1313 Vinnu- og skipulagssálfræði
Lykilhugtök
Lykilhugtök
- Lög um fatlaða Bandaríkjamenn (Americans with Disabilities Act)
- vinnuveitendur mega ekki mismuna neinum einstaklingi á grundvelli fötlunar
- lögmæt starfsskilyrði (bona fide occupational qualification; BFOQ)
- kröfur tiltekinna starfa þar sem það að neita einstaklingi um ráðningu myndi annars brjóta í bága við lög, svo sem kröfur varðandi trúarbrögð eða kyn
- gátlisti (checklist)
- aðferð notuð til að fækka slysum á vinnustað
- fjölbreytileikaþjálfun (diversity training)
- þjálfun starfsmanna um menningarmun með það að markmiði að bæta hópvinnu
- niðurskurður (downsizing)
- ferli þar sem skipulagsheild reynir að ná fram aukinni heildarhagkvæmni með því að fækka starfsmönnum
- Hawthorne-áhrif (Hawthorne effect)
- aukning í frammistöðu einstaklinga sem vitað er af, fylgst er með og veitt er athygli af rannsakendum eða yfirmönnum
- mannþáttasálfræði (human factors psychology)
- grein sálfræði sem rannsakar hvernig starfsmenn eiga í samskiptum við vinnutæki og hvernig á að hanna þessi tæki til að hámarka framleiðni, öryggi og heilsu starfsmanna
- óbreytanlegur eiginleiki (immutable characteristic)
- eiginleikar sem vinnuveitendur mega ekki nota til að mismuna við ráðningar, fríðindi, stöðuhækkanir eða uppsagnir; þessir eiginleikar eru grundvallaratriði í persónulegri sjálfsmynd einstaklings (t.d. húðlitur og hárgerð)
- vinnu- og skipulagssálfræði (industrial and organizational (I-O) psychology)
- svið innan sálfræði sem beitir vísindalegum lögmálum við rannsóknir á vinnu og vinnustaðnum
- vinnusálfræði (industrial psychology)
- grein sálfræði sem rannsakar starfseinkenni, einkenni umsækjenda og hvernig á að para þau saman; rannsakar einnig þjálfun starfsmanna og frammistöðumat
- starfsgreining (job analysis)
- að ákvarða og skrá verkefni sem tengjast tilteknu starfi
- starfsánægja (job satisfaction)
- hversu mikla ánægju starfsmenn fá út úr starfi sínu
- vinnustaðamenning (organizational culture)
- gildi, framtíðarsýn, stigveldi, viðmið og samskipti milli starfsmanna; hvernig skipulagsheild er stjórnað, hvernig hún starfar og hvernig hún tekur ákvarðanir
- skipulagssálfræði (organizational psychology)
- grein sálfræði sem rannsakar samskipti milli fólks sem vinnur í skipulagsheildum og áhrif þessara samskipta á framleiðni
- frammistöðumat (performance appraisal)
- mat á velgengni eða skorti á velgengni starfsmanns við að sinna skyldum starfsins
- aðferðaréttlæti (procedural justice)
- sanngirni þeirra aðferða sem notaðar eru til að ná árangri í skipulagsheild
- vísindaleg stjórnun (scientific management)
- stjórnunarkenning sem greindi og samþætti vinnuferla með það að meginmarkmiði að bæta efnahagslega hagkvæmni, sérstaklega framleiðni vinnuafls
- kynferðisleg áreitni (sexual harassment)
- hegðun af kynferðislegum toga sem er vitandi óvelkomin og hefur neikvæð áhrif á atvinnustöðu einstaklings, truflar starfsframmistöðu einstaklings eða skapar fjandsamlegt eða ógnandi vinnuumhverfi
- fjarvinna (telecommuting)
- möguleiki starfsmanna til að ákvarða eigin vinnutíma sem gerir þeim kleift að vinna að heiman á mismunandi tímum dags
- Kenning X (Theory X)
- gerir ráð fyrir að starfsmenn séu í eðli sínu latir og óafkastamiklir; stjórnendur verða að hafa stjórn og nota refsingar
- Kenning Y (Theory Y)
- gerir ráð fyrir að starfsmenn séu fólk sem sækist eftir því að vinna hörðum höndum og afkastamikil; stjórnendur og starfsmenn geta fundið skapandi lausnir á vandamálum; starfsmenn þurfa ekki að vera undir stjórn og refsingum
- viðskiptaleiðtogastíll (transactional leadership style)
- einkenni leiðtoga sem einblína á eftirlit og markmið skipulagsheildar sem náð er með kerfi umbunar og refsinga; viðhald á óbreyttu ástandi skipulagsheildarinnar
- umbreytingaleiðtogastíll (transformational leadership style)
- einkenni leiðtoga sem eru karismatískar fyrirmyndir, hvetjandi, vitsmunalega örvandi og sýna einstaklingsmiðaða tillitssemi og leitast við að breyta skipulagsheildinni
- Jafnréttisnefnd Bandaríkjanna (U.S. Equal Employment Opportunity Commission; EEOC)
- ber ábyrgð á framfylgd alríkislaga sem gera það ólöglegt að mismuna atvinnuumsækjanda eða starfsmanni vegna kynþáttar, litarháttar, trúarbragða, kyns (þar með talið þungunar), þjóðernisuppruna, aldurs (40 eða eldri), fötlunar eða erfðafræðilegra upplýsinga
- vinnuteymi (work team)
- hópur fólks innan skipulagsheildar eða fyrirtækis sem fær tiltekið verkefni til að leysa saman
- jafnvægi vinnu og einkalífs (work–family balance)
- á sér stað þegar fólk samræmir kröfur atvinnulífsins við kröfur fjölskyldulífsins
- ofbeldi á vinnustað (workplace violence)
- ofbeldi eða hótun um ofbeldi gegn starfsmönnum; getur átt sér stað innan eða utan vinnustaðarins