11.3 Íslamsvæðing og trúarstjórn í íslömskum ríkjum
11.3 Íslamsvæðing og trúarstjórn í íslömskum ríkjum
Námsmarkmið
Í lok þessa hluta ættir þú að geta:
Hinir réttleiddu kalífar og Úmajadar gegndu mikilvægu hlutverki við að móta hina nýju trú, íslam, samhliða því að koma íslamska ríkinu á fót í Mið-Austurlöndum. Það var þó konungsættin sem tók við árið 750 CE sem tryggði stöðu íslams á svæðinu og í mannkynssögunni. Kalífadæmi Abbasiða færði landamæri íslamska ríkisins ekki mikið út. Meðal helstu afreka þess var þess í stað að standa að miðlun fornrar þekkingar og þróa hana áfram, en stór hluti hennar hafði fram að því verið óþekktur víða um heim. Í valdatíð Abbasiða lauk að öllum líkindum fornöld í Mið-Austurlöndum og miðaldir tóku við. Þeir urðu eitt helsta stórveldi síns tíma en þurftu jafnframt að glíma við dvínandi yfirráð yfir fjarlægum héruðum og uppgang ólíkra trúardeilda innan íslams, hverrar með sínar guðfræðilegu hugmyndir og markmið.
Kalífadæmi Abbasiðaættarinnar
Síðustu áratugir Úmajadaættarinnar einkenndust af fylkingadráttum og innbyrðis átökum. Arabískir ættbálkar kepptust um völd og áhrif en fólk af öðrum uppruna sem hafði tekið íslamstrú varð æ óánægðara með jaðarstöðu sína, einkum lengst í austurhluta ríkisins. Arabískir múslimar höfðu sest að í héraðinu Khurasan eftir landvinningana og gengu oft í hjónabönd með persnesku heimafólki (Mynd 11.18). Um miðja áttundu öld töldu nokkrar kynslóðir múslima af þessum blandaða uppruna sig hafa verið útilokaðar frá áhrifum og Khurasan varð gróðrarstía byltingarstarfsemi. Margir sem voru orðnir óánægðir með stjórn Úmajada og vildu breytingar komu saman til að móta hugmyndir um opnara íslamskt samfélag. Þar skyldi fólk af öllum uppruna njóta til fulls þeirra gæða sem samfélag múslima bauð og jaðarsettir hópar, svo sem stuðningsmenn fjórða kalífans Alis og fjölskyldu hans, fá aukin tækifæri.
Þessi byltingarhópur barðist fyrir rétti fjölskyldu Múhameðs til kalífaembættisins. Meðlimir hans studdu tilkall afkomenda Ibn Abbas, náfrænda Múhameðs, og urðu því þekktir sem Abbasiðar. Eftir nokkurra ára vaxandi óánægju gerðu þeir uppreisn gegn Úmajödum árið 749. Innan árs höfðu þeir steypt fyrstu konungsætt íslams af stóli og tekið við stjórn Mið-Austurlanda. Abbasiðar gerðu tilkall til kalífatitilsins frá árinu 750 og fram á byrjun sextándu aldar, þótt völd þeirra ykjust og dvínuðu með tímanum.
Skömmu eftir valdatökuna á áttundu öld færðu Abbasiðar þungamiðju íslamska heimsins frá Arabíu og austar með því að stofna nýja höfuðborg, Bagdad, í miðhluta Íraks (Mynd 11.19). Khurasan og austurhluti íslamska heimsins höfðu gegnt mikilvægu hlutverki í valdatöku þeirra og því var rökrétt að færa höfuðborgina nær þessum svæðum. Bagdad var reist samkvæmt skipulagi til að nýta hina gífurlegu auðlegð og hæfileika sem íslamska ríkið hafði safnað á nær einni og hálfri öld landvinninga og eflingar undir stjórn Úmajada. Borgin reis á bökkum Tígrisfljóts í Mesópótamíu. Þar höfðu nokkrar af elstu siðmenningum mannkyns þrifist vegna einstakrar frjósemi landsins. Eftir því sem ríki Abbasiða varð auðugra og voldugra varð Bagdad mikilvæg miðstöð viðskipta og menningar. Borgin breiddist út meðfram fljótsbökkunum og yfir frjósamt ræktarlandið umhverfis hana.
Ákvörðunin um að færa þungamiðju íslamskrar stjórnar austar markaði jafnframt veruleg umskipti í stjórnmálum og efnahag svæðisins. Íbúar hins fyrrverandi Persaveldis höfðu gegnt lykilhlutverki í valdatöku Abbasiða og urðu mikilvæg valdaundirstaða konungsættarinnar eftir því sem veldi hennar óx. Persnesk tunga, menning og hefðir tóku að hafa meiri áhrif á íslamskt samfélag, einkum við hirðina í Bagdad. Bagdad varð síðan áhrifameiri en hefðbundnar borgir við Miðjarðarhafið á borð við Alexandríu, Antíokkíu, Konstantínópel, Damaskus og Jerúsalem. Þungamiðja viðskipta færðist þá austar eftir silkivegunum, sem tengdust heimi Indlandshafs og sívaxandi Kína.
Þýðingarhreyfing Abbasiðaættarinnar
Samfélagið sem fyrstu Abbasiðarnir sköpuðu var eitt mesta undur miðalda og vöxtur Bagdad og hirðmenningar borgarinnar átti stóran þátt í því afreki. Bagdad var þungamiðja framfara og velgengni Abbasiðaættarinnar, en fólkið í hinu fjölþjóðlega veldi hennar skipti ekki síður máli. Fyrstu Abbasiðarnir studdu fræðastarf af miklum krafti, einkum í höfuðborginni, og ýttu undir það sem nú er kallað þýðingarhreyfing Abbasiðaættarinnar, eða grísk-arabíska þýðingarhreyfingin. Fáir voru læsir á þessum tíma. Ný tækni og ný tækifæri juku þó almennt aðgengi að menntun og læsi og gerðu þetta að sérlega mikilvægu skeiði í mannkynssögunni. Innleiðing kínverskra aðferða við pappírsgerð í Mið-Austurlöndum skipti þar miklu. Með þeim var unnt að framleiða mun ódýrari bækur og stuðningur Abbasiða við fræðistörf varð kveikjan að mikilli grósku í menntalífi miðalda.
Abbasiðar vildu varðveita þekkingu fyrri samfélaga með því að þýða verk fornaldar á arabísku, einkum úr grísku og persnesku. Á níundu öld var hinn íslamski heimur að breytast úr menningarheimi munnlegrar geymdar í ritmenningu. Ritstörf og fræðirannsóknir nutu ekki alltaf nægilegs fjárstuðnings á tímum fyrir nútímann. Auðugir velgjörðarmenn, þar á meðal kalífinn sjálfur, styrktu því fræðimenn sem gátu unnið verkið. Yfirstétt Abbasiða tókst þannig að laða til sín hæfasta fólkið og lærdómsmenning blómstraði í efri lögum samfélagsins, einkum í Bagdad. Fræðimennirnir höfðu oft grísku eða sýrlensku að móðurmáli og voru yfirleitt ekki múslimar. Stuðningur Abbasiða við þetta fjölmenningarlega samfélag fólks af ólíkum uppruna jók mjög fjölda verka sem samin voru á arabísku á fyrstu öldum valdatíðar þeirra. Um leið sköpuðust einstök menntunartækifæri þegar íslamskir skólar, svonefndar madrösur, voru stofnaðir og efldust.
Árangur þýðingarhreyfingarinnar var umtalsverður. Hún varðveitti á arabísku fjölda afar mikilvægra rita um stjörnuspeki, landafræði, stærðfræði, læknisfræði, önnur vísindi og heimspeki á tíma þegar eintök á öðrum tungumálum urðu sífellt fágætari. Þar á meðal voru grundvallarrit grísku hugsuðanna Aristótelesar, Díóskorídesar, Galenosar, Hippókratesar og Ptólemaíosar. Þau voru rannsökuð ítarlega í hinum múslimska heimi þegar vinsældir þeirra og jafnvel aðgengi að þeim voru afar takmörkuð annars staðar á Miðjarðarhafssvæðinu (Mynd 11.20).
Úr persneska menningarheiminum lögðu Abbasiðar áherslu á að þýða efni um ríkisrekstur, siðvenjur, sögu konunga og hagfræði. Þessi viðfangsefni voru öll talin nauðsynleg starfsmenntun, einkum fyrir stétt embættismanna sem nefndir voru „ritarar“ og annaðist stjórnsýslu heimsveldisins og þegna þess í umboði valdhafans. Abbasiðar létu þó ekki aðeins þýða merkustu rit fornþjóða á arabísku og koma þeim inn í madrösurnar. Handritin, einkum vísindarit, voru stundum margra alda gömul. Eitt helsta markmið þýðingarhreyfingarinnar var því bæði að varðveita þau og leiðrétta og þróa efni þeirra. Áherslan á lærdóm og áframhaldandi fræðistörf gerði Bagdad að „húsi viskunnar“. Fræðimannanna sem endurbættu gömlu verkin var sjaldan getið í nýju bindunum. Starf þeirra gerði Abbasiðum engu að síður kleift að nota þekkingu og skilning samtímans til að endurmeta hugmyndir fyrri kynslóða. Samfélag fyrstu Abbasiða einkenndist af lærdómi og víðsýni gagnvart gömlum, nýjum og erlendum hugmyndum. Þær voru felldar inn í „íslömsku vísindin“ og efni frá Miðjarðarhafssvæðinu, Mið-Asíu og löndunum við Indlandshaf barst inn í heimsveldið.
Myndun trúardeilda í Mið-Austurlöndum
Í upphafi valdatíma Abbasiða komst á stöðugleiki í hinum íslamska heimi, en hann varð ekki langvinnur. Deilur höfðu verið innan ummah allt frá upphafi. Á valdatíma Abbasiða mynduðust þó skýrt afmarkaðar trúardeildir vegna kenningarágreinings og deilna um forystu samfélagsins sem áttu rætur að rekja til fyrstu aldar íslams.
Vaxandi klofningur milli hópanna sem nú kallast súnnítar og sjítar (stundum ritað Shi‘ite) varð kveikjan að myndun trúardeilda innan íslams. Þetta eru tvær helstu meginfylkingar trúarinnar. Nafn súnníta er dregið af sunna, siðum Múhameðs, spámanns íslams. Súnnítar styðjast við viðurkennd safn hadith og sameiginlegar meginreglur við túlkun Kóransins. Innan súnníhefðarinnar eru þó ólíkir lagaskólar sem túlka trúarreglurnar með mismunandi hætti og leiðbeina hinum trúuðu. Súnnítar eru nú fjölmennasti hópur múslima í heiminum. Þeir urðu jafnframt skilgreindir sem þeir sem féllust á þá ákvörðun eftir dauða Múhameðs að fyrsti leiðtogi samfélagsins yrði tengdafaðir hans, Abu Bakr, en ekki tengdasonurinn Ali. Nafn sjíta er dregið af arabíska orðasambandinu Shiat Ali, „fylgjendur Alis“, en hann varð síðar fjórði kalífinn. Í upphafi voru sjítar þeir sem trúðu þeirri staðhæfingu Alis og fjölskyldu spámannsins að Ali hefði verið útnefndur nýr leiðtogi samfélags múslima eftir dauða Múhameðs.
Spenna milli hópanna tveggja hélt áfram að magnast í fyrri borgarastyrjöld múslima, sem háð var milli kalífans Alis og Úmajada-höfðingjans Mu‘awiya. Hún jókst enn frekar þegar stór hluti fjölskyldu Múhameðs var myrtur við Karbala í upphafi síðari borgarastyrjaldarinnar, þar á meðal sonarsonur hans Husayn ibn Ali. Minning þessara atburða frá frumskeiði íslams skipar enn mikilvægan sess í trúardeildum sjíta. Sjítar tóku að sýna fjölskyldu spámannsins sérstaka lotningu og töldu hlutverk hennar ná lengra en að leggja til nýjan kalífa. Þeir trúa því að meðlimir fjölskyldu Múhameðs miðli guðlegri þekkingu, náðargáfu og valdi og veita sumum þeirra titilinn imam, sem merkir trúarleiðtoga samfélags múslima. Á fyrstu öld trúarinnar beindist áherslan á fjölskyldu spámannsins einkum að ættlegg Múhameðs sem rakinn var til dóttur hans Fatímu, eiginkonu Alis, og barna hennar, þar á meðal Husayns. Þegar frá leið og samfélag múslima varð æ feðraveldissinnaðra á tímum Abbasiða færðist áherslan hins vegar yfir á karlmennina í fjölskyldu Múhameðs og þá sérstaklega ættlegginn sem rakinn var til Alis.
Á miðöldum var klofningurinn milli súnníta og sjíta ekki alger. Ágreiningurinn um arftaka Múhameðs eftir dauða hans var ekki óleysanlegur og súnnítar báru virðingu fyrir fjölskyldu spámannsins, þótt þeir teldu ekki að ættleggur Alis ætti sjálfkrafa eða einn rétt á völdum. Fyrstu sjítarnir studdu tilkall Abbasiða til forystu vegna þeirrar kröfu þeirra að kalífinn tilheyrði fjölskyldu spámannsins. Að lokum var þó gengið fram hjá ættingjum Alis við val á arftökum. Þegar samkeppni þessara fyrstu sjíta og Abbasiða jókst virðast sjítar hafa sett fram þá kenningu að vald imamsins erfðist aðeins eftir ættlegg spámannsins sem rakinn var til Alis, en ekki um fjarskyldari ættingja. Með því hafa þeir líklega viljað styrkja eigið tilkall til valda.
Hlutverk kalífans sem leiðtoga í hinum íslamska heimi tók einnig að breytast verulega á miðöldum. Breytingin stafaði ekki aðeins af hugmynd sjíta um imaminn. Þegar Abbasiðar komust til valda varð jafnframt til stétt trúarlærðra manna innan íslams. Þeir nefndust úlema, bókstaflega „fræðimennirnir“, og gegndu æ mikilvægara hlutverki sem túlkendur íslamskra laga innan súnníhefðarinnar á tímum Abbasiða (Mynd 11.21).
Fyrir tíma Abbasiða hafði fyrstu kalífunum tekist að festa í sessi tilkall sitt til bæði veraldlegs og trúarlegs valds. Þar með töldu þeir sig meðal annars mega túlka helgiritin og gefa út trúarlegar yfirlýsingar. Eftir því sem úlema fengu veigameira hlutverk í samfélagi Abbasiða gerðu þeir hins vegar tilkall til stærri hluta þessa valds. Þar með dró úr trúarlegum valdheimildum kalífanna. Trúarlegt hlutverk kalífans veiktist enn frekar þegar aldir liðu. Ákvörðunin um að safna saman og skrá hadith, sem hafði að mestu varðveist í munnlegri geymd fyrstu tvær aldirnar, færði varðveitendum og kennurum efnisins aukið vald á kostnað kalífans innan hinnar fyrstu súnníhefðar.
Íslamsvæðing fyrir krossferðirnar
Hvernig var það fyrir heimafólk á hernumdum landsvæðum að búa við íslamska stjórn á tímum Úmajada og Abbasiða? Reynslan var að vonum misjöfn, ekki síst vegna þess hve víðlent ríki Abbasiða var. Það sem kemur á óvart er að meirihluti íbúanna var ekki múslimar.
Stærsti hópurinn tilheyrði austrænum kristnum trúardeildum, þar á meðal Melkítum, Jakobítum, Koptum og Nestóríumönnum. Umtalsverðir minnihlutahópar Gyðinga og Zaraþústratrúarmanna bjuggu einnig víðs vegar um ríkið. Fólk sem ekki var múslimskt mátti halda trú sinni og búa áfram við íslamska stjórn gegn greiðslu sérstaks skatts. Snemma settu múslimar reglur til að takmarka samskipti sín við aðra trúarhópa. Síðari reglur um hjónabönd fólks af ólíkri trú og uppeldi barna urðu síðan til þess að sífellt fleiri tóku íslamstrú, þótt hægt færi.
Samkvæmt íslömskum lögum mátti múslimi almennt ekki giftast einstaklingi sem var ekki múslimi. Ef til slíks hjónabands kom varð tilvonandi eiginmaður múslimskrar konu þó að taka íslamstrú til að mega kvænast henni og börn múslimsks eiginmanns urðu að alast upp sem múslimar. Trúskipti til íslams virðast því hafa gengið hægt á þessum tíma. Múslimar voru líklega minnihluti að tölu öldum saman þótt þeir færu með mest völd í ríkinu.
Jafnvel á tímum Abbasiða var íslam enn ný trú. Það þjónaði hagsmunum múslima að leyfa öðrum trúarsamfélögum að fara að nokkru með eigin mál og halda sig aðskildum, svo lengi sem það skerti hvorki réttindi né forréttindi hinnar ráðandi múslimsku yfirstéttar. Þeir leyfðu jafnvel trúardómstólum annarra trúarhópa að dæma í mörgum málum Gyðinga og kristinna manna. Múslimar kunna einnig að hafa óttast að fylgjendur hinnar nýju trúar létu freistast til að hverfa aftur til eldri trúarhefða á borð við kristni og gyðingdóm, sem á þeim tíma áttu margt sameiginlegt með íslam.
Menningarleg umskipti voru, ásamt trúskiptum til íslams, hluti af íslamsvæðingu Mið-Austurlanda og Norður-Afríku, en þau gengu mun hraðar fyrir sig. Hið unga íslamska ríki varð auðugra og voldugra með áframhaldandi útþenslu og landvinningamenn úr röðum arabískra múslima urðu æ áhrifameiri yfirstétt í hinu nýja samfélagi. Aðalsmenn úr röðum heimafólks vildu varðveita auð sinn og stöðu með öllum tiltækum ráðum. Þeir tóku því að flétta þætti arabískrar og íslamskrar menningar inn í daglegt líf sitt en héldu um leið tryggð við eigin trúarsamfélög.
Því varð algengt að kristnir menn á stöðum á borð við Jórdaníu og Egyptaland notuðu arabísku utan heimila sinna og kirkna en móðurmál á borð við sýrlensku eða koptísku innan eigin samfélaga og við helgihald. Karlar og konur sem ekki voru múslimar tóku einnig upp klæðaburð og snyrtivenjur að fyrirmynd múslimsku yfirstéttarinnar, auk nafngiftavenja, einkum á stöðum á borð við hinn íslamska hluta Spánar. Trúarleiðtogar höfðu þó áhyggjur af slíkri menningaraðlögun, eins og Sáttmáli Umars ber vitni um. Fólk tók einnig að tileinka sér ýmsa þætti íslamskrar myndlistar og byggingarlistar. Hinir réttleiddu kalífar og fyrstu kalífar Úmajada höfðu notað hönnun og tákn sem líktu eftir eldri fyrirmyndum til að afla stjórn sinni lögmætis á frumskeiði múslimskra yfirráða. Með sama hætti tók fólk sem ekki var múslimskt nú upp einkenni íslamskrar menningar til að öðlast, varðveita eða endurheimta stöðu í heimi Abbasiða.