1.6 Líffærafræðiheiti
1.6 Líffærafræðiheiti
Námsmarkmið
Að þessum hluta loknum munt þú geta gert eftirfarandi:
- sýnt líffærafræðilega stöðu
- lýst mannslíkamanum með stefnu- og svæðaheitum
- þekkt þau þrjú snið sem oftast eru notuð við rannsóknir í líffærafræði
- greint á milli aftara (baklæga) og fremra (kviðlæga) líkamsholsins, tilgreint undirskiptingar þeirra og nefnt dæmigerð líffæri í hvoru um sig
- lýst hálahimnu og útskýrt hlutverk hennar
Líffærafræðingar og heilbrigðisstarfsfólk nota heiti sem geta virst óskiljanleg þeim sem ekki þekkja til. Tilgangurinn með þessu máli er þó ekki að rugla fólk heldur að auka nákvæmni og draga úr mistökum í heilbrigðisþjónustu. Er ör sem er „ofan við úlnliðinn“ til dæmis á framhandleggnum, um fimm til átta sentímetrum (tveimur eða þremur tommum) frá hendinni, eða við handarrótina? Er það lófa- eða handarbaksmegin? Með nákvæmum líffærafræðiheitum eyðum við slíkri tvíræðni. Líffærafræðiheiti eiga rætur að rekja til forngrísku og latínu. Þar sem þessi tungumál eru ekki lengur notuð í daglegum samskiptum breytist merking orðanna ekki.
Líffærafræðiheiti eru samsett úr orðstofnum, forskeytum og viðskeytum. Orðstofninn vísar oft til líffæris, vefs eða ástands en forskeytið eða viðskeytið lýsir stofninum gjarnan nánar. Í heitinu hypertension, sem merkir háþrýsting, merkir forskeytið „hyper-“ til dæmis „hár“ eða „umfram“ og orðstofninn „tension“ vísar til þrýstings. Heitið vísar því til óeðlilega hás blóðþrýstings.
Líffærafræðileg staða
Til að auka nákvæmni enn frekar hafa líffærafræðingar samræmt hvernig líkaminn er skoðaður. Rétt eins og kort eru yfirleitt látin snúa þannig að norður sé efst er staðlað „kort“ af líkamanum miðað við líffærafræðilega stöðu. Þá stendur líkaminn uppréttur með fætur samsíða og um axlarbreidd á milli þeirra og tærnar vísa fram. Efri útlimum er haldið niður með síðum og lófar snúa fram, eins og sýnt er á mynd 1.12. Þessi staðlaða staða dregur úr ruglingi. Hvernig sem líkaminn sem lýst er snýr eru heitin notuð eins og hann sé í líffærafræðilegri stöðu. Ör á „fremra úlnliðssvæði“ væri til dæmis lófamegin á úlnliðnum. Heitið „fremri“ væri notað þótt höndin lægi með lófann niður á borði.
Þegar líkami liggur er sagt að hann liggi annaðhvort andlitslega eða baklega. Andlitslega merkir að andlitið snúi niður en baklega merkir að það snúi upp. Þessi heiti eru stundum notuð þegar líkamsstöðu við tilteknar læknisskoðanir eða skurðaðgerðir er lýst.
Svæðaheiti
Mörg svæði mannslíkamans bera sérstök heiti sem auka nákvæmni (sjá mynd 1.12). Athugaðu að brachium, eða upphandleggur, vísar aðeins til hlutans milli axlar og olnboga og að antebrachium, eða framhandleggur, er notað í stað heitisins „neðri handleggur“. Á sama hátt er femur, eða læri, rétt heiti en leg, eða crus, er aðeins sá hluti neðri útlims sem liggur milli hnés og ökkla. Með heitunum á myndinni geturðu lýst svæðum líkamans nákvæmlega.
Stefnuheiti
Tiltekin líffærafræðileg stefnuheiti koma fyrir í þessari bók og mörgum öðrum kennslubókum í líffærafræði (mynd 1.13). Þau eru nauðsynleg til að lýsa innbyrðis staðsetningu mismunandi líkamsbygginga. Líffærafræðingur gæti til dæmis sagt að einn vefjaborði lægi neðan við annan eða læknir lýst æxli sem yfirborðslægu miðað við dýpra líkamshluta. Leggðu heitin á minnið svo þú ruglist ekki þegar þú lærir um eða lýsir staðsetningu tiltekinna líkamshluta.
Líffærafræðileg snið
Hugtakið skurðflötur vísar til tvívíðs yfirborðs þrívíðrar byggingar sem hefur verið skorin. Með nútímalegum læknisfræðilegum myndgreiningartækjum geta heilbrigðisstarfsmenn fengið „sýndarskurðfleti“ af lifandi líkama. Slíkar myndir köllum við skannmyndir. Aðeins er hægt að túlka skurðfleti og skannmyndir líkamans rétt ef áhorfandinn skilur eftir hvaða sniði skurðurinn var gerður. Snið er ímyndaður tvívíður flötur sem liggur gegnum líkamann. Í líffærafræði og læknisfræði er einkum vísað til þriggja sniða, eins og sýnt er á mynd 1.14.
Líkamshol og hálahimnur
Líkaminn viðheldur innra skipulagi sínu með himnum, slíðrum og öðrum byggingum sem aðskilja hólf. Baklæga (aftara) líkamsholið og kviðlæga (fremra) líkamsholið eru stærstu hólf líkamans (mynd 1.15). Holin geyma og vernda viðkvæm innri líffæri og kviðlæga holið gerir líffærunum kleift að breyta verulega um stærð og lögun þegar þau gegna hlutverkum sínum. Lungu, hjarta, magi og þarmar geta til dæmis þanist út og dregist saman án þess að afmynda aðra vefi eða trufla starfsemi nálægra líffæra.
Undirskipting aftara (baklæga) og fremra (kviðlæga) líkamsholsins
Aftara (baklæga) og fremra (kviðlæga) líkamsholið skiptast bæði í smærri hol. Í aftara (baklæga) líkamsholinu geymir kúpuholið heilann en mænuholið, eða hryggjarholið, umlykur mænuna. Rétt eins og heili og mæna mynda samfellda, órofna heild eru kúpuholið og mænuholið sem geyma þau einnig samfelld. Bein höfuðkúpunnar og hryggsúlunnar vernda heila og mænu, ásamt heila- og mænuvökva. Sá litlausi vökvi myndast í heilanum og dempar högg á heila og mænu innan aftara (baklæga) líkamsholsins.
Fremra (kviðlæga) líkamsholið skiptist í tvö meginhol: brjósthol og kvið- og grindarhol (sjá mynd 1.15). Brjóstholið er efra meginhol fremra líkamsholsins og brjóstkassinn umlykur það. Í brjóstholinu eru lungu og hjarta, en hjartað liggur í miðmætinu. Þindin myndar botn brjóstholsins og skilur það frá kvið- og grindarholinu sem liggur neðar. Kvið- og grindarholið er stærsta hol líkamans. Engin himna skiptir því þó í raun í tvennt, en gagnlegt getur verið að greina á milli kviðarholsins, þar sem meltingarlíffærin liggja, og grindarholsins, þar sem æxlunarlíffærin liggja.
Kviðsvæði og kviðfjórðungar
Til að tryggja skýr samskipti, til dæmis um hvar sjúklingur finnur fyrir kviðverk eða hvar grunsamleg fyrirferð er, skipta heilbrigðisstarfsmenn holinu yfirleitt í níu svæði eða fjóra fjórðunga (mynd 1.16).
Í nákvæmari svæðaskiptingunni er holinu skipt með einni láréttri línu rétt neðan við rifin og annarri rétt ofan við grindina, ásamt tveimur lóðréttum línum sem dregnar eru niður frá miðju hvors viðbeins. Þannig myndast níu svæði. Einfaldari fjórðungaskiptingin, sem er algengari í læknisfræði, skiptir holinu með einni láréttri og einni lóðréttri línu sem skerast við nafla sjúklingsins.
Himnur fremra (kviðlæga) líkamsholsins
Hugtakið hálahimna, einnig nefnd hála, vísar til einnar af þunnu himnunum sem þekja veggi og líffæri í brjóstholi og kvið- og grindarholi. Vegglag himnunnar klæðir veggi líkamsholsins (pariet- vísar til veggjar hols). Iðralag himnunnar þekur líffærin, eða iðrin. Milli vegglagsins og iðralagsins er örþunnt, vökvafyllt hálahol (mynd 1.17).
Hálaholin eru þrjú og hvert þeirra tengist ákveðinni himnu. Fleiðran er hálahimnan sem afmarkar fleiðruholið, en það umlykur lungun. Gollurshúsið er hálahimnan sem afmarkar gollurshússholið, en það umlykur hjartað. Lífhimnan er hálahimnan sem afmarkar lífhimnuholið, en það umlykur nokkur líffæri í kvið- og grindarholinu. Hálahimnurnar mynda vökvafyllta sekki, eða hol, sem dempa hreyfingar og draga úr núningi við innri líffæri þegar þau hreyfast, til dæmis þegar lungun þenjast út eða hjartað slær. Bæði vegglag og iðralag hálunnar seyta þunnum, sleipum hálavökva inn í hálaholin. Fleiðruholið dregur úr núningi milli lungna og líkamsveggjar. Gollurshússholið dregur á sama hátt úr núningi milli hjartans og veggjar gollurshússins. Lífhimnuholið dregur úr núningi milli líffæra í kvið og grind og líkamsveggjar. Þannig veita hálahimnurnar iðrunum sem þær umlykja aukna vernd með því að draga úr núningi sem gæti valdið bólgu.