20.5 Blóðrásarleiðir
20.5 Blóðrásarleiðir
Námsmarkmið
Að þessum hluta loknum munt þú geta gert eftirfarandi:
- greint æðarnar sem blóð fer um í lungnahringrásinni, frá hægri slegli hjartans til vinstri gáttar
- útbúið flæðirit sem sýnir helstu slagæðar meginhringrásar frá ósæð og megingreinum hennar til mikilvægustu slagæða hægri og vinstri efri og neðri útlima
- útbúið flæðirit sem sýnir helstu bláæðar meginhringrásar frá fótum til hægri gáttar hjartans
Blóðrásarkerfið hefur áhrif á nær allar frumur, vefi, líffæri og líffærakerfi líkamans. Meðal almennra og sérhæfðari hlutverka þess eru flutningur efna, háræðaskipti, flutningur hvítkorna og ýmissa ónæmisglóbúlína (mótefna), blæðingastöðvun, hitastjórnun og þátttaka í viðhaldi sýru-basa-jafnvægis. Auk þessara sameiginlegu hlutverka tengjast mörg líffærakerfi blóðrásinni á sérstakan hátt. Mynd 20.22 dregur þessi tengsl saman.
Þegar þú kynnist æðum megin- og lungnahringrásar skaltu hafa í huga að margar slagæðar og bláæðar bera sömu heiti, liggja samsíða um líkamann og eru mjög svipaðar hægra og vinstra megin. Slík æðapör eru því oft rakin aðeins öðrum megin. Mismunur á greinarmynstri og stakar æðar eru teknar sérstaklega fram. Til dæmis eru lærslagæð og lærbláæð hvor sínu megin líkamans, en æðar nær miðlínu, svo sem ósæðin, eru stakar. Sumar yfirborðsbláæðar, meðal annars stóra húðbláæðin á lærsvæði, eiga sér heldur enga samsvarandi slagæð. Æðaheiti geta einnig breyst við líffærafræðileg kennileiti. Vinstri viðbeinsslagæð nefnist holhandarslagæð eftir að hún fer út um brjóstvegginn inn á holhandarsvæði og verður síðan upparmsslagæð þegar hún heldur frá holhönd niður í upphandlegg. Enn fremur koma fyrir æðatengsl þar sem áður aðskildar æðagreinar tengjast. Slík tengsl eru algeng í bláæðum og geta viðhaldið hjáleiðarflæði þegar ein æð þrengist eða lokast; mikilvæg slagæðatengsl eru einnig við heilabotn.
Í lýsingum á blóðrásarleiðum er einstaka mjög stór slagæð kölluð stofn, sem merkir að hún gefi af sér nokkrar smærri slagæðar. Iðrastofninn greinist til dæmis í vinstri magaslagæð, miltisslagæð og sameiginlega lifrarslagæð.
Við lestur þessa hluta getur verið gagnlegt að ímynda sér könnunarferð eftir æðakerfinu, líkt og leiðangur þeirra Lewis og Clark um vesturhluta Norður-Ameríku árin 1804–1806. Ímyndaðu þér örsmáan bát sem fylgir greinum blóðrásarinnar. Mörgum nemendum reynist þessi einfalda aðferð hjálpleg við að ná tökum á meginleiðunum. Einnig má teikna einföld línurit á borð við þau sem hér fylgja og merkja helstu æðar. Ekki er unnt að nefna allar æðar líkamans í þessum texta; áherslan er á helstu leiðir blóðs og helstu nafngreindar slagæðar og bláæðar. Hafðu jafnframt í huga að einstaklingsmunur á greinarmynstri æða er algengur.
Lungnahringrás
Blóð sem snýr aftur úr meginhringrásinni berst í hægri gátt (mynd 20.23) um efri og neðri holæð og kransstokkinn, sem tekur við blóði frá hjartavöðvanum. Þessum æðum er lýst nánar síðar í hlutanum. Blóðið er fremur súrefnissnautt og koldíoxíðríkt eftir að vefir hafa tekið upp súrefni og losað koldíoxíð. Frá hægri gátt fer það í hægri slegil, sem dælir því til lungna til loftskiptanna. Þessi æðaleið nefnist lungnahringrás.
Staka æðin sem gengur frá hægri slegli er lungnaslagæðastofninn. Við rót hans er lungnalokan, hálfmánaloka sem hindrar bakflæði í hægri slegil á hlébili slegla. Við efra yfirborð hjartans sveigir stofninn aftur á bak og klofnar fljótt í hægri og vinstri lungnaslagæð. Til að forðast rugling er æðin sem gengur beint frá hjartanu nefnd lungnaslagæðastofn en ekki lungnaslagæð. Lungnaslagæðarnar greinast síðan margsinnis í lungunum í smærri slagæðar og slagæðlinga sem enda í lungnaháræðum. Lungnaháræðarnar liggja þétt að lungnablöðrum, þar sem súrefni og koldíoxíð skiptast milli lofts og blóðs.
Að loftskiptum loknum fer súrefnisríkt blóð úr lungnaháræðum í lungnabláæðlinga og þaðan í stærri lungnabláæðar. Fjórar lungnabláæðar, tvær frá hvoru lunga, flytja blóðið til vinstri gáttar og þar lýkur lungnahringrásinni. Tafla 20.4 skilgreinir helstu slagæðar og bláæðar lungnahringrásarinnar sem fjallað er um hér.
| Æð | Lýsing |
|---|---|
| Lungnaslagæðastofn | Stök stór æð sem gengur frá hægri slegli og klofnar í hægri og vinstri lungnaslagæð |
| Lungnaslagæðar | Hægri og vinstri æð sem myndast við klofningu lungnaslagæðastofnsins og greinast í smærri slagæðlinga og loks lungnaháræðar |
| Lungnabláæðar | Fjórar æðar, tvær frá hvoru lunga, sem myndast úr samruna smærri bláæðlinga og flytja blóð frá lungnaháræðum til vinstri gáttar |
Yfirlit yfir slagæðar meginhringrásar
Súrefnisríkt blóð snýr aftur úr lungnahringrás til vinstri gáttar um lungnabláæðarnar fjórar. Þaðan fer blóðið í vinstri slegil, sem dælir því í ósæðina. Ósæðin og greinar hennar, slagæðar meginhringrásar, flytja blóð til nær allra líffæra líkamans (mynd 20.24).
Ósæðin
Ósæðin er stærsta slagæð líkamans (mynd 20.25). Hún gengur frá vinstri slegli og niður í kvið, þar sem hún klofnar við fjórða lendhryggjarlið í hægri og vinstri mjaðmarsamslagæð. Ósæðinni er skipt í uppstigandi ósæð, ósæðarboga og niðurstigandi ósæð. Greinar ósæðarinnar sjá nær öllum vefjum líkamans fyrir blóði. Við rót hennar er ósæðarlokan, hálfmánaloka sem hindrar bakflæði í vinstri slegil þegar hann slaknar. Uppstigandi ósæðin er um 5 cm löng og gengur yfir í ósæðarbogann nærri bringuhorninu. Boginn sveigir aftur og til vinstri og endar við neðri brún fjórða brjósthryggjarliðar, nálægt liðþófanum milli T4 og T5. Þar tekur niðurstigandi ósæð við, liggur framan og vinstra megin við hryggbolina og fer um ósæðarop þindarinnar. Ofan þindarinnar nefnist hún brjóstósæð en neðan hennar kviðarósæð. Kviðarósæðin endar með klofningu í mjaðmarsamslagæðarnar við L4. Mynd 20.25 sýnir uppstigandi ósæð, ósæðarboga, upphaf niðurstigandi ósæðar og helstu greinar; tafla 20.5 dregur hluta ósæðarinnar saman.
| Æð | Lýsing |
|---|---|
| Ósæð | Stærsta slagæð líkamans; gengur frá vinstri slegli niður í kvið og klofnar við fjórða lendhryggjarlið í mjaðmarsamslagæðarnar; greinar hennar sjá nær öllum vefjum líkamans fyrir blóði |
| Uppstigandi ósæð | Fyrsti hluti ósæðarinnar; gengur um það bil 5 cm upp frá vinstri slegli og tekur síðan við ósæðarboginn |
| Ósæðarbogi | Bogi til vinstri sem tengir uppstigandi og niðurstigandi ósæð; endar við neðri brún T4, nálægt liðþófanum milli fjórða og fimmta brjósthryggjarliðar |
| Niðurstigandi ósæð | Hluti ósæðarinnar sem heldur niður á við frá enda ósæðarbogans; skiptist í brjóstósæð og kviðarósæð |
| Brjóstósæð | Hluti niðurstigandi ósæðar ofan ósæðarops þindar |
| Kviðarósæð | Hluti niðurstigandi ósæðar neðan ósæðarops þindar og ofan mjaðmarsamslagæða |
Kransæðablóðrás
Fyrstu greinar uppstigandi ósæðar eru hægri og vinstri kransslagæð (sjá mynd 20.25). Þær eiga upptök í samsvarandi hægri og vinstri ósæðarskúti rétt ofan ósæðarlokunnar; þriðji skúturinn nefnist ekki-kransæðarskútur og gefur venjulega ekki af sér kransslagæð. Blóðþrýstingsnemar ósæðar eru einkum í ósæðarboga og efnanemar í ósæðarhnöttum við bogann, ekki inni í ósæðarskútunum.
Kransslagæðarnar liggja um yfirborð hjartans og greinast til hjartavöðvans. Nánari lýsingu á kransæðablóðrás er að finna í kaflanum um líffærafræði hjartans.
Greinar ósæðarbogans
Þrjár megingreinar ganga frá ósæðarboganum: höfuð- og armsstofninn, vinstri hálssamslagæð og vinstri viðbeinsslagæð. Allar þrjár eru teygjuslagæðar, í samræmi við nálægð þeirra við hjartað.
Höfuð- og armsstofninn er aðeins hægra megin og á sér enga samsvarandi staka grein vinstra megin. Hann klofnar í hægri viðbeinsslagæð og hægri hálssamslagæð. Vinstri viðbeinsslagæð og vinstri hálssamslagæð ganga hvor um sig beint frá ósæðarboganum en fylgja að öðru leyti svipuðu leiðar- og dreifingarmynstri og hægri æðarnar (sjá mynd 20.23).
Viðbeinsslagæðin sér efri útlim, hluta brjóstveggjar, háls, efra bak og miðtaugakerfi fyrir blóði. Meðal mikilvægra greina hennar eru innri brjóstslagæð, hryggslagæð og skjaldkirtils- og hálsstofn. Innri brjóstslagæðin, áður einnig nefnd brjóstkirtlaslagæð, sér meðal annars hóstarkirtli, gollurshúsi og fremri brjóstvegg fyrir blóði. Hryggslagæðin gengur um þvertindargöt hálshryggjarliða og síðan um mænuopið inn í höfuðkúpu til heila og mænu. Hægri og vinstri hryggslagæð renna saman í hjarnabotnsslagæð við neðri hluta brúar, ofan mænukylfu. Þetta er dæmi um æðatengsl. Skjaldkirtils- og hálsstofninn gefur greinar til skjaldkirtils, háls, efra baks og axlarsvæðis.
Hálssamslagæðin klofnar í innri og ytri hálsslagæð. Hægri hálssamslagæð kemur frá höfuð- og armsstofni en sú vinstri beint frá ósæðarboganum. Ytri hálsslagæðin sér meðal annars andliti, neðri kjálka, hálsi, koki og barkakýli fyrir blóði; greinar hennar eru meðal annars tungu-, andlits-, hnakka-, kinnkjálka- og yfirborðs-gagnaugaslagæð. Hálsslagæðarskúturinn er víkkun við klofningu hálssamslagæðar og upphaf innri hálsslagæðar og inniheldur blóðþrýstingsnema. Hálsslagæðarhnötturinn, lítill efnanemastrúktúr við klofninguna, er aðskilinn frá skútinum. Boð þessara nema taka þátt í samvægisstjórn blóðrásar og öndunar (sjá mynd 20.23).
Innri hálsslagæðar og hryggslagæðar eru meginleiðir slagæðablóðs til heilans. Heilinn fær í hvíld um 15 prósent af hjartaútfalli en notar um 20 prósent af súrefni líkamans. Truflun á blóðflæði getur valdið skammvinnu blóðþurrðarkasti (TIA), tímabundinni staðbundinni taugatruflun án bráðs hjartadreps í heila; meðvitundarleysi er hvorki nauðsynlegt né dæmigert skilgreiningareinkenni. Viðvarandi staðbundinn taugabrestur eða vefjadrep telst heilaslag. Frumuskemmdir geta hafist innan örfárra mínútna, en talan 3 til 4 mínútur er aðeins gróf kennslunálgun og ræðst raunverulegur skaði af æð, hjáleiðarflæði, hitastigi og öðrum þáttum. Greinar innri hálsslagæða og hryggslagæða tengjast í slagæðahring hjarna, einnig nefndum Willis-hring. Hringurinn veitir mögulega hjáleið milli fremri og aftari blóðrásar, en tryggir ekki órofið flæði þar sem bygging hans og geta til mótflæðis eru breytileg. Fremri hlutar stórheila fá einkum blóð frá innri hálsslagæðakerfi en aftari hlutar og stór hluti heilastofns frá hrygg- og hjarnabotnsslagæðakerfi.
Innri hálsslagæðin gengur um hálsslagæðargöng gagnaugabeins og inn í höfuðkúpu um innra op ganganna við hlið tætta opsins; hún fer ekki í gegnum opið sjálft (mynd 20.26 og mynd 20.27). Meðal greina hennar eru fremri hjarnaslagæð til miðlægra hluta ennis- og hvirfilblaðs, mið-hjarnaslagæð til stórs hluta hliðlægs yfirborðs stórheila og augnslagæð til auga og augntóttar. Mið-hjarnaslagæð er algeng staðsetning heilaslags, en ekki eina slagæðin sem heilaæðaáfall getur náð til.
Hægri og vinstri fremri hjarnaslagæð tengjast með fremri tengislagæð og mynda fremri hluta slagæðahrings hjarna. Aftari hluti hringsins myndast þegar aftari tengislagæð sitt hvorum megin, sem kemur venjulega frá innri hálsslagæð, tengist aftari hjarnaslagæð. Aftari hjarnaslagæðarnar eru endastofnar hjarnabotnsslagæðar og sjá meðal annars hnakkablöðum og neðri miðlægum hluta gagnaugablaða fyrir blóði. Hjarnabotnsslagæðin myndast við samruna hryggslagæða og gefur greinar til heilastofns og litla heila áður en hún klofnar í aftari hjarnaslagæðar. Tafla 20.6 dregur saman greinar ósæðarbogans og helstu slagæðar til heilans.
| Æð | Lýsing |
|---|---|
| Höfuð- og armsstofn | Stök æð hægra megin og fyrsta grein ósæðarbogans; klofnar í hægri viðbeinsslagæð og hægri hálssamslagæð og sér hægri hluta höfuðs og háls, hægri efri útlim og hluta brjóstveggjar fyrir blóði |
| Viðbeinsslagæð | Hægri viðbeinsslagæð kemur frá höfuð- og armsstofni en sú vinstri frá ósæðarboga; gefur meðal annars innri brjóstslagæð, hryggslagæð og skjaldkirtils- og hálsstofn og sér efri útlim, hluta brjóstveggjar, háls, bak og miðtaugakerfi fyrir blóði |
| Innri brjóstslagæð | Kemur frá viðbeinsslagæð og er einnig nefnd innri brjóstkirtlaslagæð; sér hóstarkirtli, gollurshúsi og fremri brjóstvegg fyrir blóði |
| Hryggslagæð | Kemur frá viðbeinsslagæð, gengur um þvertindargöt hálshryggjarliða og um mænuopið til heilans; rennur saman við hina hryggslagæðina í hjarnabotnsslagæð og tengist innri hálsslagæðakerfi um slagæðahring hjarna; sér heila og mænu fyrir blóði |
| Skjaldkirtils- og hálsstofn | Kemur frá viðbeinsslagæð og gefur greinar til skjaldkirtils, háls, efra baks og axlarsvæðis |
| Hálssamslagæð | Hægri hálssamslagæð kemur frá höfuð- og armsstofni en sú vinstri frá ósæðarboga; hvor um sig klofnar í ytri og innri hálsslagæð og sér viðkomandi hlið höfuðs og háls fyrir blóði |
| Ytri hálsslagæð | Kemur frá hálssamslagæð og sér fjölmörgum byggingum í andliti, neðri kjálka, hálsi, koki og barkakýli fyrir blóði |
| Innri hálsslagæð | Hefst við hálsslagæðarskútinn eftir klofningu hálssamslagæðar og gengur um hálsslagæðargöng gagnaugabeins til heilans; tengist greinum hrygg- og hjarnabotnsslagæða í slagæðahring hjarna og sér heilanum fyrir blóði |
| Slagæðahringur hjarna eða Willis-hringur | Slagæðatengsl við heilabotn sem tengja blóðrás innri hálsslagæða og hrygg- og hjarnabotnsslagæða; geta veitt hjáleiðarflæði en tryggja það ekki ef æð þrengist eða lokast, enda er bygging hringsins breytileg |
| Fremri hjarnaslagæð | Kemur frá innri hálsslagæð og sér einkum miðlægu yfirborði ennis- og hvirfilblaðs fyrir blóði |
| Mið-hjarnaslagæð | Kemur frá innri hálsslagæð og sér stórum hluta hliðlægs yfirborðs ennis-, hvirfil- og gagnaugablaðs fyrir blóði |
| Augnslagæð | Grein innri hálsslagæðar sem sér auga og augntótt fyrir blóði |
| Fremri tengislagæð | Stutt slagæð sem tengir hægri og vinstri fremri hjarnaslagæð og myndar hluta slagæðahrings hjarna |
| Aftari tengislagæð | Kemur venjulega frá innri hálsslagæð og tengist aftari hjarnaslagæð; myndar hluta aftari hluta slagæðahrings hjarna |
| Aftari hjarnaslagæð | Endagrein hjarnabotnsslagæðar sem myndar hluta aftari hluta slagæðahrings hjarna og sér einkum hnakkablaði og neðri miðlægum hluta gagnaugablaðs fyrir blóði |
| Hjarnabotnsslagæð | Myndast við samruna hryggslagæðanna tveggja; gefur greinar til heilastofns og litla heila og klofnar að lokum í aftari hjarnaslagæðarnar |
Brjóstósæð og helstu greinar
Brjóstósæðin hefst við neðri brún T4, nálægt liðþófanum milli T4 og T5, og heldur niður um miðmæti vinstra megin við hryggsúluna að þind við T12. Greinar hennar skiptast í iðragreinar og vegggreinar (mynd 20.28). Iðragreinarnar sjá líffærum brjósthols fyrir blóði og ná meðal annars til berkju-, gollurshúss-, vélindis- og miðmætisslagæða. Berkjuslagæðar, oft tvær vinstra megin og ein hægra megin en með breytilegu mynstri, flytja súrefnisríkt blóð til stoðvefja lungna, berkja og iðrahimnu fleiðru auk blóðsins sem lungnahringrásin flytur til loftskipta. Þær fylgja berkjum að smærri loftvegum. Hluti blóðsins tengist lungnablóðrás og tæmist í lungnabláæðar, en hluti fer um berkjubláæðar; nákvæmt hlutfall er breytilegt. Gollurshússslagæðar sjá gollurshúsi fyrir blóði, vélindisslagæðar vélindi og miðmætisslagæðar miðmæti. Vegggreinar, einnig nefndar líkamsveggsgreinar, eru meðal annars aftari millirifjaslagæðar og efri þindarslagæðar. Millirifjaslagæðarnar sjá brjóstvegg og aðliggjandi byggingum fyrir blóði og efri þindarslagæðarnar efra yfirborði þindar. Tafla 20.7 sýnir helstu slagæðar brjóstsvæðis.
| Æð | Lýsing |
|---|---|
| Iðragreinar | Hópur slagæðagreina frá brjóstósæð sem sér iðrum, það er líffærum brjósthols, fyrir blóði |
| Berkjuslagæð | Grein meginhringrásar frá ósæð eða nálægri grein sem flytur súrefnisríkt blóð til stoðvefja lungna, berkja og iðrahimnu fleiðru, auk lungnahringrásarinnar sem flytur blóð til loftskipta |
| Gollurshússslagæð | Grein frá brjóstósæð sem sér gollurshúsi fyrir blóði |
| Vélindisslagæð | Grein frá brjóstósæð sem sér vélindi fyrir blóði |
| Miðmætisslagæð | Grein frá brjóstósæð sem sér bandvef og öðrum byggingum miðmætis fyrir blóði |
| Vegggreinar | Einnig nefndar líkamsveggsgreinar; hópur slagæðagreina frá brjóstósæð sem sér brjóstvegg, hryggsúlu og efra yfirborði þindar fyrir blóði |
| Millirifjaslagæð | Grein frá brjóstósæð sem sér brjóstvegg, millirifjavöðvum og aðliggjandi byggingum hryggsúlu fyrir blóði |
| Efri þindarslagæð | Grein frá brjóstósæð sem sér efra yfirborði þindar fyrir blóði |
Kviðarósæð og helstu greinar
Eftir að ósæðin fer um ósæðarop þindar nefnist hún kviðarósæð (sjá mynd 20.28). Hún liggur aftan lífhimnu, framan og lítillega vinstra megin við hryggsúluna, og klofnar við um það bil L4 í mjaðmarsamslagæðarnar. Áður gefur hún nokkrar mikilvægar greinar. Staki iðrastofninn klofnar venjulega í vinstri magaslagæð, miltisslagæð og sameiginlega lifrarslagæð. Sameiginlega lifrarslagæðin gefur meðal annars maga- og skeifugarnarslagæð og heldur síðan áfram sem eiginleg lifrarslagæð; hægri magaslagæð á oft upptök frá sameiginlegri eða eiginlegri lifrarslagæð og gallblöðruslagæð venjulega frá hægri lifrarslagæð. Greinarmynstrið er breytilegt. Tvær aðrar stakar megingreinar eru efri og neðri garnahengisslagæð. Sú efri á upptök um 2.5 cm neðan iðrastofns í þessu kennsludæmi og sér mestum hluta smágirnis, brisi og stórum hluta ristils fyrir blóði. Neðri garnahengisslagæðin sér fjarlægum hluta ristils og efri hluta endaþarms fyrir blóði og á upptök um 5 cm ofan ósæðarklofnunar í þessu dæmi; raunveruleg fjarlægð er breytileg.
Kviðarósæðin gefur einnig nokkrar paraðar greinar, meðal annars neðri þindarslagæðar, miðlægar nýrnahettuslagæðar, nýrnaslagæðar, kynkirtlaslagæðar og lendarslagæðar. Neðri þindarslagæðar sjá neðra yfirborði þindar fyrir blóði. Nýrnahettur fá þrjá slagæðahópa: efri nýrnahettuslagæðar koma venjulega frá neðri þindarslagæðum, miðlægar beint frá kviðarósæð og neðri frá nýrnaslagæðum. Nýrnaslagæðar eiga upptök nærri L1–L2, oft skammt neðan efri garnahengisslagæðar; fjarlægðin 2.5 cm er lýsandi dæmi en ekki fast kennileiti. Hægri nýrnaslagæð er lengri vegna þess að ósæðin liggur vinstra megin við miðlínu. Kynkirtlaslagæð nefnist eggjastokkaslagæð eða eistaslagæð eftir því hvaða líffæri hún sér fyrir blóði. Eggjastokkaslagæðin liggur í hengibandi eggjastokks og gefur greinar til eggjastokks og eggjaleiðara og tengist legsæð nálægt legi. Eistaslagæðin gengur um náragöng í sáðstreng til eista. Kynkirtlaslagæðarnar eiga upptök neðan nýrnaslagæða og liggja aftan lífhimnu. Legs- og leggangaslagæðar koma frá innri mjaðmarslagæð. Fjögur pör lendarslagæða sjá lendarsvæði, kviðvegg og hluta mænu fyrir blóði; stundum kemur viðbótarpar frá miðspjaldslagæð.
Ósæðin klofnar við um það bil L4 í hægri og vinstri mjaðmarsamslagæð, en miðspjaldslagæðin gengur sem lítil miðlæg grein niður að spjaldbeini. Mjaðmarsamslagæðarnar sjá mjaðmagrind og að lokum neðri útlimum fyrir blóði og klofna í innri og ytri mjaðmarslagæð nærri mótum lendar- og spjaldhryggjar. Innri mjaðmarslagæðin gefur greinar til grindarholslíffæra og -veggja, þvagblöðru, rass- og spangar, ytri kynfæra og hluta læris; hjá fólki með leg fara greinar einnig til legs og legganga. Ytri mjaðmarslagæðin er meginleið blóðs til neðri útlims. Mynd 20.29 sýnir megingreinar ósæðar í brjóst- og kviðarhluta, mynd 20.30 greinar mjaðmarsamslagæða og tafla 20.8 helstu greinar kviðarósæðar.
| Æð | Lýsing |
|---|---|
| Iðrastofn | Stór stök grein kviðarósæðar, einnig nefnd iðraslagæð; klofnar venjulega í vinstri magaslagæð, miltisslagæð og sameiginlega lifrarslagæð |
| Vinstri magaslagæð | Grein iðrastofns sem sér efri hluta maga og neðri hluta vélindis fyrir blóði |
| Miltisslagæð | Grein iðrastofns sem sér milta fyrir blóði og gefur einnig greinar til briss og maga |
| Sameiginleg lifrarslagæð | Grein iðrastofns sem gefur meðal annars maga- og skeifugarnarslagæð og heldur síðan áfram sem eiginleg lifrarslagæð; hægri magaslagæð getur komið frá henni eða eiginlegri lifrarslagæð |
| Eiginleg lifrarslagæð | Framhald sameiginlegrar lifrarslagæðar sem flytur slagæðablóð til lifrar og gefur hægri og vinstri lifrargreinar |
| Hægri magaslagæð | Grein sem kemur oft frá eiginlegri eða sameiginlegri lifrarslagæð og sér hluta maga fyrir blóði |
| Gallblöðruslagæð | Grein, oftast frá hægri lifrarslagæð, sem sér gallblöðru fyrir blóði |
| Efri garnahengisslagæð | Stök grein kviðarósæðar sem sér mestum hluta smágirnis, hluta briss og stórum hluta ristils fyrir blóði |
| Neðri garnahengisslagæð | Stök grein kviðarósæðar sem sér fjarlægum hluta ristils og efri hluta endaþarms fyrir blóði |
| Neðri þindarslagæðar | Paraðar greinar, oftast frá kviðarósæð, sem sjá neðra yfirborði þindar fyrir blóði og gefa efri nýrnahettuslagæðar |
| Nýrnahettuslagæðar | Þrír paraðir slagæðahópar sem sjá nýrnahettum fyrir blóði: efri greinar frá neðri þindarslagæðum, miðlægar greinar frá kviðarósæð og neðri greinar frá nýrnaslagæðum |
| Nýrnaslagæð | Pöruð grein kviðarósæðar sem sér viðkomandi nýra fyrir blóði |
| Kynkirtlaslagæð | Pöruð grein kviðarósæðar sem sér kynkirtli fyrir blóði; nefnist eggjastokkaslagæð eða eistaslagæð eftir líffæri |
| Eggjastokkaslagæð | Grein kviðarósæðar sem sér eggjastokki og eggjaleiðara fyrir blóði og tengist greinum legsæðar nálægt legi |
| Eistaslagæð | Grein kviðarósæðar sem gengur um náragöng til eista og liggur sem hluti sáðstrengs |
| Lendarslagæðar | Paraðar greinar kviðarósæðar sem sjá lendarsvæði, kviðvegg og hluta mænu fyrir blóði |
| Mjaðmarsamslagæð | Önnur af tveimur stórum endastofnum ósæðar; klofnar í innri og ytri mjaðmarslagæð |
| Miðspjaldslagæð | Lítil miðlæg grein frá afturfleti ósæðar nærri klofningu hennar sem gengur niður eftir spjaldbeini |
| Innri mjaðmarslagæð | Grein mjaðmarsamslagæðar sem sér grindarholslíffærum og -veggjum, þvagblöðru, rass- og spangarsvæði, ytri kynfærum og hluta læris fyrir blóði; gefur einnig greinar til legs og legganga hjá fólki með þessi líffæri |
| Ytri mjaðmarslagæð | Grein mjaðmarsamslagæðar sem gengur undir náraband og nefnist þá lærslagæð; meginleið blóðs til neðri útlims |
Slagæðar efri útlima
Viðbeinsslagæðin nefnist holhandarslagæð eftir að hún fer yfir ytri brún fyrsta rifs inn á holhandarsvæði (mynd 20.31). Hún gefur greinar meðal annars umhverfis höfuð upparmsbeins en meginstofninn heldur áfram og nefnist upparmsslagæð neðan neðri brúnar stóra sívalningsvöðva. Upparmsslagæðin sér upphandlegg fyrir blóði og gefur meðal annars djúpa upparmsslagæð til baklægs arms og ölnarhliðargreinar að olnboga. Nálægt olnbogagróf klofnar hún venjulega í sveifarslagæð og ölnarslagæð, sem fylgja samnefndum beinum niður framhandlegg. Við úlnlið tengjast greinar þeirra í yfirborðs- og djúpa lófaboga; yfirborðsboginn fær yfirleitt mest framlag frá ölnarslagæð en sá djúpi frá sveifarslagæð. Bogarnir gefa fingraslagæðar til fingra. Mynd 20.32 sýnir meginleið slagæða frá hjarta til efri útlims og tafla 20.9 dregur æðarnar saman.
| Æð | Lýsing |
|---|---|
| Holhandarslagæð | Framhald viðbeinsslagæðar frá ytri brún fyrsta rifs að neðri brún stóra sívalningsvöðva; gefur greinar til holhandar og axlarsvæðis, meðal annars umhverfis höfuð upparmsbeins, og heldur áfram sem upparmsslagæð |
| Upparmsslagæð | Framhald holhandarslagæðar í upphandlegg; sér stórum hluta upphandleggs fyrir blóði, gefur djúpa upparmsslagæð og hliðargreinar að olnboga og klofnar venjulega í sveifarslagæð og ölnarslagæð nærri olnbogagróf |
| Sveifarslagæð | Önnur endastofna upparmsslagæðar; fylgir sveifarlegg niður framhandlegg, gefur smærri greinar og myndar meginhluta djúpa lófabogans með tengingu við ölnarslagæð; sér framhandlegg, úlnlið og hönd fyrir blóði |
| Ölnarslagæð | Önnur endastofna upparmsslagæðar; fylgir öln niður framhandlegg, gefur smærri greinar og myndar meginhluta yfirborðslófabogans með tengingu við sveifarslagæð; sér framhandlegg, úlnlið og hönd fyrir blóði |
| Lófabogar, yfirborðs- og djúpur | Slagæðabogar í lófa sem myndast af tengingum sveifarslagæðar og ölnarslagæðar; sjá hönd fyrir blóði og gefa fingraslagæðar |
| Fingraslagæðar | Greinar frá yfirborðs- og djúpa lófaboganum sem sjá fingrum fyrir blóði |
Slagæðar neðri útlima
Ytri mjaðmarslagæðin gengur undir náraband inn á lærsvæði (mynd 20.33) og nefnist þá lærslagæð. Lærslagæðin gefur meðal annars djúpu lærslagæðina, sem aftur gefur hliðlæga og miðlæga umfeðmingsslagæð læris til djúpra lærvöðva og svæða umhverfis lærlegg. Nokkrar hnéslagæðagreinar koma frá lær- og hnésbótarslagæðum og mynda æðanet umhverfis hné. Lærslagæðin gengur um aðfærslugöng og verður að hnésbótarslagæð eftir að hún fer um aðfærsluop á neðri enda lærsvæðis. Hnésbótarslagæðin klofnar síðan í fremri og aftari sköflungsslagæð.
Fremri sköflungsslagæðin fer fram milli sköflungs og dálks og sér vöðvum og húð fremra hólfs fótleggs fyrir blóði. Við ökklann heldur hún áfram sem ristarslagæð, sem greinist um rist og bakfót. Aftari sköflungsslagæðin sér baklægu hólfi fótleggs fyrir blóði og gefur dálksslagæðina. Aftan við innanverðan ökkla klofnar aftari sköflungsslagæðin í miðlæga og hliðlæga ilslagæð. Ristarslagæðin gefur bogslagæð yfir ristina. Hliðlæga ilslagæðin myndar meginhluta ilslagæðabogans og tengist djúpri ilgrein ristarslagæðar. Þessi tengsl sjá fæti og tám fyrir blóði. Mynd 20.34 sýnir helstu slagæðar neðri útlims og tafla 20.10 dregur þær saman.
| Æð | Lýsing |
|---|---|
| Lærslagæð | Framhald ytri mjaðmarslagæðar eftir að hún gengur undir náraband; gefur meðal annars djúpu lærslagæðina og hnéslagæðagreinar og verður að hnésbótarslagæð við aðfærsluop |
| Djúpa lærslagæð | Stór grein lærslagæðar sem gefur meðal annars hliðlæga og miðlæga umfeðmingsslagæð læris og götunargreinar |
| Hliðlæg umfeðmingsslagæð læris | Grein, oftast frá djúpu lærslagæðinni, sem sér hluta lærvöðva og svæðinu umhverfis efri hluta lærleggs fyrir blóði |
| Hnéslagæðar | Greinar frá lær- og hnésbótarslagæðum sem tengjast í æðaneti umhverfis hné og sjá lið og aðliggjandi vefjum fyrir blóði |
| Hnésbótarslagæð | Framhald lærslagæðar eftir að hún fer um aðfærsluop aftan við hné; klofnar í fremri og aftari sköflungsslagæð |
| Fremri sköflungsslagæð | Grein hnésbótarslagæðar sem sér fremra hólfi fótleggs fyrir blóði og heldur áfram við ökkla sem ristarslagæð |
| Ristarslagæð | Framhald fremri sköflungsslagæðar yfir ökklann sem greinist til ristars og bakhluta fótar og tengist ilslagæðaboganum með djúpri ilgrein |
| Aftari sköflungsslagæð | Grein hnésbótarslagæðar sem sér baklægu hólfi fótleggs fyrir blóði, gefur dálksslagæð og klofnar í miðlæga og hliðlæga ilslagæð |
| Miðlæg ilslagæð | Minni endastofn aftari sköflungsslagæðar sem sér miðlægum hluta iljar fyrir blóði |
| Hliðlæg ilslagæð | Stærri endastofn aftari sköflungsslagæðar sem sér hliðlægum hluta iljar fyrir blóði og myndar meginhluta ilslagæðabogans |
| Bogslagæð ristar | Grein ristarslagæðar sem gengur þvert yfir ristina og gefur greinar til fjarlægra hluta fótar og táa; er aðgreind frá ilslagæðaboganum |
| Ilslagæðabogi | Myndast aðallega af hliðlægri ilslagæð og tengingu við djúpa ilgrein ristarslagæðar; gefur greinar til iljar og táa |
Yfirlit yfir bláæðar meginhringrásar
Bláæðar meginhringrásar flytja blóð aftur til hægri gáttar. Eftir för um háræðar vefja er blóðið yfirleitt fremur súrefnissnautt, með mikilvægum undantekningum eftir líffæri og ástandi. Bláæð sem tæmir tiltekið líffæri eða svæði ber oft sama heiti og samsvarandi slagæð og getur legið samsíða henni. Þetta er stundum nefnt samsvarandi mynstur. Bláæðakerfið er þó breytilegra en slagæðakerfið og hér er aðeins lýst algengustu mynstrum. Þennan einstaklingsmun þarf að hafa í huga í klínísku starfi.
Í hálsi og útlimum eru bæði yfirborðs- og djúpbláæðar. Djúpbláæðar fylgja gjarnan samnefndum slagæðum en yfirborðsbláæðar eiga yfirleitt enga beina slagæðasamsvörun. Auk blóðflutnings taka húð- og yfirborðsæðar þátt í hitastjórnun. Í hita eykst húðblóðflæði og varmi tapast auðveldar til umhverfisins. Í kulda dregur æðasamdráttur úr húðblóðflæði og meira blóð helst í dýpri æðum, sem minnkar varmatap.
Könnunarferðarlíkingin og einföld línurit geta einnig hjálpað við nám bláæða, en fjölmörg æðatengsl og breytilegar greinar gera leiðirnar flóknari. Líkingin minnir á fljót með mörgum þverám og samtengdum farvegum. Í slagæðum er flæðinu fylgt frá hjarta um stórar og síðan smærri æðar að háræðum. Frá háræðum er bláæðaflæðinu fylgt úr bláæðlingum í sífellt stærri bláæðar aftur til hjarta. Mynd 20.35 sýnir meginleiðir bláæða meginhringrásar.
Allt bláæðablóð meginhringrásar berst að lokum til hægri gáttar. Mest af því kemur um efri eða neðri holæð. Blóð frá höfði, hálsi, brjóstvegg og efri útlimum fer almennt í efri holæð. Flestar bláæðar hjartans tæmast hins vegar í kransstokkinn og þaðan beint í hægri gátt. Blóð frá kvið, mjaðmagrind og neðri útlimum fer að mestu í neðri holæð, með undantekningum vegna portæðar- og oddbláæðakerfa.
Efri holæð
Efri holæðin tekur við blóði frá stærstum hluta líkamans ofan þindar (mynd 20.36). Holhandarbláæðin nefnist viðbeinsbláæð þegar hún fer yfir ytri brún fyrsta rifs. Innri hóstarbláæð og viðbeinsbláæð sameinast hvorum megin og mynda höfuð- og armbláæð; ytri hóstarbláæðin tæmist venjulega í viðbeinsbláæðina en myndar ekki höfuð- og armbláæðina. Hryggbláæðar og innri brjóstbláæðar tæmast einnig í höfuð- og armbláæðar. Hryggbláæðar tengjast bláæðaflækjum við höfuðkúpubotn, hálsmænu og hryggjarliði, en innri brjóstbláæðar tæma fremri brjóstvegg.
Oddbláæðakerfið tæmir stóran hluta aftari brjóstveggjar og tengir bláæðakerfi efri og neðri holæðar. Aftari millirifjabláæðar tæma brjóstvegg, vélindisbláæðar vélindi og berkjubláæðar hluta blóðs úr meginhringrás lungna. Frumtextinn nefnir 13 prósent sem fast hlutfall berkjublóðs í berkjubláæðum, en hlutfallið er breytilegt; stór hluti berkjublóðs tæmist í lungnabláæðar og skapar lítinn lífeðlisfræðilegan hægri-til-vinstri blóðreka. Oddbláæðin tekur við þessum æðum hægra megin. Hálfoddbláæðin tæmir einkum neðri vinstri aftari millirifjabláæðar og fer þvert yfir að oddbláæðinni, en viðbótarhálfoddbláæðin tæmir efri hluta vinstri hliðar. Hálfoddbláæðin fer því ekki um efri millirifjabláæð til höfuð- og armbláæðar eins og frumtextinn gefur í skyn.
Oddbláæðin hefst í efri hluta kviðar eða við samruna hægri uppstigandi lendarbláæðar og hægri neðri rifjabláæðar, fer um þind og liggur upp hægra megin við hryggsúlu. Hún sveigir yfir hægri meginberkju og tæmist í efri holæð nærri T4, ekki T2. Efri holæðin sjálf myndast við samruna hægri og vinstri höfuð- og armbláæðar; oddbláæðin er mikilvæg aðrennslisæð en myndar hana ekki við þann samruna.
Tafla 20.11 dregur saman helstu bláæðar brjóstsvæðis sem tengjast efri holæð.
| Æð | Lýsing |
|---|---|
| Efri holæð | Stór bláæð meginhringrásar sem tekur við blóði frá stærstum hluta líkamans ofan þindar og tæmist í hægri gátt |
| Viðbeinsbláæð | Framhald holhandarbláæðar frá ytri brún fyrsta rifs; tekur við blóði frá efri útlim og nokkrum æðum axlar- og brjóstsvæðis og sameinast innri hóstarbláæð í höfuð- og armbláæð |
| Höfuð- og armbláæðar | Paraðar bláæðar sem myndast hvor um sig við samruna innri hóstarbláæðar og viðbeinsbláæðar; taka einnig við meðal annars hrygg- og innri brjóstbláæðum og sameinast í efri holæð |
| Hryggbláæð | Tengist bláæðaflækjum höfuðkúpubotns, hálsmænu og hryggjarliða, gengur um þvertindargöt hálshryggjarliða og tæmist venjulega í höfuð- og armbláæð |
| Innri brjóstbláæðar | Einnig nefndar innri brjóstkirtisbláæðar; tæma fremri brjóstvegg og tæmast í höfuð- og armbláæðar |
| Millirifjabláæð | Tæmir brjóstvegg og tengist oddbláæðakerfinu eða, eftir staðsetningu, höfuð- og armbláæðum |
| Vélindisbláæð | Tæmir hluta vélindis og tengist oddbláæðakerfinu; hefur einnig tengsl við portæðakerfið neðarlega |
| Berkjubláæð | Tæmir hluta blóðs úr meginhringrás lungna og tæmist hægra megin í oddbláæð en vinstra megin oft í hálfodd- eða viðbótarhálfoddbláæð; stór hluti berkjublóðs tæmist þó í lungnabláæðar |
| Oddbláæð | Hefst í efri kvið, fer um þind og liggur upp hægra megin við hryggsúlu; tekur við meðal annars aftari millirifja-, vélindis-, berkju-, hálfodd- og viðbótarhálfoddbláæðum og tæmist í efri holæð |
| Hálfoddbláæð | Bláæð vinstra megin við hryggsúlu sem tæmir einkum neðri vinstri aftari millirifjabláæðar og fer yfir miðlínu til oddbláæðar; viðbótarhálfoddbláæð tæmir ofar liggjandi hluta |
Bláæðar höfuðs og háls
Innri hóstarbláæðar taka við blóði frá baststokkum heilans og djúpum svæðum höfuðs og háls (mynd 20.37). Andlitsbláæð tengist þeim venjulega um sameiginlega andlitsbláæð. Yfirborðs-gagnaugabláæð og kinnkjálkabláæð sameinast í aftankjálkabláæð; greinar hennar tengjast bæði ytri hóstarbláæð og andlitsbláæð, svo frárennslið er flóknara en bein tæming beggja í ytri hóstarbláæð. Ytri og innri hóstarbláæð eru aðskildar en hafa tengingar; sú ytri tæmist venjulega í viðbeinsbláæð. Tafla 20.12 dregur saman helstu bláæðar höfuðs og háls.
| Æð | Lýsing |
|---|---|
| Innri hóstarbláæð | Hefst við hóstarbláæðargat sem framhald bugastokks, liggur í hálsslíðri með hálssamslagæð og skreyjutaug, tekur við blóði frá heila og djúpum svæðum höfuðs og háls og sameinast viðbeinsbláæð í höfuð- og armbláæð |
| Gagnaugabláæð | Tæmir gagnaugasvæði og tengist kinnkjálkabláæð í aftankjálkabláæð |
| Kinnkjálkabláæð | Tæmir djúp svæði andlits og kinnkjálka og sameinast yfirborðs-gagnaugabláæð í aftankjálkabláæð |
| Ytri hóstarbláæð | Tæmir yfirborðssvæði höfuðs, hársvörð og háls og tæmist venjulega í viðbeinsbláæð |
Bláæðafrárennsli heilans
Blóðrás heilans er bæði lífsnauðsynleg og flókin (sjá mynd 20.37). Smærri heilabláæðar tæmast í bláæðastokka basts, meðal annars efri og neðri þykktarstokk, beinan stokk, skúmstokka, klettastokka, hnakkastokk og þverstokka. Meginafrennslið fer um þverstokka í bugastokka og þaðan í innri hóstarbláæðar. Tenging er jafnframt við augnbláæðar, fósturbláæðar og hryggbláæðaflækjur; engin sérstök „neðri hóstarbláæð“ er meginafrennslisleið.
Flestar bláæðar frá efra yfirborði stórheila tæmast í efri þykktarstokk, sem liggur miðlægt milli bastblaða eftir fastri efri brún stórheilasigðar. Hann er bláæðastokkur en ekki innanskúmsbil. Heila- og mænuvökvi getur borist í bláæðastokka um skúmkorn; fylgjutotur koma þar ekki við sögu, þótt aðrar frárennslisleiðir heila- og mænuvökva séu einnig viðurkenndar. Djúpar heilabláæðar sameinast í stóru heilabláæðina, sem tæmist í beina stokkinn. Skúmstokkur tekur meðal annars við augnbláæðum og tæmist um efri og neðri klettastokk; sá neðri tengist innri hóstarbláæð. Hnakkastokkur tengist stokkamótum og hryggbláæðaflækjum. Efri þykktarstokkur og beinn stokkur tengjast við stokkamót og þaðan þverstokkum, sem halda áfram sem bugastokkar um hóstarbláæðargat í innri hóstarbláæðar. Hryggbláæðar og flækjur þeirra tæma hálsmænu, hryggjarliði og hluta aftari höfuðkúpusvæðis og tengjast höfuð- og armbláæðum. Tafla 20.13 dregur saman helstu bláæðastokka heilans.
| Æð eða stokkur | Lýsing |
|---|---|
| Efri þykktarstokkur | Stór bláæðastokkur milli bastblaða eftir fastri efri brún stórheilasigðar; tekur við blóði frá stórum hluta efra og hliðlægs yfirborðs stórheila og heldur að stokkamótum og þverstokkum, ekki beint til hryggbláæðar |
| Stóra heilabláæð | Tekur við djúpum heilabláæðum og tæmist í beina stokkinn |
| Beinn stokkur | Bláæðastokkur sem tekur við stóru heilabláæðinni og neðri þykktarstokki og tæmist í stokkamótin, oftast í vinstri þverstokk |
| Skúmstokkur | Paraður bláæðastokkur sitt hvorum megin við tyrkjasöðul sem tekur meðal annars við augnbláæðum og nokkrum heilabláæðum og tæmist um efri og neðri klettastokka |
| Klettastokkar | Efri og neðri bláæðastokkar sem taka við blóði frá skúmstokki; sá efri tengist þver- eða bugastokki en sá neðri tæmist í innri hóstarbláæð við upphaf hennar |
| Hnakkastokkur | Lítill miðlægur bláæðastokkur við fasta brún litlaheilasigðar sem tengist stokkamótum, jaðarstokk við mænuop og innri hryggbláæðaflækjum |
| Þverstokkar | Paraðir bláæðastokkar sem hefjast við stokkamót nálægt lambsaumi, taka við blóði frá efri þykktarstokki, beina stokki og hnakkastokki og halda áfram sem bugastokkar |
| Bugastokkar | Framhald þverstokka sem sveigja að hóstarbláæðargati og halda áfram sem innri hóstarbláæðar |
Bláæðar efri útlima
Fingrabláæðar sameinast í bláæðanet og bláæðaboga handar (mynd 20.38). Djúpar sveifar- og ölnarbláæðar eru yfirleitt paraðar fylgibláæðar samnefndra slagæða og sameinast nærri olnboga í paraðar upparmsbláæðar. Þær renna upp upphandlegg og sameinast innanarmsbláæð við neðri brún stóra sívalningsvöðva, þar sem holhandarbláæð hefst. Yfirborðs miðframhandleggsbláæð hefur breytilegt frárennsli og getur tæmst í innanarms-, miðolnboga- eða aðrar yfirborðsbláæðar.
Miðframhandleggsbláæðin liggur yfirborðslægt framan á framhandlegg og tæmist með breytilegu mynstri, oft í innanarmsbláæð eða miðolnbogabláæð. Miðolnbogabláæð liggur yfir olnbogagróf og tengir venjulega utanarmsbláæð við innanarmsbláæð; hún er algengur staður blóðtöku. Innanarmsbláæðin gengur upp miðlæga hlið framhandleggs og upphandleggs, fer síðan dýpra og sameinast upparmsbláæðum í holhandarbláæð.
Utanarmsbláæðin hefst í yfirborðsbláæðaneti handarbaks, gengur upp sveifarlæga hlið framhandleggs og hliðlægt eftir upphandlegg, síðan um rauf milli axlarvöðva og stóra brjóstvöðva og tæmist í holhandarbláæð. Hún liggur yfirborðslægt og getur því verið sýnileg, en sýnileiki ræðst af mörgum þáttum, ekki aðeins vöðvaspennu eða fitumagni.
Herðablaðsbláæð tæmir svæðið neðan herðablaðs og tæmist í holhandarbláæð. Hún sameinast ekki utanarmsbláæð til að mynda holhandarbláæðina. Holhandarbláæðin hefst venjulega við neðri brún stóra sívalningsvöðva þar sem upparmsbláæðar og innanarmsbláæð tengjast og nefnist viðbeinsbláæð við ytri brún fyrsta rifs.
Flæðiritið á mynd 20.39 sýnir margar stærri bláæðar efri útlims og brjóstsvæðis. Tafla 20.14 dregur saman bláæðar efri útlima.
| Æð | Lýsing |
|---|---|
| Fingrabláæðar | Tæma fingur og tengjast yfirborðs- og djúpum bláæðanetum og bláæðabogum handar; bláæðabogi fótar tilheyrir ekki þessari leið |
| Lófabláæðabogar | Tæma lófa og fingur og tengjast djúpum sveifar- og ölnarbláæðum og yfirborðsbláæðum handar og framhandleggs |
| Sveifarbláæð | Djúpar, oft paraðar fylgibláæðar sveifarslagæðar sem taka við blóði frá djúpum bláæðum handar og sameinast ölnarbláæðum í upparmsbláæðar |
| Ölnarbláæð | Djúpar, oft paraðar fylgibláæðar ölnarslagæðar sem taka við blóði frá djúpum bláæðum handar og sameinast sveifarbláæðum í upparmsbláæðar |
| Upparmsbláæð | Djúpar, oft paraðar bláæðar sem myndast við samruna sveifar- og ölnarbláæða nærri olnboga, fylgja upparmsslagæð og sameinast innanarmsbláæð í holhandarbláæð |
| Miðframhandleggsbláæð | Breytileg yfirborðsbláæð framan á framhandlegg sem tæmist oft í innanarmsbláæð eða miðolnbogabláæð |
| Innanarmsbláæð | Yfirborðsbláæð sem hefst ölnarlægt í bláæðaneti handar, gengur upp miðlæga hlið framhandleggs og upphandleggs og sameinast upparmsbláæðum í holhandarbláæð |
| Miðolnbogabláæð | Breytileg yfirborðsbláæð í olnbogagróf sem tengir oft utanarmsbláæð og innanarmsbláæð og er algengur blóðtökustaður |
| Utanarmsbláæð | Yfirborðsbláæð sem gengur upp hliðlæga hlið efri útlims og tæmist venjulega í holhandarbláæð |
| Herðablaðsbláæð | Tæmir vefi neðan herðablaðs og tæmist í holhandarbláæð |
| Holhandarbláæð | Meginbláæð holhandarsvæðis; hefst við samruna upparmsbláæða og innanarmsbláæðar, tekur meðal annars við utanarms- og herðablaðsbláæð og nefnist viðbeinsbláæð við ytri brún fyrsta rifs |
Neðri holæð
Mest blóð frá svæðum neðan þindar fer um neðri holæð til hjarta, en hluti fer um odd- og hálfoddbláæðakerfi til efri holæðar (sjá mynd 20.36). Neðri holæð liggur aftan lífhimnu hægra megin við kviðarósæð og tekur við bláæðum frá kvið, mjaðmagrind og neðri útlimum. Lendarbláæðar, oft fjórar hvorum megin, tæma aftari kviðvegg og hryggbláæðaflækjur. Uppstigandi lendarbláæðar tengjast oddbláæð hægra megin og hálfoddbláæð vinstra megin, en aðrar lendarbláæðar tæmast beint í neðri holæð.
Blóð frá nýrum safnast í nýrnabláæðar, sem eru meðal stærstu aðrennslisæða neðri holæðar. Nokkrar smærri æðar tæmast í vinstri nýrnabláæð. Nýrnahettubláæðar tæma nýrnahetturnar; sú hægri tæmist venjulega beint í neðri holæð en sú vinstri í vinstri nýrnabláæð.
Eistnabláæðar taka við blóði frá eistum og mynda sáðflækju innan sáðstrengs, en eggjastokkabláæðar tæma eggjastokka. Kynkirtlabláæð er sameiginlegt yfirheiti þessara æða. Hægri kynkirtlabláæð tæmist venjulega beint í neðri holæð en sú vinstri í vinstri nýrnabláæð.
Neðri þindarbláæðar tæma þindina með breytilegu mynstri; sú hægri tæmist oft í neðri holæð en sú vinstri getur tæmst í vinstri nýrnabláæð, neðri holæð eða aðrar nálægar æðar. Lifrarbláæðar flytja blóð frá lifur beint í neðri holæð. Þar sem neðri holæð liggur hægra megin er vinstri nýrnabláæð lengri og tekur oft við vinstri nýrnahettu- og kynkirtlabláæð. Lengri vinstri nýrnabláæð getur gert vinstri nýra tæknilega hentugt við lifandi nýragjöf, en val nýra ræðst af æðagerð, starfsemi og öryggi gjafa, ekki lengd bláæðarinnar einni. Mynd 20.40 sýnir aðrennsli neðri holæðar og tafla 20.15 helstu bláæðar kviðar.
| Æð | Lýsing |
|---|---|
| Neðri holæð | Stór bláæð meginhringrásar sem tekur við mestu blóði frá svæðum neðan þindar og tæmist í hægri gátt |
| Lendarbláæðar | Paraðar bláæðar sem tæma aftari kviðvegg og hryggbláæðaflækjur; uppstigandi lendarbláæðar tengjast oddbláæð hægra megin og hálfoddbláæð vinstra megin en aðrar tæmast beint í neðri holæð |
| Nýrnabláæð | Stór pöruð aðrennslisæð neðri holæðar sem tæmir viðkomandi nýra; vinstri nýrnabláæð tekur einnig oft við vinstri nýrnahettu- og kynkirtlabláæð |
| Nýrnahettubláæð | Tæmir nýrnahettu; sú hægri tæmist venjulega beint í neðri holæð en sú vinstri í vinstri nýrnabláæð |
| Eistnabláæð | Tæmir eista um sáðflækju innan sáðstrengs; hægri eistnabláæð tæmist venjulega í neðri holæð en sú vinstri í vinstri nýrnabláæð |
| Eggjastokkabláæð | Tæmir eggjastokk; hægri eggjastokkabláæð tæmist venjulega í neðri holæð en sú vinstri í vinstri nýrnabláæð |
| Kynkirtlabláæð | Sameiginlegt heiti bláæðar sem tæmir kynkirtil; getur verið eggjastokka- eða eistnabláæð eftir líffæri |
| Neðri þindarbláæð | Tæmir neðra yfirborð þindar með breytilegu mynstri; sú hægri tæmist oft í neðri holæð en sú vinstri getur tæmst í vinstri nýrnabláæð, neðri holæð eða nálægar æðar |
| Lifrarbláæð | Flytur blandað blóð úr lifrarstokkháræðum og tæmist beint í neðri holæð |
Bláæðar neðri útlima
Ilbláæðar og yfirborðsbláæðar táa og ristar tengjast flóknu neti, þar á meðal ristarbláæðaboga og djúpum ilbláæðabogum (mynd 20.41). Ristarbláæðaboginn tæmist aðallega í stóru og litlu húðbláæðina; hann myndar ekki beint bæði fremri og aftari sköflungsbláæð. Djúpbláæðar ristar og iljar mynda fremri og aftari sköflungsbláæðar. Fremri sköflungsbláæðar tæma fremra hólf fótleggs, en aftari sköflungsbláæðar og dálksbláæðar tæma bak- og hliðlæg hólf. Þessar djúpu æðar sameinast í hnésbótarbláæð. Litla húðbláæðin gengur yfirborðslægt upp aftanverðan fótlegg og tæmist oftast í hnésbótarbláæð. Hnésbótarbláæðin verður að lærbláæð við aðfærsluop; hún er djúp æð og er ekki almennt þreifanleg þótt hnésbótarpúls geti verið metinn djúpt í hnésbót.
Stóra húðbláæðin gengur yfirborðslægt upp miðlæga hlið fótar, fótleggs og læris og tæmist í lærbláæð við húðbláæðar- og lærbláæðarmót. Djúpa lærbláæðin tæmir djúpa hluta læris og tæmist í lærbláæð. Miðlægar og hliðlægar umfeðmingsbláæðar læris tæma vefi umhverfis efri hluta lærleggs og tæmast oft í djúpu lærbláæðina eða lærbláæðina; þær mynda ekki endilega einn samfelldan hring.
Lærbláæðin nefnist ytri mjaðmarbláæð eftir að hún gengur undir náraband inn í grindarhol. Ytri mjaðmarbláæðin tæmir neðri útlim og sameinast innri mjaðmarbláæð, sem tæmir grindarholslíffæri, -veggi, rass og spöng. Innri mjaðmarbláæðin myndast af mörgum grindarbláæðum; hún myndast ekki úr naflabláæðum sitt hvorum megin við þvagblöðru. Ytri og innri mjaðmarbláæð sameinast framan við spjald- og mjaðmarlið í mjaðmarsambláæð. Miðspjaldbláæð tæmir spjaldsvæði og getur tæmst í vinstri mjaðmarsambláæð eða nálægt mótum hennar. Hægri og vinstri mjaðmarsambláæð sameinast nærri L5 og mynda neðri holæð.
Mynd 20.42 sýnir flæðirit bláæða frá neðri útlim og tafla 20.16 dregur saman helstu bláæðar neðri útlima.
| Æð | Lýsing |
|---|---|
| Ilbláæðar | Tæma il og tengjast djúpum ilbláæðabogum og aftari sköflungsbláæðum |
| Ristarbláæðabogi | Tekur við yfirborðsbláæðum táa og ristar og tæmist aðallega í stóru og litlu húðbláæðina |
| Ilbláæðabogi | Djúpt bláæðanet iljar sem tekur við ilbláæðum og tæmist einkum í aftari sköflungsbláæðar |
| Fremri sköflungsbláæð | Oft pöruð djúp fylgibláæð fremri sköflungsslagæðar sem tæmir fremra hólf fótleggs og sameinast aftari sköflungsbláæðum í hnésbótarbláæð |
| Aftari sköflungsbláæð | Oft pöruð djúp fylgibláæð aftari sköflungsslagæðar sem tæmir djúpar bláæðar iljar og baklægt hólf fótleggs, tekur við dálksbláæðum og sameinast fremri sköflungsbláæðum í hnésbótarbláæð |
| Dálksbláæð | Oft pöruð djúp bláæð sem tæmir hliðlægt hólf fótleggs og tæmist venjulega í aftari sköflungsbláæð |
| Litla húðbláæð | Yfirborðsbláæð sem hefst hliðlægt á fæti, gengur upp aftanverðan fótlegg og tæmist oftast í hnésbótarbláæð |
| Hnésbótarbláæð | Djúp bláæð aftan við hné sem myndast við samruna fremri og aftari sköflungsbláæða, tekur oft við litlu húðbláæð og heldur áfram sem lærbláæð við aðfærsluop |
| Stóra húðbláæð | Löng yfirborðsbláæð sem gengur frá miðlægum fæti upp miðlægan fótlegg og læri og tæmist í lærbláæð við húðbláæðar- og lærbláæðarmót |
| Djúpa lærbláæð | Tæmir djúpa hluta læris og tæmist í lærbláæð |
| Umfeðmingsbláæðar læris | Miðlægar og hliðlægar bláæðar sem tæma svæði umhverfis efri hluta lærleggs og tæmast venjulega í djúpu lærbláæðina eða lærbláæð |
| Lærbláæð | Djúp meginbláæð læris sem tekur við meðal annars djúpu lærbláæðinni og stóru húðbláæðinni og nefnist ytri mjaðmarbláæð eftir að hún fer undir náraband |
| Ytri mjaðmarbláæð | Framhald lærbláæðar ofan nárabands sem tæmir neðri útlim og sameinast innri mjaðmarbláæð í mjaðmarsambláæð |
| Innri mjaðmarbláæð | Myndast við samruna margra bláæða sem tæma grindarholslíffæri og -veggi, rass og spöng og sameinast ytri mjaðmarbláæð í mjaðmarsambláæð |
| Miðspjaldbláæð | Tæmir spjaldsvæði og tæmist oft í vinstri mjaðmarsambláæð eða við mót mjaðmarsambláæða |
| Mjaðmarsambláæð | Myndast hvorum megin við samruna ytri og innri mjaðmarbláæðar; hægri og vinstri mjaðmarsambláæð sameinast nærri L5 í neðri holæð |
Lifrarportæðakerfið
Lifrin er flókið efnaskipta- og vinnslulíffæri. Hún vinnur og geymir næringarefni frá meltingarvegi, myndar meðal annars blóðvökvaprótein, storkuþætti og gall og umbreytir eða skilur út fjölmörg úrgangs- og aðskotaefni. Uppleyst efni frá meltingarvegi og milta fara því að stórum hluta fyrst til lifrar um lifrarportæðakerfið (mynd 20.43) en ekki beint í almenna blóðrás. Portæðakerfi tengir tvö háræðanet: háræðar í maga, þörmum, brisi og milta tæmast í lifrarportæð og blóðið fer síðan um sérhæfðar stokkháræðar lifrar. Annað dæmi er portæðakerfi undirstúku og heiladinguls sem fjallað var um í innkirtlakaflanum.
Lifrarportæðakerfið nær yfir lifrarportæðina og aðrennslisæðar hennar. Lifrarportæðin myndast venjulega aftan við háls briss, nærri L1–L2, við samruna efri garnahengisbláæðar og miltisbláæðar. Neðri garnahengisbláæð tæmist oftast í miltisbláæð en getur einnig tæmst í efri garnahengisbláæð eða samrennslið. Efri garnahengisbláæð tæmir smágirni, botnlanga, risristil, þverristil að stórum hluta og hluta maga og briss. Neðri garnahengisbláæð tæmir fallristil, bugðuristil og efri hluta endaþarms. Miltisbláæðin tekur við blóði frá milta og greinum frá brisi og maga; hún „myndast“ ekki af neðri garnahengisbláæð þótt sú æð tengist henni oft. Lifrarportæðin tekur einnig við meðal annars magabláæðum og gallblöðrubláæðum og flytur blóðið til lifrar til vinnslu.
Lifrin fær blóð úr tveimur meginleiðum: súrefnisríkt slagæðablóð um eiginlega lifrarslagæð og næringarríkt en súrefnissnauðara blóð um lifrarportæð. Í lifrarstokkháræðum blandast þessar leiðir og lifrarfrumur og átfrumur vinna, geyma eða umbreyta efnum eftir þörfum. Blóðið safnast síðan í miðbláæðar og loks hægri, mið- og vinstri lifrarbláæð, sem tæmast í neðri holæð. Lifrin stuðlar þannig að samvægi efna í blóði en heldur blóðsamsetningu ekki stöðugri ein og sér.
