8.4 Bein neðri útlims
8.4 Bein neðri útlims
Námsmarkmið
Eftir að hafa lokið þessum hluta átt þú að geta:
- Greint skiptingu neðri útlims í svæði og lýst beinum hvers svæðis
- Lýst þeim beinum og beinakennum sem mætast við hvern lið neðri útlims
Líkt og efri útlimurinn skiptist neðri útlimurinn í þrjú svæði. Lærið er sá hluti neðri útlimsins sem liggur á milli mjaðmarliðar og hnéliðar. Fótleggurinn er sérstaklega svæðið á milli hnéliðar og ökklaliðar. Fjær ökklanum er fóturinn. Neðri útlimurinn hefur að geyma 30 bein. Þau eru lærleggur, hnéskel, sköflungur, dálkur, háristarbein, framristarbein og tákjúkur (sjá mynd 8.2). Lærleggurinn er eina beinið í lærinu. Hnéskelin liðast við fjærenda lærleggsins. Sköflungurinn er stærra, þungaberandi beinið miðlægt í fótleggnum en dálkurinn er granna beinið hliðlægt í fótleggnum. Beinum fótarins er skipt í þrjá flokka. Aftari hluti fótarins er myndaður af sjö beinum sem hvert um sig kallast háristarbein, en miðhluti fótarins inniheldur fimm ílöng bein sem hvert kallast framristarbein. Í tánum eru 14 lítil bein og hvert þeirra er tákjúka.
Lærleggur
Lærleggurinn, eða lærbeinið, er eina beinið í lærinu (mynd 8.16). Hann er lengsta og sterkasta bein líkamans og lengd hans samsvarar um það bil fjórðungi af heildarhæð manns. Ávali nærendinn er lærleggshöfuðið, sem liðast við augnkarl mjaðmagrindarbeinsins og myndar mjaðmarliðinn. Lærleggshöfuðsdældin er lítil dæld á miðlægri hlið lærleggshöfuðsins og þar festist liðband lærleggshöfuðsins. Liðbandið liggur á milli lærleggs og augnkarls, en er veikt og veitir mjaðmarliðnum lítinn stuðning. Í því liggur þó mikilvæg slagæð sem sér lærleggshöfðinu fyrir blóði.
Mjókkaða svæðið neðan höfuðsins er lærleggshálsinn. Þetta er algengur brotstaður á lærleggnum. Stærri lærhnúta er stórt beinútskot sem stefnir upp á við og liggur ofan við hálsrótina. Margir vöðvar sem verka yfir mjaðmarliðinn festast við stærri lærhnútu. Útskot hennar frá lærleggnum gefur vöðvunum aukið vogarafl. Þreifa má stærri lærhnútu rétt undir húðinni hliðlægt á efri hluta lærisins. Minni lærhnúta er lítið beinútskot miðlægt á lærleggnum, rétt neðan við hálsinn. Einn öflugur vöðvi festist við minni lærhnútu. Milli stærri og minni lærhnútu framan á lærleggnum liggur hrjúf millilærhnútalína. Aftan á lærleggnum tengir stærri millilærhnútakambur lærhnúturnar einnig saman.
Ílanga lærleggsskaftið sveigist lítillega fram á við. Við nærendann er þjóvöðvahrjónan aftan á skaftinu, hrjúft svæði sem liggur niður frá stærri lærhnútu. Neðar tengist þjóvöðvahrjónan hrjúflínunni („hrjúfri línu“). Hrjúflínan er hrjúfur kambur sem liggur niður eftir bakhlið miðhluta lærleggsins. Margir vöðvar mjaðmar- og lærissvæða festast á lærlegginn með löngum, mjóum festum eftir hrjúflínunni.
Á fjærenda lærleggsins eru miðlæg og hliðlæg beinútskot. Á hliðlægu hliðinni nefnist slétti hlutinn sem þekur fjær- og afturhlið hliðlæga útskotsins hliðlæg hnúfa lærleggs. Hrjúfa svæðið yst og hliðlægt á hnúfunni nefnist hliðlæg gnípa lærleggs. Á sama hátt nefnist slétta svæðið miðlægt á fjær- og afturhluta lærleggsins miðlæg hnúfa lærleggs og óreglulega svæðið yst og miðlægt á henni nefnist miðlæg gnípa lærleggs. Hliðlægu og miðlægu hnúfurnar liðast við sköflunginn og mynda hnéliðinn. Vöðvar og styrkjandi liðbönd hnésins festast við gnípurnar. Aðfærsluvöðvahnjóturinn er lítil bunga við efri brún miðlægu gnípunnar. Aftan til skilur djúp dæld, millihnúfugrófin, miðlægu og hliðlægu hnúfuna að. Framan til sameinast slétt yfirborð hnúfanna og mynda breiða rauf sem nefnist hnéskeljarflötur og liðast við hnéskelina. Miðlægu og hliðlægu hnúfurnar ásamt hnéskeljarfletinum gefa fjærenda lærleggsins skeifulögun (U-lögun).
Hnéskel
Hnéskelin er stærsta sinabein líkamans (sjá mynd 8.16). Sinabein er bein sem liggur inni í vöðvasin þar sem sinin liggur yfir lið. Sinabeinið liðast við beinin undir því og kemur í veg fyrir að sinin skemmist við að nuddast við þau þegar liðurinn hreyfist. Hnéskelin er í sin fjórhöfðavöðva læris, stóra vöðvans framan á lærinu sem liggur yfir framhlið hnésins og festist við sköflunginn. Hnéskelin liðast við hnéskeljarflöt lærleggsins og kemur þannig í veg fyrir að vöðvasinin nuddist við fjærenda lærleggsins. Hnéskelin lyftir sininni einnig frá hnéliðnum og eykur þannig vogarafl fjórhöfðavöðva læris þegar hann verkar yfir hnéð. Hnéskelin liðast ekki við sköflunginn.
Sköflungur
Sköflungurinn er miðlæga beinið í fótleggnum og stærri en dálkurinn sem liggur samhliða honum (mynd 8.18). Sköflungurinn er helsta þungaberandi bein fótleggsins og næstlengsta bein líkamans á eftir lærleggnum. Miðlæg hlið sköflungsins liggur rétt undir húðinni og því er auðvelt að þreifa hana eftir endilöngum miðlægum hluta fótleggsins.
Við nærenda sköflungsins er mikil útvíkkun. Báðar hliðar hennar mynda miðlæga hnúfu sköflungsins og hliðlæga hnúfu sköflungsins. Sköflungurinn hefur engar gnípur. Efri flötur hvorrar hnúfu er sléttur og flatur. Þessir fletir liðast við miðlægu og hliðlægu hnúfur lærleggsins og mynda hnéliðinn. Milli liðflatanna á sköflungshnúfunum er millihnúfuhæðin, óreglulegt upphækkað svæði þar sem tvö styrkjandi liðbönd hnésins festast að neðan.
Sköflungshrjónan er upphækkað svæði framan á sköflungnum nálægt nærenda hans. Þar festist sinin sem tengist hnéskelinni. Neðar verður sköflungsskaftið þríhyrnt í þversniði.
Fremsti oddur þríhyrningsins myndar fremri brún sköflungsins sem hefst við sköflungshrjónuna og liggur niður eftir sköflungnum endilöngum. Bæði fremri brúnin og miðlæg hlið hins þríhyrnda skafts liggja rétt undir húðinni og auðvelt er að þreifa þær eftir sköflungnum endilöngum. Lítill kambur niður eftir hliðlægri hlið sköflungsskaftsins nefnist millibeinabrún sköflungsins. Þar festist millibeinahimna fótleggsins, þétt bandvefsblað sem tengir sköflunginn og dálkinn saman. Aftan á sköflungnum er sólavöðvalínan, skáhallur, hrjúfur kambur sem hefst neðan við grunn hliðlægu hnúfunnar og liggur niður og miðlægt yfir nærþriðjung aftari sköflungsins. Vöðvar aftan á fótleggnum festast við þessa línu.
Stóra útvíkkunin miðlægt á fjærenda sköflungsins er miðlæga hnyðjan („litli hamarinn“). Hún myndar stóru beinbunguna miðlægt á ökklasvæðinu. Bæði slétti flöturinn innan á miðlægu hnyðjunni og slétti flöturinn á fjærenda sköflungsins liðast við völu fótarins sem hlutar ökklaliðarins. Hliðlægt á fjærenda sköflungsins er breið rauf sem nefnist dálksskarð. Þetta svæði liðast við fjærenda dálksins og myndar fjærlið sköflungs og dálks.
Dálkur
Dálkurinn er granna beinið hliðlægt í fótleggnum (sjá mynd 8.18). Dálkurinn ber ekki líkamsþunga. Hann er einkum festistaður vöðva og er því að mestu umlukinn vöðvum. Aðeins er hægt að þreifa nær- og fjærenda dálksins.
Dálkshöfuðið er lítill hnappalaga nærendi dálksins. Það liðast við neðri hluta hliðlægrar hnúfu sköflungsins og myndar nærlið sköflungs og dálks. Á grönnu dálksskaftinu er millibeinabrún dálksins, mjór kambur sem liggur niður eftir miðlægri hlið þess og er festistaður millibeinahimnunnar sem liggur á milli dálks og sköflungs. Fjærendi dálksins myndar hliðlægu hnyðjuna, beinbunguna hliðlægt á ökklanum sem auðvelt er að þreifa. Innri, miðlægi flötur hliðlægu hnyðjunnar liðast við völu fótarins sem hluti ökklaliðarins. Fjærendi dálksins liðast einnig við dálksskarð sköflungsins.
Háristarbein
Aftari helmingur fótarins er myndaður af sjö háristarbeinum (mynd 8.19). Efsta beinið er valan. Efri flötur hennar er nokkuð ferhyrndur og liðast við sköflung og dálk og myndar ökklaliðinn. Þrír liðfletir mynda ökklaliðinn: Efri-miðlægur flötur völunnar liðast við miðlægu hnyðju sköflungsins, efsti flötur völunnar liðast við fjærenda sköflungsins og hliðlægur flötur völunnar liðast við hliðlægu hnyðju dálksins. Neðan til liðast valan við hælbeinið, stærsta bein fótarins sem myndar hælinn. Líkamsþunginn flyst frá sköflungnum til völunnar og þaðan til hælbeinsins sem hvílir á jörðinni. Miðlægt á hælbeininu er áberandi beinútskot sem nefnist völustoðin („stoð völunnar“) og styður miðlæga hlið völunnar.
Teningsbeinið liðast við framenda hælbeinsins. Djúp rauf liggur þvert yfir neðri flöt teningsbeinsins og þar liggur vöðvasin. Valan liðast að framan við bátsbeinið sem aftur liðast að framan við kílbeinin þrjú. Þau eru miðlægt kílbein, millikílbein og hliðlægt kílbein. Hvert þessara beina er breitt að ofan og mjótt að neðan og saman mynda þau þverbeygju fótarins frá miðlægri til hliðlægrar áttar. Bátsbeinið og hliðlæga kílbeinið liðast einnig við miðlæga hlið teningsbeinsins.
Framristarbein
Fimm framristarbein mynda fremri helming fótarins og liggja á milli háristarbeina aftari fótarins og tákjúkna (sjá mynd 8.19). Þessi ílöngu bein eru tölusett 1–5 frá miðlægri hlið fótarins. Fyrsta framristarbeinið er styttra og þykkara en hin. Annað framristarbeinið er lengst. Grunnur framristarbeinsins er nærendi hvers framristarbeins. Grunnarnir liðast við teningsbeinið eða kílbeinin. Grunnur fimmta framristarbeinsins er með stórt hliðlægt útskot þar sem vöðvar festast. Þreifa má þetta útvíkkaða svæði sem beinbungu um miðja hliðlæga brún fótarins. Útvíkkaður fjærendi hvers framristarbeins er höfuð framristarbeinsins. Hvert framristarbein liðast við nærkjúku táar og myndar tábergslið. Höfuð framristarbeinanna hvíla einnig á jörðinni og mynda táberg fótarins.
Tákjúkur
Í tánum eru alls 14 tákjúkur og þær raðast á svipaðan hátt og kjúkur fingranna (sjá mynd 8.19). Tærnar eru tölusettar 1–5 frá stórutánni (hallux). Stóratáin hefur tvær kjúkur, nærkjúku og fjarkjúku. Allar hinar tærnar hafa nærkjúku, miðkjúku og fjarkjúku. Liður á milli aðlægra tákjúkna nefnist táliður.
Bogar fótarins
Þegar fóturinn snertir jörðina við göngu, hlaup eða stökk veldur högg líkamsþungans miklum þrýstingi og krafti á fótinn. Við hlaup getur krafturinn á hvorn fót þegar hann lendir á jörðinni jafngilt allt að 2.5-földum líkamsþunga. Bein, liðir, liðbönd og vöðvar fótarins taka við þessum krafti og draga þannig mjög úr högginu sem berst upp í neðri útliminn og líkamann. Bogar fótarins gegna mikilvægu hlutverki í þessari höggdeyfingu. Þegar þungi leggst á fótinn flatast bogarnir nokkuð út og taka þannig við orku. Þegar þunganum er létt af réttast boginn aftur og gefur skrefinu fjaðrandi viðspyrnu. Bogarnir dreifa einnig líkamsþunganum frá einni hlið fótarins til annarrar og að báðum endum hans.
Fóturinn hefur þverboga, miðlægan langboga og hliðlægan langboga (sjá mynd 8.19). Þverboginn myndar beygju miðhluta fótarins frá miðlægri til hliðlægrar áttar. Fleyglögun kílbeinanna og grunna fyrsta til fjórða framristarbeinsins myndar bogann. Hann hjálpar til við að dreifa líkamsþunganum frá einni hlið fótarins til annarrar og gerir fætinum þannig kleift að laga sig að ójöfnu undirlagi.
Langbogarnir liggja eftir endilöngum fætinum. Hliðlægi langboginn er fremur flatur en miðlægi langboginn er stærri og hærri. Háristarbeinin mynda aftari hluta langboganna og framristarbeinin þann fremri. Bogarnir hvíla á jörðinni við báða enda. Aftan til veitir hælbeinið stuðninginn og framan til höfuð framristarbeinanna, það er fjærendar þeirra. Valan, sem tekur við líkamsþunganum, liggur efst í langbogunum. Þaðan flyst líkamsþunginn til jarðar um fremri og aftari enda boganna. Sterk liðbönd tengja aðlæg fótarbein og koma í veg fyrir að bogarnir falli saman við þungaburð. Neðan á fætinum tengja fleiri liðbönd fremri og aftari enda boganna saman. Þau eru teygjanleg og geta því lengst nokkuð við þungaburð svo að langbogarnir geti gliðnað. Við þessa teygju geymist orka í fætinum í stað þess að kraftarnir berist upp í fótlegginn. Samdráttur fótarvöðvanna gegnir einnig mikilvægu hlutverki í þessari orkuupptöku. Þegar þunganum er létt af styttast teygjanlegu liðböndin aftur og draga enda boganna nær hvor öðrum. Þegar bogarnir ná fyrri lögun losnar geymda orkan og orkunýtni göngunnar eykst.
Teyging liðbandanna sem styðja langbogana getur valdið verkjum. Þetta getur gerst hjá fólki í ofþyngd, hjá þeim sem standa lengi við vinnu, svo sem þjónustufólki, og hjá fólki sem gengur eða hleypur langar vegalengdir. Ef liðböndin teygjast lengi, óhóflega eða endurtekið geta þau smám saman lengst. Þá síga langbogarnir eða falla saman, einkum miðlægt í fætinum. Þetta ástand nefnist flatfótur („flatur fótur“ eða „siginn fótbogi“).