Samantekt kaflans

Samantekt kaflans

20.1 Uppbygging og starfsemi æða

Blóð sem hjartað dælir fer um slagæðar, slagæðlinga, háræðar, bláæðlinga og bláæðar áður en það kemur aftur til hjartans. Slagæðar flytja blóð frá hjarta og greinast í minni æðar sem enda í slagæðlingum. Slagæðlingar stýra dreifingu blóðs til háræðaneta, þar sem meginhluti efnaskipta við líkamsvefi fer fram. Háræðar sameinast að bláæðlingum, sem leiða blóð í sífellt stærri bláæðar og aftur til hjarta.

Slagæðakerfið er tiltölulega háþrýst kerfi og slagæðar hafa þykka, teygjanlega og vöðvaríka veggi sem halda oft kringlóttu þversniði. Bláæðakerfið starfar við lægri þrýsting; bláæðar hafa almennt stærra hol miðað við veggþykkt og falla því fremur saman í sniði. Flestar slagæðar og stærri bláæðar hafa þrjá hjúpa: innhjúp, miðhjúp og úthjúp. Í minnstu bláæðlingum eru lögin einfaldari, og háræðaveggur er aðallega eitt lag æðaþels á grunnhimnu með aðliggjandi stoðfrumum eftir háræðagerð. Innhjúpurinn inniheldur æðaþel og undirliggjandi vef í stærri æðum. Miðhjúpurinn inniheldur breytilegt magn sléttvöðva og teygju- og bandvefs og er einkum áberandi í slagæðum. Úthjúpurinn er aðallega bandvefur en getur einnig innihaldið sléttvöðva í stórum bláæðum. Æðaþrenging og æðavíkkun breyta radíus, viðnámi og blóðflæði, sérstaklega í slagæðlingum.

20.2 Blóðflæði, blóðþrýstingur og viðnám

Blóðflæði er rúmmál blóðs sem fer um æð, vef eða líffæri á tímaeiningu. Viðnám er mótstaða við flæði og ræðst meðal annars af æðaradíus, seigju blóðs og æðalengd. Blóðþrýstingur er þrýstingur blóðs á vegg æðar eða hjartahólfs. Slagbilsþrýstingur er hámark slagæðaþrýstings við útfall slegla en hlébilsþrýstingur lágmark hans seint í hlébili. Púlsþrýstingur er munur þeirra og meðalslagæðaþrýstingur tímavegið meðaltal sem knýr blóð um meginhringrás. Púls er þreifanleg þrýstingsbylgja í slagæð og púlstíðni samsvarar oft, en ekki alltaf, hjartsláttartíðni. Hjartaútfall, eftirgefanleiki æða, blóðmagn, blóðseigja og vídd og lengd æða hafa áhrif á flæði og þrýsting. Smávægileg breyting á radíus slagæðlings getur breytt viðnámi mjög mikið samkvæmt hugsjónuðu Poiseuille-líkani, en heildarþrýstingur og flæði ráðast af allri rað- og hliðtengdri blóðrásinni. Bláæðaþrenging minnkar rúmtaksgetu og færir blóð miðlægt; hún eykur ekki flæði með því einu að gera hol æðar kringlóttara. Beinagrindarvöðva- og öndunardæla, bláæðalokur og þrýstingsstigull styðja saman bláæðaflæði til hjarta.

20.3 Háræðaskipti

Litlar sameindir fara yfir háræðavegg með flæði um æðaþelsfrumur eða millifrumugleufur, meðal annars með einföldu eða miðluðu flæði eftir efni og hindrun. Stærri sameindir og agnir geta í sumum háræðagerðum farið um blöðrur, glugga, glufur eða ósamfelldan vegg. Magnflæði vatns og lítilla uppleystra efna ræðst af Starling-kröftum, eiginleikum sykurhjúps æðaþels og síunar- og endurkastsstuðlum. Vökvastöðuþrýstingur háræða stuðlar að síun en kvoðuosmósuþrýstingur blóðvökva vinnur gegn henni; þrýstingur og prótein beggja vegna hindrunar skipta máli. Samkvæmt endurskoðuðu Starling-lögmáli minnkar nettósíun yfirleitt eftir háræðinni við jafnvægisaðstæður, en viðvarandi endurupptaka við bláæðaenda er ekki algild. Sogæðakerfið skilar meginhluta umfram síuvökva og próteina aftur til blóðrásar.

20.4 Jafnvægisstjórnun æðakerfisins

Tauga-, innkirtla- og staðbundin stjórnun mótar blóðflæði, blóðþrýsting og blóðveitu vefja. Samverkandi net í mænukylfu og öðrum heilastofnssvæðum vinna úr boðum slagæðaþrýstingsnema í hálsslagæðarskútum og ósæðarboga, hjarta- og lungnanema í lágþrýstingshluta blóðrásar og útlægra og miðlægra efnanema. Efnanemar greina ekki allir sama áreiti: útlægir nemar nema meðal annars slagæðasúrefni, koldíoxíð og sýrustig en miðlægir nemar svara einkum koldíoxíðstengdu sýrustigi heila- og mænuvökva. Adrenalín og noradrenalín hafa viðtakaháð áhrif; þvagtemprandi hormón (ADH) og renín–angíótensín–aldósterónkerfið styðja vökvasöfnun og æðasamdrátt en gáttanatríumræsipeptíð (ANP) og B-gerðar natríumræsipeptíð (BNP) stuðla að natríum- og vatnsútskilnaði. Rauðkornavaki (EPO) eykur rauðkornamyndun til lengri tíma en er ekki bráð æðastjórnunarhormón. Sjálfstýring blóðveitu byggist á staðbundnum efnaskipta- og æðaþelsboðum og vöðvaviðbragði við breytingu á veggspennu. Regluleg hreyfing styður hjarta- og æðastarfsemi og dregur úr áhættu margra sjúkdóma, en áhrif ráðast af heildarálagi og einstaklingi. Mikið blóð- eða vökvatap getur valdið blóðmagnslosti; sýklasótt, bráðaofnæmi, taugaáverki, hjartabilun og vélræn teppa geta valdið öðrum, orsakasértækum lostflokkum.

20.5 Blóðrásarleiðir

Hægri slegill dælir súrefnissnauðu blóði í lungnaslagæðastofn og þaðan um hægri og vinstri lungnaslagæð til lungna, þar sem loftskipti fara fram. Lungnabláæðar flytja súrefnisríkt blóð til vinstri gáttar og vinstri slegill dælir því í ósæð. Meginhlutar ósæðar eru uppstigandi ósæð, ósæðarbogi og niðurstigandi ósæð, sem skiptist í brjóstósæð og kviðarósæð. Kransslagæðar eiga upptök í ósæðarskútum við rót uppstigandi ósæðar. Eftir að vefir hafa tekið upp súrefni og skilað koldíoxíði berst blóð aftur til hægri gáttar um efri holæð frá megninu af líkamanum ofan þindar, neðri holæð frá megninu neðan hennar og kransstokk frá hjartavöðva. Lifrarportæðakerfið flytur blóð frá meltingarlíffærum, brisi og milta til lifrarstokkháræða áður en það fer um lifrarbláæðar í meginhringrás. Myndir kaflans sýna helstu leiðir, en einstaklingsbundinn æðabreytileiki er algengur.

20.6 Þroski æða og fósturblóðrás

Æðar byrja að myndast úr miðlagi fósturvísis og utan hans. Sameiginlegir blóð- og æðaforverar, hemangíóblastar, gefa af sér æðakímfrumur og blóðmyndandi forverafrumur. Frumurnar skipuleggjast í blóðeyjar; æðakímfrumur mynda æðaþel og frumstæð æðarör sem tengjast að æðaneti, en blóðmyndandi forverar mynda blóðfrumulínur. Fylgjan verður skiptalíffæri milli aðskilinna blóðrása móður og fósturs. Ein naflabláæð flytur súrefnis- og næringarríkt fósturblóð frá fylgju en tvær naflaslagæðar flytja súrefnissnauðara blóð með úrgangsefnum til hennar. Egglaga op og slagæðargangur beina stórum hluta blóðs fram hjá vökvafylltum lungum með hátt æðaviðnám, en bláæðargangur leiðir hluta blóðs frá naflabláæð fram hjá lifrarstokkháræðum til neðri holæðar. Hjáveiturnar lokast fyrst starfrænt og síðar líffærafræðilega með mismunandi tímasetningu eftir fæðingu.