Samantekt kaflans

Samantekt kaflans

1.1 Yfirlit yfir líffæra- og lífeðlisfræði

Líffærafræði mannsins er vísindaleg rannsókn á byggingu líkamans. Áður fyrr byggðist líffærafræðin einkum á athugun á áverkum og síðar krufningu mannslíka, en á síðustu öld hefur tölvustudd myndgreining gert heilbrigðisstarfsfólki kleift að skyggnast inn í lifandi líkama. Lífeðlisfræði mannsins er vísindaleg rannsókn á efnafræði og eðlisfræði líkamsbygginga. Hún skýrir hvernig byggingar líkamans vinna saman að því að viðhalda lífi. Erfitt er að rannsaka byggingu (líffærafræði) án þekkingar á starfsemi (lífeðlisfræði). Fræðigreinarnar tvær eru yfirleitt rannsakaðar saman vegna þess að lögun og starfsemi tengjast náið í öllum lífverum.

1.2 Skipulagsstig mannslíkamans

Lífsferlum mannslíkamans er viðhaldið á nokkrum skipulagsstigum. Þau eru efnafræðilegt stig, frumustig, vefjastig, líffærastig, líffærakerfastig og lífverustig. Hærri skipulagsstig byggjast á þeim lægri. Sameindir mynda því frumur, frumur mynda vefi, vefir mynda líffæri, líffæri mynda líffærakerfi og líffærakerfi mynda lífverur.

1.3 Lífsstarfsemi mannsins

Flest ferli sem eiga sér stað í mannslíkamanum lúta ekki meðvitaðri stjórn. Þau eiga sér stað samfellt alla ævina og byggja líkamann upp, viðhalda honum og varðveita líf. Meðal þeirra eru skipulag, sem felur í sér viðhald nauðsynlegra afmarkana líkamans; efnaskipti, þar með talinn orkuflutningur með uppbyggingar- og niðurbrotshvörfum; svörun; hreyfing; og vöxtur, frumusérhæfing, æxlun og endurnýjun.

1.4 Lífsskilyrði mannsins

Maðurinn lifir ekki lengur en nokkrar mínútur án súrefnis, nokkra daga án vatns og nokkrar vikur án kolvetna, lípíða, prótína, vítamína og steinefna. Líkaminn getur brugðist við háum hita með svitamyndun og lágum hita með skjálfta og auknu niðurbroti geymdra orkuefna, en langvarandi útsetning fyrir ofsahita eða ofsakuld samrýmist ekki lífi. Líkaminn þarf nákvæmlega hæfilegan loftþrýsting til að halda lofttegundum sínum uppleystum og auðvelda öndun — upptöku súrefnis og losun koltvísýrings. Maðurinn þarf einnig nægilega háan blóðþrýsting til að blóð berist til allra vefja en jafnframt nægilega lágan til að æðar skemmist ekki.

1.5 Samvægi

Samvægi felst í starfsemi frumna um allan líkamann sem viðheldur lífeðlisfræðilegu ástandi innan þröngs bils sem samrýmist lífi. Samvægi er stjórnað með neikvæðum afturverkunarhringjum og, mun sjaldnar, jákvæðum afturverkunarhringjum. Báðar gerðir hafa sömu þættina: áreiti, nema, stjórnstöð og áhrifalíffæri. Neikvæðir afturverkunarhringir koma þó í veg fyrir of mikil viðbrögð við áreitinu, en jákvæðir afturverkunarhringir magna svörunina þar til lokapunkti er náð.

1.6 Líffærafræðiheiti

Forngrísk og latnesk orð eru notuð til að mynda líffærafræðiheiti. Stöðluð líffærafræðileg staða er viðmiðunarstaða við kortlagningu líkamsbygginga. Líkamssvæði eru auðkennd með heitum á borð við „hnakkasvæði“, sem eru nákvæmari en almenn orð og orðasambönd á borð við „aftan á höfði“. Stefnuheiti á borð við fremri og aftari eru nauðsynleg til að lýsa innbyrðis staðsetningu líkamsbygginga nákvæmlega. Myndir af innri byggingu líkamans fylgja yfirleitt einu þriggja sniða: þykktarsniði, ennissniði eða lásniði. Líffæri líkamans liggja í öðru af tveimur meginholum — baklæga holinu (einnig nefnt aftara holið) eða kviðlæga holinu (einnig nefnt fremra holið) — sem skiptast frekar eftir þeim byggingum sem liggja á hverju svæði. Hálahimnur hafa tvö lög — vegglag og iðralag — sem umlykja vökvafyllt rými. Hálahimnur þekja lungun (fleiðra), hjartað (gollurshús) og sum líffæri í kvið- og grindarholi (lífhimna).

1.7 Læknisfræðileg myndgreining

Nákvæmar líffærafræðiteikningar af mannslíkamanum komu fyrst fram á fimmtándu og sextándu öld. Það var þó ekki fyrr en undir lok nítjándu aldar, með uppgötvun röntgengeisla, sem líffærafræðingar og læknar fundu aðferðir til að skyggnast inn í lifandi líkama án skurðaðgerðar. Síðan hafa margar aðrar aðferðir verið þróaðar, þar á meðal tölvusneiðmyndataka, segulómun, jáeindaskönnun og ómskoðun. Þær veita nákvæmari og ítarlegri myndir af byggingu og starfsemi mannslíkamans.