8.1 Axlargrindin
8.1 Axlargrindin
Námsmarkmið
Eftir að hafa lokið þessum hluta átt þú að geta:
- Lýst beinunum sem mynda axlargrindina
- Talið upp hlutverk axlargrindarinnar
Útlimagrindin nær yfir öll útlimabeinin ásamt þeim beinum sem tengja hvern útlim við ásgrindina (mynd 8.2). Beinin sem festa hvorn efri útlim við ásgrindina mynda axlargrindina. Hún er gerð úr tveimur beinum, herðablaði og viðbeini (mynd 8.3). Viðbeinið er S-laga bein framanvert á öxlinni. Miðlægur endi þess tengist bringubeini brjóstgrindarinnar sem er hluti ásgrindarinnar. Hliðlægur endi viðbeinsins liðtengist herðablaðinu rétt ofan við axlarliðinn. Auðvelt er að þreifa eftir viðbeininu endilöngu með fingrunum.
Herðablaðið liggur aftanvert á öxlinni. Viðbeinið styður það og herðablaðið liðtengist upphandleggsbeininu og myndar þannig axlarliðinn. Herðablaðið er flatt, þríhyrningslaga bein með áberandi kambi sem liggur þvert yfir aftara yfirborð þess. Kamburinn gengur hliðlægt út og myndar þar beinenda axlarinnar og tengist hliðlægum enda viðbeinsins. Með því að þreifa eftir viðbeininu má fylgja því út að beinenda axlarinnar og þaðan aftur eftir öxlinni að aftanverðu, eftir herðablaðskambinum. Hreyfðu öxlina og finndu hvernig viðbeinið og herðablaðið hreyfast saman sem ein heild. Bæði beinin eru mikilvægir festustaðir vöðva sem stuðla að hreyfingum axlar og upphandleggs.
Hægri og vinstri axlargrind tengjast ekki hvor annarri og geta því starfað óháð hvor annarri. Auk þess tengist viðbein hvorrar axlargrindar ásgrindinni um einn mjög hreyfanlegan lið. Þetta veitir allri axlargrindinni mikinn hreyfanleika og eykur þar með hreyfigetu axlar og efri útlims.
Viðbein
Viðbeinið er eina langbeinið sem liggur lárétt í líkamanum (sjá mynd 8.3). Það gegnir nokkrum mikilvægum hlutverkum. Í fyrsta lagi er það fest með vöðvum að ofan og virkar sem stoð sem nær hliðlægt út og styður herðablaðið. Þannig heldur það axlarliðnum ofan við og til hliðar við bolinn og veitir efri útlimnum sem mest hreyfifrelsi. Viðbeinið flytur einnig krafta sem verka á efri útliminn yfir á bringubeinið og ásgrindina. Að lokum verndar það taugar og æðar sem liggja undir því á leið sinni milli bolsins og efri útlimsins.
Viðbeinið skiptist í þrjá hluta: miðlægan enda, hliðlægan enda og skaft. Miðlægi endinn, svonefndur bringubeinsendi viðbeinsins, er þríhyrningslaga og liðtengist bringubeinshjaltinu. Þar myndast bringu- og viðbeinsliðurinn, eina beina liðtengingin milli axlargrindar efri útlimsins og ásgrindarinnar. Liðurinn er mjög hreyfanlegur og gerir viðbeininu og herðablaðinu kleift að hreyfast upp og niður og fram og aftur þegar öxlin hreyfist. Bringu- og viðbeinsliðurinn fær óbeinan stuðning frá rifs- og viðbeinsbandinu (costo- merkir „rif“) sem liggur milli bringubeinsenda viðbeinsins og fyrsta rifsins undir honum. Hliðlægi endi viðbeinsins, eða axlarhyrnuendi þess, liðtengist axlarhyrnu herðablaðsins sem myndar beinenda axlarinnar. Nokkur kynjamunur er á lögun viðbeinsins. Hjá konum er það yfirleitt styttra, grennra og minna sveigt. Hjá körlum er viðbeinið þyngra, lengra og meira sveigt, og svæðin þar sem vöðvar festast eru hrjúfari. Þessi einkenni eru mest áberandi hjá þeim sem vinna líkamlega vinnu.
Viðbeinið er það bein líkamans sem oftast brotnar. Slík brot verða gjarnan vegna krafts sem verkar á viðbeinið þegar einstaklingur fellur á útréttar hendur eða fær þungt högg á hliðlæga hluta axlarinnar. Bringu- og viðbeinsliðurinn er sterkur og fer sjaldan úr lið. Mikill kraftur veldur því frekar viðbeinsbroti, oftast milli miðhluta og hliðlægs hluta beinsins. Við heilt brot síga öxlin og hliðlæga brotið undan þunga efri útlimsins og einstaklingurinn styður því gjarnan lafandi útliminn með hinni hendinni. Vöðvar sem liggja yfir öxlina toga jafnframt öxlina og hliðlæga brotið fram og miðlægt þannig að brotendarnir skarast. Undir viðbeininu liggja margar mikilvægar æðar og taugar efri útlimsins. Sem betur fer færast viðbeinsbrot yfirleitt fram á við og þessar byggingar verða því sjaldan fyrir skaða.
Herðablað
Herðablaðið er einnig hluti axlargrindarinnar og gegnir því mikilvægu hlutverki við að festa efri útliminn við líkamann. Það liggur aftanvert á öxlinni. Vöðvar umlykja bæði fremra, eða djúpt liggjandi, yfirborð þess og aftara, eða yfirborðslægt, yfirborðið. Herðablaðið liðtengist því ekki rifjum brjóstgrindarinnar.
Á herðablaðinu eru nokkur mikilvæg kennileiti (mynd 8.4). Brúnirnar þrjár eru nefndar eftir legu sinni í líkamanum: efri brún herðablaðsins, miðlæg brún herðablaðsins og hliðlæg brún herðablaðsins. Ofanherðablaðsskarðið liggur hliðlægt við miðbik efri brúnarinnar. Horn þríhyrningslaga herðablaðsins við hvorn enda miðlægu brúnarinnar eru efra horn herðablaðsins, milli miðlægu og efri brúnarinnar, og neðra horn herðablaðsins, milli miðlægu og hliðlægu brúnarinnar. Neðra hornið er neðsti hluti herðablaðsins og er sérstaklega mikilvægt vegna þess að þar festast nokkrir öflugir vöðvar sem taka þátt í hreyfingum axlar og efri útlims. Þriðja hornið, milli efri og hliðlægu brúnarinnar, er þar sem liðskál herðablaðsins er. Þessi grunna dæld liðtengist upphandleggsbeininu og myndar axlarliðinn. Litlu beinhnjóturnar rétt ofan og neðan við liðskálina nefnast efri liðskálarhnjótur og neðri liðskálarhnjótur. Þar festast vöðvar upphandleggsins.
Á herðablaðinu eru einnig tvö áberandi útskot. Nálægt hliðlægum enda efri brúnarinnar, milli ofanherðablaðsskarðsins og liðskálarinnar, er króklaga krummahyrnan (coracoid merkir „í laginu eins og krummanef“). Hún gengur fram og sveigist hliðlægt. Við öxlina liggur krummahyrnan neðan við hliðlægan enda viðbeinsins. Sterkt liðband festir hana við viðbeinið og þar festast einnig vöðvar framan á brjóstkassa og upphandlegg. Aftan á herðablaðinu liggur langur og áberandi herðablaðskambur þvert yfir efri hluta þess. Frá kambinum gengur flatt og breitt svæði hliðlægt út sem nefnist axlarhyrna eða axlarhyrnutindur. Hún myndar beinenda efri hluta axlarinnar og liðtengist hliðlægum enda viðbeinsins og myndar axlarhyrnu- og viðbeinsliðinn (sjá mynd 8.3). Saman mynda viðbeinið, axlarhyrnan og herðablaðskamburinn V-laga beinlínu. Þar festast háls- og bakvöðvar sem hreyfa öxlina og vöðvar sem liggja yfir axlarliðinn og hreyfa upphandlegginn.
Á herðablaðinu eru þrjár dældir sem nefnast grófir. Tvær þeirra liggja aftan á herðablaðinu, ofan og neðan við herðablaðskambinn. Ofan kambsins er mjó ofankambsgrófin en neðan hans er breið neðankambsgrófin. Fremra, eða djúpt liggjandi, yfirborð herðablaðsins myndar breiða undirherðablaðsgróf. Allar þessar grófir veita stóran festiflöt fyrir vöðva sem liggja yfir axlarliðinn og hreyfa upphandleggsbeinið.
Axlarhyrnu- og viðbeinsliðurinn flytur krafta frá efri útlimnum yfir á viðbeinið. Liðböndin umhverfis liðinn eru fremur veik. Við harkalegt fall á olnboga eða útrétta hönd geta axlarhyrnu- og viðbeinsliðböndin tognað eða slitnað og valdið miðlungsalvarlegum liðskaða. Helsti stuðningur liðarins kemur þó frá mjög sterku liðbandi, krummaklakks- og viðbeinsbandinu (sjá mynd 8.3). Þetta bandvefsband festir krummahyrnu herðablaðsins við neðra yfirborð axlarhyrnuenda viðbeinsins og veitir axlarhyrnu- og viðbeinsliðnum þannig mikilvægan óbeinan stuðning. Þungt högg á hliðlægan hluta axlarinnar, til dæmis þegar íshokkíleikmaður kastast á vegginn umhverfis svellið, getur valdið algjöru liðhlaupi í axlarhyrnu- og viðbeinsliðnum. Þá þrýstist axlarhyrnan undir axlarhyrnuenda viðbeinsins og bæði axlarhyrnu- og viðbeinsliðböndin og krummaklakks- og viðbeinsbandið slitna. Herðablaðið losnar þá frá viðbeininu og þungi efri útlimsins togar öxlina niður. Þessi áverki nefnist liðhlaup í axlarhyrnu- og viðbeinslið og er algengur í snertiíþróttum á borð við íshokkí, ruðning og bardagaíþróttir.