20.6 Þroski æða og fósturblóðrás

20.6 Þroski æða og fósturblóðrás

Í fósturvísi hefur hjartað náð því þroskastigi um 21. dag eftir frjóvgun að það byrjar að slá, og blóðrásarmynstur er orðið greinilegt á fjórðu viku fósturþroska. Æðakerfið verður að myndast snemma svo vaxandi vefir fái næringarefni og lofttegundir og úrgangsefni berist frá þeim. Um 15.–16. dag eftir frjóvgun hefst myndun blóðfruma og frumstæðra æða utan fósturvísisins sjálfs, meðal annars í blómabelg, æðabelg og tengistilk. Um 2 dögum síðar hefst samsvarandi ferli innan fósturvísisins. Æðar myndast úr miðlagi. Sameiginlegar blóð- og æðaforverafrumur, svonefndir hemangíóblastar, gefa af sér æðakímfrumur og blóðmyndandi forverafrumur. Frumurnar safnast í blóðeyjar í fósturskífunni. Í eyjunum myndast holrúm sem verða að æðaholum; æðakímfrumur mynda æðaþel en aðliggjandi bandvefskímsfrumur mynda síðar sléttvöðva- og bandvefslög æðanna. Samhliða hefst frumblóðmyndun.

Frumstæð æðarör myndast í blóðeyjunum og tengjast bæði hvert öðru og hjartarörinu sem er að þroskast. Upphaflegt æðanet myndast því samtímis á mörgum stöðum og tengist síðar saman, en vex ekki aðeins út frá einni miðlægri æð. Þessi upphaflega myndun æða úr forverafrumum nefnist frumæðamyndun. Nýæðamyndun er hins vegar myndun nýrra æða frá æðum sem þegar eru til og heldur áfram eftir þörfum við vöxt, viðhald og viðgerðir alla ævi.

Þroskun æða og tauga fylgir oft svipuðum leiðum til sömu markvefja og líffæra, meðal annars vegna þess að kerfin bregðast við mörgum sameiginlegum stýriboðum. Það hvort frumstæð æð sérhæfist sem slagæð eða bláæð ræðst af samtengdum erfðafræðilegum, boðefna- og blóðaflfræðilegum þáttum en ekki einni staðbundinni prótínþéttni.

Eftir því sem fóstrið vex í legi eykst þörf þess fyrir næringarefni og loftskipti. Fylgjan myndast úr fósturhluta æðabelgs og móðurhluta legslímu og verður skiptalíffæri milli blóðrása þeirra. Blóð móður og fósturs blandast venjulega ekki beint; efni berast yfir fylgjuhindrun. Ein naflabláæð flytur súrefnisríkt fósturblóð frá fylgju. Hluti þess fer um lifur en hluti um bláæðargang til neðri holæðar og þaðan til hjarta. Tvær naflaslagæðar flytja súrefnissnauðara fósturblóð með koldíoxíði og öðrum úrgangsefnum aftur til fylgju. Eftir fæðingu lokast fjarlægir hlutar naflaslagæðanna og mynda miðlæg naflabönd, en nærhlutar þeirra haldast opnir sem meðal annars efri þvagblöðruslagæðar.

• Hið egglaga op er lokuklædd leið í milligáttaskilum sem leyfir blóði að flæða frá hægri gátt til vinstri gáttar. Eftir fyrstu andardrætti eykst lungnablóðflæði og þrýstingur í vinstri gátt verður yfirleitt meiri en í þeirri hægri, svo lokufellingin leggst að skilunum og lokar opinu starfrænt. Líffærafræðilegur samruni tekur lengri tíma og verður ekki fullkominn hjá öllum. Egglaga dældin markar stað fyrra opsins eftir lokun.
• Hinn slagæðargangur er stutt vöðvaæð sem tengir lungnaslagæðastofn eða vinstri lungnaslagæð við niðurstigandi ósæð. Vegna hás lungnaæðaviðnáms fósturs fer stór hluti blóðs hægri slegils um ganginn til ósæðar, en nægt blóð fer um lungun til þroska þeirra. Eftir fæðingu hækkar súrefnisspenna og áhrif prostaglandína minnka, svo sléttvöðvi gangsins dregst saman. Starfræn lokun verður venjulega á fyrstu klukkustundum eða dögum og síðar myndast slagæðarband úr ganginum.
• Hinn bláæðargangur er tímabundin æð í lifur sem tengir naflabláæð við neðri holæð og leiðir hluta súrefnisríks blóðs frá fylgju fram hjá lifrarstokkháræðum; hluti blóðsins fer þó um lifur. Eftir að klippt er á naflastreng lokast gangurinn starfrænt á skömmum tíma og umbreytist síðar í bláæðarband.