. Burknar eru þróaðasti hópur frælausra æðplantna. Þeir einkennast af stórum laufblöðum, sem kallast burknablöð, og litlum byggingum á neðra borði þeirra, gróblettum, sem innihalda gróhirslur.

Bæði mosar og burknar gegna mikilvægu hlutverki í jafnvægi vistkerfa. Mosar eru frumherjategundir sem nema land á berum eða röskuðum svæðum og gera framvindu mögulega. Þeir auðga jarðveg og veita dýrum skjól og næringu í harðbýlu umhverfi. Mosar eru mikilvægir líffræðilegir vísar um umhverfismengun. Burknar eru mikilvægir sem náttúruleg búsvæði, jarðvegsbindandi plöntur og skrautplöntur. Bæði mosar og burknar eru hluti af hefðbundnum lækningum. Auk notkunar í matargerð, lækningum og skreytingum má nota mosa og burkna sem eldsneyti, og fornar frælausar plöntur áttu mikilvægan þátt í myndun jarðefnaeldsneytis sem við notum nú sem orkugjafa.