11.2 Landvinningar arabískra múslima og fyrstu íslömsku ríkin
11.2 Landvinningar arabískra múslima og fyrstu íslömsku ríkin
Námsmarkmið
Í lok þessa hluta ættir þú að geta:
Þegar Múhameð lést árið 632 CE þurfti hið unga samfélag múslima, ummah, þegar í stað að svara nokkrum mikilvægum spurningum. Hver gæti tekið við forystunni og fetað í fótspor leiðtoga sem sagðist vera spámaður og geta átt samskipti við Guð, þegar enginn þeirra sem eftir lifðu bjó yfir þeim hæfileika? Önnur brýn spurning varðaði framtíð samfélagsins: Hverju hafði Múhameð í raun komið til leiðar með því að sameina arabísku ættbálkana og hvað tæki nú við? Fyrstu árin eftir dauða Múhameðs reyndu mjög á einurð samfélagsins meðan meðlimir þess reyndu að setja orð á sérstöðu þessara tímamóta í sögu sinni.
Landvinningahreyfing arabískra múslima
Fyrir tíma íslams höfðu arabískir ættbálkar stundum sameinast um sameiginlegt markmið, til dæmis til að heyja stríð gegn öðrum ættbálki eða fylkja sér um valdamikinn höfðingja. Þegar markmiðinu hafði verið náð eða höfðinginn látist leystist ættbálkasambandið þó yfirleitt upp enda hafði það þjónað tilgangi sínum. Eftir dauða Múhameðs töldu að minnsta kosti sumir arabískir ættbálkar með sama hætti að samfélagið hefði lokið hlutverki sínu. Eftirlifandi leiðtogar þess ætluðu hins vegar ekki að sameining fólks undir merkjum íslams yrði aðeins tímabundið afrek.
Brýnt var að skera úr um hver tæki við forystu samfélagsins og þegar í stað kom upp ágreiningur um það. Í mörgum samfélögum sem byggðust á ættbálkum og ættum, líkt og samfélagi Araba, gekk forysta ekki að erfðum og færðist því ekki sjálfkrafa til erfingjans við dauða leiðtogans. Þegar Múhameð lá fyrir dauðanum komu fram tveir helstu tilkallsmenn: tengdasonur hans, Ali ibn Abi Talib, og Abu Bakr, vinur og trúnaðarmaður Múhameðs. Ali tengdist spámanninum bæði með blóðböndum og hjónabandi. Hann var þó tiltölulega ungur í samfélagi þar sem öldungar gegndu jafnan forystuhlutverki, en hélt því fram að Múhameð hefði valið sig að erfingja og arftaka. Abu Bakr var hins vegar einn af öldungum samfélagsins, naut mikillar virðingar og hlaut almennan stuðning. Báðir höfðu verið meðal þeirra fyrstu sem tóku íslamstrú.
Meðlimir samfélagsins höfðu einnig áhyggjur af eigin stöðu. Sumir höfðu tekið trú snemma og gengið til liðs við Múhameð meðan hann var enn í Mekka. Aðrir höfðu tekið á móti samfélagi hans í Medínu þegar það þurfti skjól og enn aðrir höfðu ekki tekið trú fyrr en skömmu fyrir dauða hans. Að lokum var Abu Bakr valinn fyrsti arftaki Múhameðs, kalífi, það er trúarlegur og pólitískur leiðtogi samfélags múslima. Ættbálkaleiðtogar lýstu almennt yfir stuðningi við hann og fylgismenn ættleggs Alis urðu undir. Íslam hafði staðist þessa fyrstu raun en deilan um forystuna átti síðar eftir að hafa áhrif á einingu ummah. Ali, sem sumir töldu að Múhameð hefði valið að erfingja, var líklega ósáttur við niðurstöðuna þótt hann sætti sig við hana. Fleirum kann að hafa fundist fram hjá sér gengið, þar á meðal nokkrum eiginkvenna Múhameðs. Margar þeirra voru sniðgengnar þrátt fyrir að tilheyra nánustu fjölskyldu spámannsins. Kalífaembættið tryggði hinu unga samfélagi forystu á örlagastundu en menn virðast fljótt hafa gert sér grein fyrir að allt yrði með öðrum hætti án Múhameðs. Kalífinn var ekki nýr spámaður og gat ekki átt bein samskipti við Guð eins og Múhameð hafði gert.
Eftir dauða Múhameðs skapaðist ekki aðeins spenna um forystu og arftöku heldur einnig um það hvort bandalaginu hefði yfirleitt verið ætlað að lifa stofnandann. Sumir arabískir ættbálkar sögðu skilið við það og sneru heim. Aðrir kunna að hafa talið sig geta horfið frá skuldbindingu sinni um að tilbiðja hinn eina Guð og yfirgefið ættbálkasambandið. Í augum múslima jafngilti það trúarfráhvarfi. Þá hófust svonefnd Ridda-stríð þar sem reynt var að neyða ættbálkana til að standa áfram við samninga sína við múslima. Stríðin virðast jafnframt hafa verið útþenslustríð. Með samningum eða valdi voru arabískir ættbálkar sem aldrei höfðu tengst samfélagi Múhameðs meðan hann lifði teknir inn í sambandið. Þetta var fyrsta skrefið í víðtækari landvinningum arabískra múslima og árið 633 var allur Arabíuskaginn kominn undir stjórn fyrsta íslamska ríkisins.
Abu Bakr lifði Múhameð aðeins skamma hríð. Landvinningunum lauk hvorki við dauða hans né þegar arabísku ættbálkarnir höfðu verið sameinaðir undir merkjum íslams. Hið nýja ríki virðist frá upphafi hafa stefnt að frekari útþenslu og herir arabískra múslima beindu sjónum norður að hinum fornu veldum Sasanída í Persíu og Býsanska ríkinu. Auðlegð þessara landa hefur líklega freistað þeirra, enda vissu þeir að þar var gnægð auðlinda og að munaðarvörur fóru reglulega um svæðið. Fleira kom þó til. Sigrarnir á Arabíuskaga kunna að hafa eflt þeim kjark og þeir litið á þá sem merki um velþóknun Guðs og fyrirheit um að þeim væri ætlað að stjórna heiminum.
Sagnfræðingar eiga erfitt með að meta áhrif trúarsannfæringar og trúarhita. Sagan sýnir þó að samfélög hirðingja og hálfhirðingja þurftu oft að sækja sér nauðsynlegar auðlindir með valdi og verjast ógnum sem búföst samfélög mættu sjaldnar. Seigla og hernaðargeta arabískra múslima skipti einnig máli á þessu tímabili. Veikleiki ríkjanna í norðri hlýtur að hafa virst augljóst tækifæri fyrir ránshópa sem höfðu lengi framfleytt sér með árásum á landamærasvæði þeirra. Tímasetningin var sömuleiðis hagstæð. Múhameð og arftakar hans mótuðu og stækkuðu hið nýja samfélag múslima á þriðja og fjórða áratug sjöundu aldar, einmitt þegar stríð Býsantíumanna og Sasanída var á lokastigi og hafði veikt bæði ríkin á örlagastundu.
Persía og Býsanska ríkið lögð undir
Ekki var alltaf ljóst að arabískir múslimar myndu hafa betur gegn Býsantíumönnum og Persum, síðustu heimsveldum fornaldar. Frá árinu 634 og fram á fyrstu ár áttundu aldar lögðu þeir engu að síður undir sig víðfeðm landsvæði við Miðjarðarhaf og í Mið-Asíu. Veldi þeirra náði allt vestur til Spánar og Portúgals og austur í Indusdal. Hið nýja íslamska ríki, eða kalífadæmi (svæði undir stjórn kalífa), var stærra en ríki Alexanders mikla, Rómverja eða Han-Kínverja. Það var stærsta heimsveldi sögunnar fram að því (Mynd 11.13).
Fyrstu fjórir kalífarnir stýrðu útþenslu íslams á hinum mikilvægu upphafsárum. Þeir voru síðar nefndir „hinir réttleiddu“, eða Rashidun. Kalífarnir fjórir — Abu Bakr, Umar, Uthman og Ali, tengdasonur Múhameðs sem upphaflega hafði verið sniðgenginn — ríktu frá 632 til 661. Á því tímabili lögðu þeir undir sig stór svæði Býsantíumanna og Persa og boðskapur íslams breiddist út um Mið-Austurlönd, þar sem kristnir menn voru í meirihluta. Býsantíumenn og Persar höfðu fengið arabísku Ghassanída og Lakhmída til að gæta landamæra sinna og berjast í styrjöldum þeirra, en hvorugt heimsveldið hafði áður staðið frammi fyrir herjum á borð við hersveitir arabískra múslima.
Býsanski keisarinn Heraclius hafði verið hylltur fyrir sigurinn á Persum en naut hans aðeins skamma hríð. Persía Sasanída hafði beðið ósigur og glímdi á sama tíma við afleiðingar borgarastyrjaldar sem raskaði stöðugleika ríkisins. Yazdegerd III, sem komst loks til valda árið 632, var lítið annað en barnungur leppkonungur. Hið áður sameinaða ríki Sasanída liðaðist í sundur og aðalsættirnar tóku þar völdin.
Herir arabískra múslima réðust fyrst inn í héruðin Írak og Sýrland og héldu síðan austur á Íranshásléttuna og vestur til Egyptalands. Landvinningamennirnir unnu mikla sigra á öllum vígstöðvum á fyrstu áratugum átakanna. Eftir nokkrar minni orrustur og töku sýrlensku borgarinnar Damaskus sigruðu þeir býsanska herinn í orrustunni við Yarmuk árið 636. Býsantíumenn gátu þá ekki lengur varið aðrar borgir svæðisins og yfirgáfu Stór-Sýrland, sem náði yfir núverandi Ísrael, Jórdaníu, Líbanon, Palestínu og Sýrland. Herir arabískra múslima sóttu áfram norður og vestur, settust um egypsku hafnarborgina Alexandríu og tóku hana árið 641. Fleiri héruð Býsanska ríkisins féllu skömmu síðar. Í Írak sigruðu arabískir múslimar persneska herinn í orrustunni við Qadisiyya og þar með lauk allri viðvarandi mótspyrnu Persa.
Það tók þó lengri tíma að leggja Persíu undir sig. Landsvæði Sasanída var víðfeðmt og landfræðilega fjölbreytt. Eftir stríðið við Býsantíumenn höfðu aðalsmenn Sasanída knúið miðstjórnina til að veita sér aukið sjálfstæði. Arabískir múslimar þurftu því að semja við marga héraðsstjóra og landeigendur úr röðum aðalsins um uppgjöf landsvæða þeirra. Samskipti sasanídíska aðalsins og lægri stétta voru jafnframt þegar tekin að breytast. Aðallinn tilheyrði rótgróinni hirðmenningu og iðkaði hina hefðbundnu persnesku Zaraþústratrú. Utan þessa þrönga hóps höfðu vinsældir hennar hins vegar lengi farið minnkandi en aðrar trúarhefðir, þar á meðal nestorísk kristni og manikeismi, sóttu í sig veðrið. Hrun valdaættar Sasanída varpaði einnig ljósi á áður óþekkt fyrirbæri meðal persnesku yfirstéttarinnar: konu á konungsstóli, þótt skamma hríð væri. Boran, dóttir Khosrows II, komst um stund til valda í borgarastyrjöldinni eftir að Býsantíumenn sigruðu föður hennar. Konur fengu afar sjaldan slík tækifæri til valda á svæðinu. Stjórn Boran undirstrikar engu að síður að persneskt ríki og samfélag voru þegar í umbreytingu á sjöundu öld. Koma arabískra múslima, menningarhættir Arabíu og íslam flýttu aðeins fyrir breytingunum.
Þótt Býsantíumenn og Persar hefðu veitt mótspyrnu höfðu hinir réttleiddu kalífar lagt undir sig stóran hluta landsvæða þeirra á sjötta áratug sjöundu aldar. Heraclius lést árið 641 og þá voru flest þau landsvæði glötuð sem hann og Býsantíumenn höfðu barist fyrir að endurheimta af Persum. Býsanska ríkið lifði landvinninga arabískra múslima af en náði aldrei aftur yfirráðum yfir stórum hluta austurhéraða hins forna Rómaveldis. Sasanídakonungurinn Yazdegerd III flúði austur til að komast hjá því að arabískir múslimar eða stuðningsmenn þeirra næðu honum. Hann var á flótta stóran hluta stuttrar ævi sinnar þar til eigin menn drápu hann árið 651. Þá var allt Persaveldi í raun komið undir stjórn hins nýja íslamska ríkis.
Hinir sigrandi og hinir sigruðu
Í augum arabískra múslima höfðu landvinningarnir skilað gífurlegum árangri og sýnt mátt Guðs og velþóknun hans á ummah þeirra. Kristnir menn sem ekki studdu múslima á þessu tímabili töldu komu þeirra einnig vera verk Guðs. Að þeirra mati reiddist Guð syndum kristinna manna og hafði sent arabíska múslima sem refsingu sem þeir yrðu að þola.
Það er þó að nokkru leyti villandi að kalla þessa atburði „landvinninga arabískra múslima“. Vissulega voru nokkrar stórar orrustur háðar á fyrstu árum útþenslunnar, meðal annars við Yarmuk og Qadisiyya, en megnið af landsvæðinu komst undir íslömsk yfirráð með friðarsamningum. Borgir og héruð féllust á uppgjafarskilmála sem vernduðu íbúana, stóran hluta eigna þeirra og réttinn til að iðka trú sína. Fyrir íbúa sem ekki voru múslimar var oft skynsamlegra að semja um frið. Einkum á sjöundu öld fylgdu múslimar þeirri stefnu að skipta sér ekki af trúariðkun undirokaðra þjóða. Hinir sigruðu máttu búa í íslamska ríkinu og iðka trú sína tiltölulega frjálslega svo lengi sem þeir greiddu hinum nýju múslimsku stjórnvöldum skatta.
Múslimar skilgreindu réttarstöðu Gyðinga, kristinna manna og Zaraþústratrúarmanna sem bjuggu undir yfirráðum þeirra. Þeir kölluðu þá ahl al-kitab, eða fólk bókarinnar. Með því viðurkenndu þeir þá sem eingyðistrúarmenn sem hefðu áður tekið við opinberuðu helgiriti frá Guði og nytu verndar íslamska ríkisins svo lengi sem þeir greiddu skatta og lytu yfirráðum múslima. Fyrir marga var þetta betra en fyrri staða þeirra. Undir býsönskum yfirráðum var þeim sem ekki aðhylltust opinbera kristna trú ríkisins til dæmis oft mismunað. Þeim gat verið meinað að gegna tilteknum störfum, gert að greiða aukaskatta eða þeir beittir annarri illri meðferð sem villutrúarmenn. Staða Gyðinga hafði oft verið enn verri. Margir höfðu hvorki mátt iðka trú sína opinberlega né koma saman utan samkunduhússins. Zaraþústratrúarmenn voru ekki opinberlega taldir eingyðistrúarmenn og ekki var litið svo á að þeir hefðu fengið opinberað helgirit. Múslimar veittu þeim engu að síður stöðu fólks bókarinnar, líklega af hagkvæmnisástæðum vegna hárrar stöðu þeirra í persnesku samfélagi.
Heitið „landvinningar arabískra múslima“ hefur einnig þann annmarka að sumir þátttakendur voru ekki Arabar. Í hópnum var fólk frá Austur- og Norður-Afríku auk Persa sem kusu að ganga í heri múslima. Þar á meðal voru nokkrir Amazigh-ættbálkar (Berbar) frá Norður-Afríku og asawira, úrvalsriddaralið Persa. Aðrir bardagamenn voru Arabar en höfðu ekki endilega gengið formlega til íslamstrúar. Í þeim hópi voru arabískir menn úr heittrúuðum kristnum ættbálkum á borð við Banu Taghlib. Ýmsar ástæður hafa líklega legið að baki þátttöku fólks sem hvorki var af arabískum uppruna né múslimatrúar í hernaði múslima. Þátttakendur í landvinningunum öðluðust að minnsta kosti hlutdeild í herfanginu og stöðu í hinu nýja samfélagi. Hvort tveggja var afar verðmætt.
Mikilvægasti félagslegi greinarmunurinn í samfélaginu á þessum fyrstu árum var þegar öllu er á botninn hvolft hvorki milli Araba og annarra né múslima og annarra trúarhópa, heldur milli sigurvegara og hinna sigruðu. Á fyrstu öldum íslams skiptist samfélagið því annars vegar í þá sem greiddu skatta til að njóta verndar og þjónustu ríkisins og hins vegar þá sem tóku við sköttunum og veittu verndina og þjónustuna. Arabar að uppruna nutu ýmissa forréttinda í stjórnsýslu og samfélagi á fyrstu áratugunum. Undir lok áttundu aldar tók þessi aðgreining þó að mást út eftir því sem fleiri sem ekki voru Arabar tóku þátt í stjórn ríkisins.
Fyrsta konungsætt íslams
Hinna réttleiddu kalífa er ekki aðeins minnst fyrir að hafa stýrt landvinningunum heldur einnig fyrir þátt þeirra í að móta hugmyndir um hvernig ummah Múhameðs skyldi hagað og hver sérstaða íslams væri gagnvart öðrum eingyðistrúarbrögðum á borð við gyðingdóm og kristni. Fyrstu fjórir kalífarnir létu skrá viðurkennda gerð Kóransins og tóku þátt í að túlka og móta trúarlögin. Kóraninn fjallaði ekki beint um öll trúaratriði. Kalífarnir gegndu því lykilhlutverki í miðlun hadith, frásagna af orðum og athöfnum Múhameðs og nánustu trúnaðarmanna hans, sem nýttar voru til að leysa úr slíkum álitaefnum. Kóraninn og hadith eru enn í dag meginstoðir trúarlaga múslima. Síðari kynslóðir múslima, sem gátu ekki sjálfar leitað til Múhameðs, hafa lengi litið á hina réttleiddu kalífa sem mikilvæga túlka þessara heimilda. Þeir sem höfðu dvalið lengst í návist Múhameðs gegndu lykilhlutverki í miðlun hadith. Þar komu bæði hinir réttleiddu kalífar og eiginkonur hans við sögu. Aisha, yngsta eiginkona Múhameðs, var meðal mikilvægustu miðlara hadith og framlag hennar til miðlunar og túlkunar íslamskra laga á áratugunum eftir dauða eiginmannsins var ómetanlegt.
Stjórn hinna „réttleiddu“ fór ekki varhluta af andstöðu og deilum þrátt fyrir nafngiftina. Í valdatíð fjórða kalífans, Alis ibn Abi Talib, braust út fyrsta borgarastyrjöld múslima. Hún hafði skelfilegar afleiðingar fyrir samheldni hinnar nýju trúar til frambúðar. Tilefni stríðsins var morðið á þriðja kalífanum, Uthman, árið 656 og sú staðreynd að arftaka hans tókst ekki að draga morðingjana og samverkamenn þeirra til ábyrgðar. Fjölskylda Uthmans, Umayya-ættbálkurinn, reis þá gegn tilkalli Alis til kalífaembættisins. Átökin klufu íslamska heiminn og margir ættingjar og fyrstu stuðningsmenn Múhameðs gripu til vopna hver gegn öðrum. Aisha gegndi til dæmis forystuhlutverki í andstöðunni gegn Ali í Úlfaldaorrustunni við upphaf borgarastyrjaldarinnar. Þegar Ali var myrtur árið 661 jókst enn á sundrunguna milli stuðningsmanna hans og annarra múslima.
Eftir dauða Alis stofnuðu Úmajadar, undir forystu Mu‘awiya ibn Abi Sufyan, fyrstu arfgengu konungsætt íslams. Þeir fluttu höfuðborg ríkisins frá Medínu, borg spámannsins, til sýrlensku borgarinnar Damaskus og urðu eitt helsta veldi svæðisins. Jafnframt tóku þeir að skilgreina hvað greindi íslam frá öðrum trúarhefðum þar. Mu‘awiya, stofnandi konungsættarinnar, reyndist einkar kænn stjórnmálamaður. Hneigð hans til að hygla ættingjum varð þó til þess að arfleifð fjölskyldunnar varð blendin. Þrátt fyrir aðra borgarastyrjöld á níunda og tíunda áratug sjöundu aldar héldu arftakar hans áfram að hygla sínum nánustu. Um leið hægði á landvinningum þar til þeir stöðvuðust.
Múslimar biðu ósigur við múra Konstantínópel, höfuðborgar Býsanska ríkisins. Eftir það einkenndist síðara skeið Úmajadaættarinnar, sem lauk árið 750, af baráttu hennar fyrir lögmæti. Í fyrstu fylgdu Úmajadar fordæmi hinna réttleiddu kalífa. Þeir sköpuðu listaverk og byggingar með formum og táknum sem íbúar hins býsanska og persneska menningarheims þekktu. Þannig reyndu þeir að sýna fram á samfellu við gömlu heimsveldin sem þeir höfðu leyst af hólmi og öðlast um leið viðurkenningu íbúanna, sem voru flestir ekki múslimar. Margir embættismenn á fyrstu áratugunum, allt frá skattheimtumönnum til skrifara við hirð valdhafans, voru sömuleiðis ekki múslimar heldur höfðu áður þjónað Býsantíumönnum eða Persum. Þeir aðstoðuðu fyrstu múslimsku valdhafana við að koma á fót og stjórna ríki sem var stærra en þeir höfðu nokkru sinni kynnst.
Með tímanum tókst Úmajödum þó betur að sýna hvað greindi íslam frá öðrum trúarhefðum. Þeir breyttu táknum og stíl listar sinnar og gerðu ritaða arabísku, tungumál Kóransins, að sérstöku auðkenni múslima. Þeir lýstu jafnframt íslamska spámanninum Múhameð sem „innsigli“ langrar raðar spámanna í hefðum gyðinga og kristinna manna og höfnuðu þrenningarkenningunni. Afstaðan til þrenningarkenningarinnar og þar með eðlis Jesú í kristinni trú varð með tímanum vaxandi ágreiningsefni milli múslima og kristinna manna.
Afstaða Úmajada til arabísks uppruna olli einnig ágreiningi innan ummah. Þeir unnu að því að reisa nýtt heimsveldi sem stækkaði svo hratt að þeir gátu ekki einir annast stjórnsýslu þess. Arabískir múslimar treystu því áfram á fyrrverandi býsanska og persneska embættismenn við rekstur ríkisins. Flestir þeirra voru hvorki múslimar né Arabar og gegndu lykilhlutverki í stjórnsýslu bæði hinna réttleiddu kalífa og Úmajadaættarinnar á fyrstu árum þeirra. Á áttundu öld var þeim hins vegar ört vikið til hliðar fyrir Aröbum. Stundum var gengið fram hjá fólki sem ekki var múslimskt þegar ráðið var í bestu embættin. Nýir trúskiptingar til íslams urðu jafnframt æ óánægðari með að teljast ekki fullgildir meðlimir hinnar sigrandi valdastéttar.
Eftir því sem fleiri kynntust boðskap íslams jókst áhugi fólks sem ekki var arabískt á að taka hina nýju trú. Úmajadar spyrntu að mestu gegn þessari þróun. Ástæðan var ekki aðeins sú að rekstur ríkisins byggðist að hluta á sköttum sem múslimar þurftu ekki að greiða. Þeir töldu trú sína einnig vera trúarbrögð Araba ætluð Aröbum. Að þeirra mati hafði Guð sent Aröbum síðasta spámann sinn — Múhameð, sem sjálfur var Arabi — til að flytja boðskapinn á tungumáli þeirra, arabísku. Að gerast múslimi fól því ekki aðeins í sér trúskipti heldur einnig menningarleg umskipti. Einstaklingar af öðrum uppruna þurftu í raun að tileinka sér arabíska menningu og fá inngöngu í arabískan ættbálk sem verndaðir meðlimir, mawali, áður en þeir gátu tekið trú. Þetta var erfitt og íþyngjandi ferli sem dró úr trúskiptum. Fleiri arabískir múslimar settust þó að á herteknu svæðunum og gengu í hjónabönd með heimafólki. Þá fjölgaði börnum af blönduðum uppruna og vaxandi áhersla Úmajada á „arabískan uppruna“ og óskoruð yfirráð Araba sætti enn harðari gagnrýni. Meðferð þeirra á mawali sem annars flokks borgurum varð Úmajödum að falli. Í kjölfarið ruddi sér til rúms algildari sýn á íslam sem styrkti enn frekar ítök trúarinnar á svæðinu.