88 Útlimagrind

8.2 Bein efri útlims

Námsmarkmið

Eftir að hafa lokið þessum hluta átt þú að geta:

Greint hluta efri útlims og lýst beinum hvers svæðis
Talið upp beinin og kennileitin á þeim sem liðtengjast í hverjum lið efri útlims

Efri útlimurinn skiptist í þrjú svæði: upphandlegg milli axlarliðar og olnbogaliðar, framhandlegg milli olnbogaliðar og úlnliðs og hönd fjærlægt við úlnliðinn. Í hvorum efri útlim eru 30 bein (sjá mynd 8.2). Upphandleggsbeinið er eina bein upphandleggsins en ölnin, miðlægt, og sveifin, hliðlægt, eru tvö bein framhandleggsins. Grunnur handarinnar er myndaður af átta úlnliðsbeinum og lófinn af fimm miðhandarbeinum. Í fingrum og þumli eru samtals 14 fingurkjúkur.

Upphandleggsbein

Upphandleggsbeinið er eina bein upphandleggsins (mynd 8.5). Við nærenda þess er höfuð upphandleggsbeinsins, stórt, kringlótt og slétt svæði sem snýr miðlægt. Höfuðið liðtengist liðskál herðablaðsins og myndar axlarliðinn. Brún slétta svæðisins á höfðinu nefnist líffærafræðilegur háls upphandleggsbeinsins. Hliðlægt á nærenda upphandleggsbeinsins er breitt beinsvæði sem nefnist stærri hnjótur. Minni hnjóturinn liggur framan á upphandleggsbeininu. Á báðum hnjótum festast vöðvar sem liggja yfir axlarliðinn. Milli þeirra liggur mjó millihnjótsgróf (sulcus) sem einnig nefnist tvíhöfðagróf vegna þess að sin tvíhöfða upphandleggsvöðvans liggur um hana. Skurðhálsinn er neðst á breiðum nærenda upphandleggsbeinsins, þar sem hann tengist mjóu skaftinu. Skurðhálsinn brotnar oft. Axlarvöðvahrjónið er hrjúft V-laga svæði hliðlægt á miðju skafti upphandleggsbeinsins. Þar festist axlarvöðvinn.

Skýringarmyndin sýnir bein upphandleggsins og olnbogaliðinn. Vinstra megin sést svæðið framan frá en hægra megin aftan frá. — **Mynd 8.5.** Upphandleggsbeinið er eina bein upphandleggsins. Það liðtengist sveif og öln framhandleggsins og myndar olnbogaliðinn.

Við fjærendann verður upphandleggsbeinið flatara. Áberandi beinútskot miðlægt nefnist miðlægur ofankylfuhnjótur upphandleggsbeinsins. Mun minni hliðlægur ofankylfuhnjótur liggur hliðlægt á fjærenda beinsins. Hrjúfi beinkamburinn ofan við hliðlæga hnjótinn nefnist hliðlægur ofankylfukambur. Á öllum þessum svæðum festast vöðvar sem hreyfa framhandlegg, úlnlið og hönd. Öflugir gripvöðvar framan á framhandlegg eiga upptök á miðlæga ofankylfuhnjótnum. Hann er því stærri og sterkbyggðari en hliðlægi hnjóturinn þar sem veikari vöðvar aftan á framhandlegg eiga upptök.

Á fjærenda upphandleggsbeinsins eru tveir liðfletir sem tengjast öln og sveif framhandleggsins og mynda olnbogaliðinn. Miðlægari flöturinn er trissa upphandleggsbeinsins, keflis- eða trissulaga svæði (trochlea merkir „trissa“) sem liðtengist ölninni. Rétt hliðlægt við trissuna er kollur upphandleggsbeinsins (capitulum merkir „lítið höfuð“), hnúðlaga bygging framan á fjærendanum. Kollurinn liðtengist sveifinni. Rétt ofan við þessa liðfleti eru tvær litlar grófir sem taka við beinum framhandleggsins þegar olnboginn er fullbeygður. Ofan við trissuna er krummatindsgrófin sem tekur við krummatindi ölnarinnar. Ofan við kollinn er sveifargrófin sem tekur við sveifarhöfðinu þegar olnboginn er beygður. Aftan á upphandleggsbeininu er jafnframt stærri olnbogatindsgróf sem tekur við olnbogatindi ölnarinnar þegar framhandleggurinn er fullréttur.

Öln

Ölnin er miðlæga bein framhandleggsins. Hún liggur samsíða sveifinni sem er hliðlæga bein framhandleggsins (mynd 8.6). Nærendi ölnarinnar líkist opnum skiptilykli vegna stóra C-laga trissuskarðsins. Skarðið liðtengist trissu upphandleggsbeinsins í olnbogaliðnum. Neðri brún trissuskarðsins myndast af áberandi beinbrún sem nefnist krummatindur ölnarinnar. Rétt neðan við hann, framan á ölninni, er hrjúft svæði sem nefnist ölnarhrjón. Hliðlægt við og örlítið neðan við trissuskarðið er lítið, slétt svæði sem nefnist sveifarskarð ölnarinnar. Þar liðtengjast nærendi sveifar og öln og mynda nærlið sveifar og ölnar. Aftari og efri hlutar nærenda ölnarinnar mynda olnbogatindinn sem er beinendi olnbogans.

Myndin sýnir bein framhandleggsins. — **Mynd 8.6.** Ölnin liggur miðlægt í framhandleggnum en sveifin hliðlægt. Beinin tengjast með millibeinahimnu.

Fjær tekur skaft ölnarinnar við. Á hliðlægri hlið skaftsins er kambur sem nefnist millibeinabrún ölnarinnar. Þar festist millibeinahimna framhandleggsins, þétt bandvefsþynna sem tengir öln og sveif. Litla, rúnnaða svæðið við fjærendann nefnist höfuð ölnarinnar. Frá aftari hlið höfuðsins gengur stuttur beintindur sem nefnist stíltindur ölnarinnar. Þar festist bandvefsbygging sem tengir saman fjærenda ölnar og sveifar.

Í líffærafræðilegri stöðu, þegar olnboginn er fullréttur og lófarnir snúa fram, mynda upphandleggur og framhandleggur ekki beina línu. Framhandleggurinn víkur þess í stað 5–15 gráður hliðlægt frá línu upphandleggsins. Þetta frávik nefnist burðarhorn. Það gerir framhandlegg og hönd kleift að sveiflast óhindrað eða bera hlut án þess að rekast í mjöðmina. Burðarhornið er stærra hjá konum vegna breiðari mjaðmagrindar þeirra.

Sveif

Sveifin liggur samsíða ölninni hliðlægt í framhandleggnum, þumalsmegin (sjá mynd 8.6). Sveifarhöfuðið er skífulaga bygging sem myndar nærendann. Lítil dæld á yfirborði höfuðsins liðtengist kolli upphandleggsbeinsins í olnbogaliðnum en slétt ytri brún höfuðsins liðtengist sveifarskarði ölnarinnar í nærlið sveifar og ölnar. Sveifarhálsinn er mjóa svæðið rétt neðan við breikkað höfuðið. Neðan við hálsinn miðlægt er sveifarhrjónið, sporöskjulaga beinbunga þar sem vöðvi festist. Skaft sveifarinnar er lítillega sveigt og á miðlægri hlið þess er lítill kambur. Hann myndar millibeinabrún sveifarinnar þar sem millibeinahimnan sem tengir framhandleggsbeinin festist, líkt og á ölninni. Á fjærenda sveifarinnar er sléttur flötur sem liðtengist tveimur úlnliðsbeinum og myndar sveifar- og úlnliðsliðinn, eða úlnliðinn (mynd 8.7 og mynd 8.8). Miðlægt á fjærenda sveifarinnar er ölnarskarð sveifarinnar. Þessi grunna dæld liðtengist höfði ölnarinnar og saman mynda þau fjærlið sveifar og ölnar. Hliðlægt á sveifinni er oddmjótt útskot sem nefnist stíltindur sveifarinnar. Þar festast liðbönd sem styðja hliðlæga hluta úlnliðsins. Stíltindur sveifarinnar gengur lengra fjærlægt en stíltindur ölnarinnar og takmarkar því hliðlæga sveigju handarinnar um úlnliðinn.

Úlnliðsbein

Úlnliðurinn og grunnur handarinnar eru myndaðir af átta litlum úlnliðsbeinum (sjá mynd 8.7). Beinunum er raðað í tvær raðir, fjögur bein í nærlægri röð og fjögur í fjarlægri röð. Í nærlægu röðinni, talið frá hliðlægri hlið, þumalsmegin, að miðlægri hlið, eru nökkvabein („bátslaga“), mánabein („mánalaga“), strýtubein („þríhyrnt“) og baunarbein („baunlaga“). Litla, rúnnaða baunarbeinið liðtengist fremra yfirborði strýtubeinsins. Það gengur því fram og myndar beinbunguna sem hægt er að þreifa miðlægt við grunn handarinnar. Í fjarlægu röðinni, talið frá hliðlægri hlið að miðlægri, eru geirstúfsbein („borð“), geirstúflingsbein („líkist borði“), kollbein („höfuðlaga“) og krókbein („króklaga“). Áberandi beinútskot framan á krókbeininu nefnist krókur krókbeinsins.

Gagnleg minnisregla um röð úlnliðsbeinanna er: „Nína málar stóra báta; Kári kaupir gula gúmmíbáta.“ Fyrstu stafirnir fylgja fyrst nærlægu röðinni frá hliðlægri til miðlægrar hliðar: nökkvabein, mánabein, strýtubein og baunarbein. Síðan er beygt við og fjarlæga röðin talin frá miðlægri til hliðlægrar hliðar: krókbein, kollbein, geirstúflingsbein og geirstúfsbein. Reglan hefst því og endar hliðlægt.

Myndin sýnir bein handar og úlnliðsliði. Vinstra megin sést höndin framan frá en hægra megin aftan frá. — **Mynd 8.7.** Úlnliðsbeinin átta mynda grunn handarinnar. Þeim er raðað í nærlæga og fjarlæga röð með fjórum beinum í hvorri. Miðhandarbeinin mynda lófann en þumall og fingur samanstanda af fingurkjúkum.

Úlnliðsbeinin mynda grunn handarinnar. Þetta sést á röntgenmynd af hendi sem sýnir afstöðu handarbeinanna til húðfellinga handarinnar (sjá mynd 8.8). Fjögur bein nærlægu raðarinnar tengjast hvert öðru með liðböndum og mynda eina heild. Aðeins þrjú þeirra, nökkvabein, mánabein og strýtubein, taka þátt í sveifar- og úlnliðsliðnum. Nökkvabein og mánabein liðtengjast beint fjærenda sveifarinnar en strýtubeinið liðtengist trefjabrjóskpúða sem liggur milli sveifar og stíltinds ölnarinnar. Fjærendi ölnarinnar liðtengist því engu úlnliðsbeini beint.

Úlnliðsbeinum fjarlægu raðarinnar er einnig haldið saman sem einni heild með liðböndum. Nærlæga og fjarlæga röðin liðtengjast og mynda miðúlnliðsliðinn (sjá mynd 8.8). Sveifar- og úlnliðsliðurinn og miðúlnliðsliðurinn sjá saman um allar hreyfingar handarinnar um úlnliðinn. Fjarlægu úlnliðsbeinin liðtengjast einnig miðhandarbeinunum.

Myndin er röntgenmynd af mannshendi. — **Mynd 8.8.** Röntgenmyndin sýnir legu beinanna í hendinni. Taktu eftir úlnliðsbeinunum sem mynda grunn handarinnar. (mynd: aðlagað eftir Trace Meek)

Þegar bein handarinnar eru liðtengd mynda úlnliðsbeinin U-laga heild. Sterkt liðband, beygjuhald úlnliðsins, liggur þvert yfir op þessa U-laga svæðis og heldur beinunum saman. Beygjuhaldið festist hliðlægt við geirstúfsbein og nökkvabein en miðlægt við krókbein og baunarbein. Úlnliðsbeinin og beygjuhaldið mynda saman göng sem nefnast úlnliðsgöng. Úlnliðsbeinin mynda veggi og gólf ganganna en beygjuhaldið myndar þakið (mynd 8.9). Sinar níu vöðva framan á framhandleggnum og mikilvæg taug liggja um þessi þröngu göng inn í höndina. Ofnotkun vöðvasinanna eða áverki á úlnlið getur valdið bólgu og þrota í göngunum. Þá getur taugin klemmst og valdið úlnliðsgangaheilkenni sem einkennist af verkjum eða dofa og vöðvaslappleika á þeim svæðum handarinnar sem taugin ítaugar.

Myndin sýnir hönd og þversnið af taugum við úlnliðinn. — **Mynd 8.9.** Úlnliðsgöngin eru leiðin sem níu vöðvasinar og stór taug fara um frá framhandleggnum að framanverðu inn í höndina. U-laga röð úlnliðsbeinanna myndar veggi og gólf ganganna en sterka beygjuhaldið sem tengir beinin að framan myndar þakið.

Miðhandarbein

Í lófanum eru fimm aflöng miðhandarbein. Þau liggja milli úlnliðsbeinanna og beina fingra og þumals (sjá mynd 8.7). Nærendi hvers miðhandarbeins liðtengist einu af fjarlægu úlnliðsbeinunum. Hver slík tenging nefnist úlnliðs- og miðhandarliður (sjá mynd 8.8). Breikkaður fjærendi hvers miðhandarbeins liðtengist nærkjúku þumals eða fingurs í miðhandar- og kjúkuliðnum. Fjærendinn myndar einnig hnúana við grunn fingranna. Miðhandarbeinin eru tölusett 1–5, talið frá þumli.

Fyrsta miðhandarbeinið, við grunn þumalsins, er aðskilið frá hinum miðhandarbeinunum. Það getur því hreyfst óháð þeim, sem er mjög mikilvægt fyrir hreyfanleika þumalsins. Hin miðhandarbeinin tengjast saman og mynda lófann. Annað og þriðja miðhandarbeinið eru þétt fest og óhreyfanleg. Fjórða og fimmta beinið geta hins vegar hreyfst lítillega fram og aftur og fimmta beinið mest. Þessi hreyfanleiki er mikilvægur við kraftgrip (mynd 8.10). Þegar beinin, einkum fimmta miðhandarbeinið, færast fram eykst snerting við hlutinn á miðlægri hlið handarinnar og gripið styrkist.

Vinstra megin sést hönd halda laust um stýri vélhjóls en hægra megin heldur höndin fast um stýrið. — **Mynd 8.10.** Við fast grip—berðu (b) saman við (a)—dragast fjórða og einkum fimmta miðhandarbeinið fram. Þá eykst snertingin milli hlutarins og miðlægrar hliðar handarinnar og gripið verður traustara.

Fingurkjúkur

Í fingrum og þumli eru 14 bein sem nefnast fingurkjúkur (eintala phalanx, fleirtala phalanges). Heitið vísar til fylkingar í forngríska hernum, rétthyrndrar skipanar hermanna. Þumallinn (pollex) er fingur númer 1 og hefur tvær kjúkur, nærkjúku og fjærkjúku (sjá mynd 8.7). Fingur 2 (vísifingur) til 5 (litlifingur) hafa hver þrjár kjúkur sem nefnast nærkjúka, miðkjúka og fjærkjúka. Kjúkuliður er liðtenging milli aðliggjandi kjúka fingurs (sjá mynd 8.8).

Kvillar í...

Útlimagrindin: Brot á beinum efri útlims

Við notum hendur og aðra hluta efri útlima stöðugt og áverki á einhverju þessara svæða skerðir því færni verulega. Mörg brot verða við harkalegt fall á útrétta hönd. Krafturinn sem berst upp eftir útlimnum getur brotið upphandleggsbein, sveif eða nökkvabein. Slíkir áverkar eru sérstaklega algengir hjá öldruðum sem hafa veikluð bein vegna beinþynningar.

Fall á hönd eða olnboga og högg beint á upphandlegg geta valdið broti á upphandleggsbeini (mynd 8.11). Eftir fall getur innkílt brot orðið á skurðhálsinum, þar sem breikkaður nærendi upphandleggsbeinsins tengist skaftinu. Þá þrýstist fjærhluti upphandleggsbeinsins inn í nærhlutann. Fall eða högg á upphandlegg geta einnig valdið þverbroti eða spíralbroti á skafti upphandleggsbeinsins.

Hjá börnum veldur fall á olnbogaenda oft broti á fjærenda upphandleggsbeinsins. Olnbogatindur ölnarinnar þrýstist þá upp og brot getur orðið þvert yfir fjærenda upphandleggsbeinsins, ofan beggja ofankylfuhnjótanna, svonefnt ofankylfubrot. Brotið getur einnig legið milli hnjótanna og aðskilið annan þeirra eða báða frá meginhluta beinsins; það nefnist millikylfubrot. Við slíka áverka er strax hætta á að slagæðin til framhandleggsins klemmist vegna bólgu í nærliggjandi vefjum. Ef það gerist getur blóðþurrð, eða súrefnisskortur vegna skerts blóðflæðis, fljótt valdið óafturkræfum skemmdum á vöðvum framhandleggsins. Auk þess liggja fjórar megintaugar til vöðva axlar og efri útlims þétt við mismunandi hluta upphandleggsbeinsins og geta því skaddast við brot á beininu.

Annar algengur áverki eftir fall á útrétta hönd er Colles-brot („kollís“) á fjærenda sveifarinnar (sjá mynd 8.11). Þá verður heilt þverbrot yfir fjærenda sveifarinnar og fjærlægi brotendinn færist aftur og upp. Afturfærsla handarinnar veldur einkennandi gaffalslögun á framhandleggnum rétt ofan við úlnliðinn. Þetta er algengasta framhandleggsbrotið og er algengt hjá fólki eldra en 50 ára, einkum öldruðum með beinþynningu. Það verður einnig oft við hratt fall á hönd, til dæmis á snjóbretti eða skautum.

Nökkvabeinið er það úlnliðsbein sem oftast brotnar, yfirleitt við fall á hönd. Djúpur verkur hliðlægt í úlnliðnum getur í fyrstu leitt til greiningar á tognun. Röntgenmynd sem tekin er nokkrum vikum eftir áverkann, þegar vefjaþrotinn hefur hjaðnað, sýnir hins vegar brotið. Blóðflæði til nökkvabeinsins er lítið og brotið grær því hægt. Hætta er á beindrepi og síðar slitgigt í úlnliðnum.

Efri hluti myndarinnar sýnir mismunandi brot á upphandleggsbeini en neðri hlutinn mismunandi brot á sveifinni. — **Mynd 8.11.** Fall eða högg beint á upphandlegg geta brotið skurðháls eða skaft upphandleggsbeinsins. Fall á olnboga getur brotið fjærenda þess. Colles-brot á fjærenda sveifarinnar er algengasta framhandleggsbrotið.