4.5 Hvað er „hagnaður“ og hvað er „tap“ hjá fyrirtæki?

4.5 Hvað er „hagnaður“ og hvað er „tap“ hjá fyrirtæki?

Hæfniviðmið

Að loknum þessum kafla átt þú að geta:

• lýst þeim þáttum sem ráða því hvort rekstur skilar hreinum hagnaði eða hreinu tapi.
• greint á milli tekna og hagnaðar af einstökum liðum annars vegar og gjalda og taps af einstökum liðum hins vegar.
• útskýrt hvers vegna tekjur og gjöld falla ekki alltaf saman í tíma við innstreymi og útstreymi handbærs fjár.

Það er algengur misskilningur að fyrirtæki sem á handbært fé hljóti að skila hagnaði og að taprekstur merki að ekkert handbært fé sé til. Svo þarf alls ekki að vera. Hér er skýrður grundvallarmunurinn á sjóðstreymi, tekjum, gjöldum, hagnaði og tapi.

Útreikningur hreins hagnaðar og hreins taps

Hreinn hagnaður eða hreint tap ræðst af samanburði tekna og gjalda. Séu tekjur meiri en gjöld verður hreinn hagnaður, en hreint tap ef gjöldin eru hærri. Sambandið er yfirleitt sett fram á eftirfarandi hátt:

Tekjur eru verðmæti þeirrar vöru og þjónustu sem fyrirtæki afhendir viðskiptavinum og auka eigið fé þess. Gjöld eru kostnaðurinn sem fellur til við tekjuöflunina og lækka eigið fé. Þegar tekjur eru hærri en gjöld skilar reksturinn hreinum hagnaði. Það getur endurspeglað öfluga tekjuöflun, gott kostnaðaraðhald eða hvort tveggja. Séu gjöldin hærri verður hins vegar hreint tap, annaðhvort vegna ónógra tekna, of mikils kostnaðar eða beggja þátta. Einstök tapár eru ekki óalgeng, en langvarandi taprekstur ógnar rekstrarhæfi fyrirtækis.

Samband hreins hagnaðar og hreins taps má rita þannig:

Þegar hagnaður og tap af einstökum liðum eru tekin með verður sambandið:

Við mat á hreinum hagnaði skiptir ekki aðeins fjárhæðin máli heldur einnig hvaðan afkoman kemur. Fyrirtæki sækjast eftir hágæða afkomu, það er varanlegri afkomu sem byggist fyrst og fremst á reglulegum rekstri en ekki tímabundnum eða fátíðum liðum. Tekjur verða til við sölu þeirrar vöru og þjónustu sem er kjarni starfseminnar. Hagnaður af einstökum lið tengist hins vegar atburði utan venjubundins rekstrar. Ef bakarí selur sendibíl fyrir meira en bókfært verð myndast til dæmis hagnaður af sölu eignar, ekki sölutekjur bakarísins. Verulegur hreinn hagnaður sem byggist að stórum hluta á slíkum liðum gefur því veikari vísbendingu um framtíðarafkomu en hagnaður af reglulegum rekstri. Sama sjónarmið gildir um tap: fátítt tap þarf að meta í réttu samhengi, en viðvarandi tap vegna venjulegs rekstrarkostnaðar gefur meiri ástæðu til áhyggna.

Hagnaður og sjóðstreymi

Munurinn á greiðslugrunni og rekstrargrunni skýrir hvers vegna sjóðstreymisyfirlit er nauðsynlegt. Rekstrarreikningur sýnir afkomu fyrirtækis, það er hreinan hagnað eða hreint tap, en efnahagsreikningur sýnir fjárhagsstöðu þess með eignum, skuldum og eigin fé eigenda. Yfirlit um eigið fé eigenda skýrir jafnframt breytingar á eigin fénu. Þessi yfirlit eru gerð á rekstrargrunni og sýna því ekki ein og sér hvenær handbært fé berst eða er greitt. Sjóðstreymisyfirlitið fyllir það skarð með því að sundurliða innstreymi og útstreymi handbærs fjár. Tekjur geta til dæmis verið færðar þegar vara er seld á reikning þótt greiðslan berist síðar. Á sama hátt getur rafmagnskostnaður verið gjaldfærður áður en reikningurinn er greiddur. Sjóðstreymisyfirlitið tengir þannig hreinan hagnað, sem byggist á færðum tekjum og gjöldum, við raunverulegar hreyfingar handbærs fjár.