20.3 Gengi gjaldmiðla og áhætta

20.3 Gengi gjaldmiðla og áhætta

Hæfniviðmið

Að þessum kafla loknum átt þú að geta:

• Lýst gengisáhættu.
• Greind viðskiptaáhætta, reikningsskilaáhætta og efnahagsleg áhætta.
• Lýst náttúrulegri áhættuvörn.
• Útskýrð notkun framvirkra samninga sem áhættuvörn.
• Talin upp einkenni valréttarsamnings.
• Lýst afkomu handhafa og útgefanda kaupréttar.
• Lýst afkomu handhafa og útgefanda söluréttar.

Fyrirtæki á alþjóðamarkaði þurfa að stýra fleiri áhættuþáttum en fyrirtæki sem starfa aðeins heima fyrir. Viðskiptaumhverfi, venjur, lög og tungumál eru mismunandi milli landa, stjórnmálaatburðir geta raskað viðskiptasamböndum og inn- og útborganir falla oft til í mörgum gjaldmiðlum.

Gengi gjaldmiðla

BRL er skammstöfun fyrir brasilískt real og USD fyrir Bandaríkjadal. Gengið segir hve mikið fæst af öðrum gjaldmiðlinum fyrir eina einingu hins.

Þegar einn dalur kostar 5,4377 real má finna dalaverð eins reals með því að deila báðum hliðum jafnaðarins með 5,4377:

Sá sem á Bandaríkjadali greiðir því 0,1839 dali fyrir hvert brasilískt real.

Gengi ræðst af framboði og eftirspurn. Í ársbyrjun 2020 fengust um fjögur real fyrir dal en 5,4377 ári síðar. Dalurinn hafði því styrkst gagnvart realinu: fleiri real fengust fyrir hvern dal. Á sama tíma hafði realið veikst gagnvart dalnum, því fleiri real þurfti til að kaupa einn dal.

Gengisáhætta

Starbucks og önnur alþjóðleg fyrirtæki standa frammi fyrir gengisáhættu. Áhrif hennar eru yfirleitt flokkuð sem viðskiptaáhætta, reikningsskilaáhætta eða efnahagsleg áhætta.

Viðskiptaáhætta

Viðskiptaáhætta er hættan á að gengi breyti verðmæti væntra greiðslna eða tekna. Semji Starbucks um að greiða brasilískum ræktanda sjö milljónir reala fyrir eina milljón punda af kaffibaunum þarf félagið að kaupa real þegar greiðslan fellur til. Dalakostnaðurinn ræðst þá af genginu á greiðsludegi.

Við gengið USD 0,1839 = BRL 1 í mars 2021 kostuðu sjö milljónir reala 1.287.300 dali. Væri samið í mars um afhendingu og greiðslu í júlí væri realverðið fast, BRL 7.000.000, en dalakostnaðurinn óþekktur þar til gengið í júlí lægi fyrir.

Styrktist dalurinn þannig að eitt real kostaði aðeins 0,1800 dali í júlí, lækkaði kostnaður Starbucks í 1.260.000 dali.

Veiktist dalurinn hins vegar þannig að eitt real kostaði 0,2000 dali, hækkaði kostnaðurinn í 1.400.000 dali. Óvissan um dalaverð kaffibaunanna er dæmi um viðskiptaáhættu.

Viðskiptaáhætta skapast einnig við sölu erlendis. Viðskiptavinir Starbucks í Japan greiða í jenum, en félagið þarf að breyta þeim í dali til að standa undir bandarískum framleiðslu- og dreifingarkostnaði.

Fyrirtæki sem fær tekjur í jenum en greiðir kostnað í dölum tapar þegar jenið veikist, því tekjurnar fást skiptar í færri dali. Styrkist jenið þarf færri jen fyrir hvern dal og fyrirtækið hagnast á gengisbreytingunni.

Reikningsskilaáhætta

Reikningsskilaáhætta myndast þegar erlendar eignir eða skuldir þarf að umreikna í skýrslugjaldmiðil. Kaupi Starbucks kaffiekru í Kostaríku fyrir 120 milljónir kólóna verður að færa dalavirði hennar í efnahagsreikning félagsins.

Við gengið 500 kólónur á dal er eignin 240.000 dala virði. Veikist kólónan í 600 á dal lækkar bókfært dalavirði í 200.000 dali, þótt landið sjálft hafi ekki breyst.

Lækkun bókfærðs eignavirðis vegna gengis þarf að mæta með lækkun eigin fjár svo efnahagsreikningurinn haldist í jafnvægi. Tapið stafar af umreikningi, ekki af minni framleiðslugetu eða lakari undirliggjandi rekstri.

Efnahagsleg áhætta

Efnahagsleg áhætta er hættan á að gengisbreytingar hafi áhrif á viðskiptavini eða sölu. Hún getur einnig snert fyrirtæki sem á engin bein erlend viðskipti. Hugsum okkur fyrirtæki í Mississippi sem framleiðir skyrtur úr bandarískri bómull, selur aðeins í Bandaríkjunum og hefur allar tekjur, gjöld og eignir í dölum.

Styrkist dalurinn gagnvart víetnömsku dongi geta bandarískir smásalar keypt fleiri og ódýrari skyrtur frá Víetnam fyrir sömu dali. Skyrtuframleiðandinn í Mississippi getur þá misst viðskiptavini til víetnamskra keppinauta, þótt hann eigi engin viðskipti í erlendum gjaldmiðli.

Áhættuvörn

Fyrirtæki geta beitt áhættuvörnum gegn gengissveiflum á svipaðan hátt og gegn hrávöruverði. Staðlaðir framvirkir samningar eru til um gjaldmiðla og fyrirtæki sem þarf suðurkóreskt vonn síðar á árinu getur til dæmis fest verð þess með slíkum samningi.

Stöðlun takmarkar þó sveigjanleika. Samningar um suðurkóreskt vonn eru til dæmis að stærð 125 milljónir vonna. Fyrirtæki sem þarf 200 milljónir verður annaðhvort að kaupa einn samning og verja aðeins hluta þarfarinnar eða tvo og verja umfram hana. Í báðum tilvikum stendur einhver gengisáhætta eftir.

Aðrar áhættuvarnir geta lagað samningsfjárhæð og dagsetningu betur að þörfum fyrirtækisins.

Framvirkir samningar

Gerum ráð fyrir að fyrirtæki þurfi 200 milljónir suðurkóreskra vonna 1. mars. Staðlaður gjaldeyrissamningur er ekki aðeins 125 milljónir vonna að stærð heldur gerir almennt upp á þriðja miðvikudegi mánaðar. Hann myndi henta ef fjárhæð og dagsetning féllu að þessum skilmálum, en ekki þessari sérstöku þörf.

Sérsniðinn framvirkur samningur leysir vandann. Fyrirtækið semur þá við banka um að kaupa nákvæmlega 200 milljónir vonna 1. mars á framvirku gengi sem ákveðið er í dag.

Aðilarnir ákveða bæði fjárhæð og dagsetningu en skuldbinda sig jafnframt til viðskiptanna. Þetta líkist bindandi hótelbókun á 200 dali nóttina frá 1. mars: hótelið má ekki hækka verðið og gesturinn getur ekki hætt við án þess að greiða umsamið verð.

Sérsniðni samningurinn uppfyllir þarfir aðilanna betur en staðlaður kauphallarsamningur, en hefur mótaðilaáhættu. Fari bankinn sem á að afhenda 200 milljónir vonna í þrot fyrir 1. mars getur fyrirtækið ekki framkvæmt skiptin. Kauphöll ábyrgist staðlaða samninga og dregur þannig úr þessari áhættu.

Náttúrulegar áhættuvarnir

Áhættuvarnir þurfa ekki alltaf fjármálagerninga. Náttúruleg áhættuvörn verður til þegar tekjur og gjöld í rekstrinum bregðast með gagnstæðum hætti við sömu breytingu og vega þannig hvort annað upp.

Bresk ferðaskrifstofa sem selur Ítalíuferðir innheimtir pund en greiðir ítölskum hótelum, rútufyrirtækjum og öðrum birgjum í evrum. Veikist pundið eftir að söluverð ferðarinnar er ákveðið þarf fleiri pund til að kaupa evrurnar og ferðin getur jafnvel orðið taprekstur.

Ferðaskrifstofan getur myndað náttúrulega vörn með því að selja íbúum evrusvæðisins ferðir til London. Hún innheimtir þá evrur en greiðir breskum þjónustuaðilum í pundum. Veikist pundið kaupa evrutekjurnar fleiri pund og arðsemi Londonferðanna eykst.

Veikara pund lækkar þannig arðsemi Ítalíuferða en hækkar arðsemi Londonferða. Styrkist pundið snúast áhrifin við. Gagnstæð sjóðstreymi rekstrarþáttanna draga því úr heildargengisáhættu fyrirtækisins.

Valréttir

Valréttur veitir eiganda rétt, en ekki skyldu, til að kaupa eða selja eign á tilteknu verði innan ákveðins tíma. Hann er afleiða vegna þess að virði hans ræðst af virði undirliggjandi eignar.

Hugtök um valrétti

Nýti handhafi réttinn er valrétturinn innleystur. Umsamið kaup- eða söluverð undirliggjandi eignar nefnist innlausnarverð og verðið sem greitt er fyrir valréttinn nefnist iðgjald.

Valréttur hefur lokadag. Amerískan valrétt má innleysa hvenær sem er fram að lokadegi en evrópskan aðeins á lokadeginum. Heitin lýsa innlausnarskilmálum, ekki því hvar viðskipti fara fram; báðar tegundir eru seldar um allan heim.

Valréttir eru gerðir um margs konar undirliggjandi eignir, meðal annars hlutabréf, bandarísk ríkisskuldabréf, gjaldmiðla, gull, olíu og landbúnaðarafurðir. Fjármálastjórar geta því notað þá gegn gengis-, vaxta- og hrávöruverðsáhættu.

Kaupréttur veitir rétt til að kaupa undirliggjandi eign en söluréttur rétt til að selja hana. Hvorugur leggur skyldu á handhafann til að nýta réttinn.

Kaupréttir

Kóreskt fyrirtæki á að greiða bandarískum birgi 100.000 dali eftir sex mánuði. Tekjur og bankainnstæður þess eru í suðurkóreskum vonnum og því þarf það að kaupa dalina þegar reikningurinn fellur í gjalddaga.

Við staðgengið KWN 1.100 = USD 1 kostuðu 100.000 dalir KWN 110.000.000 í dag. Fyrirtækið veit hins vegar ekki hvert gengið verður eftir sex mánuði.

Kaupréttur á Bandaríkjadali getur fest hámarksverð þeirra. Fyrirtækið fær þá rétt til að kaupa dalina á umsömdu gengi eftir sex mánuði en getur sleppt innlausn ef staðmarkaðurinn býður betra verð.

Gerum ráð fyrir kauprétti með innlausnarverðinu KWN 1.200/USD. Til einföldunar er afkoman hér sýnd fyrir einn Bandaríkjadal þótt raunverulegur samningur nái til ákveðinnar fjárhæðar.

Iðgjald kaupréttarins er KWN 50. Fyrirtækið greiðir því 50 vonn í dag fyrir réttinn til að kaupa einn dal á KWN 1.200 eftir sex mánuði.

Á lokadegi ber fyrirtækið innlausnarverðið KWN 1.200 saman við staðgengið. Sé dalurinn ódýrari á markaði lætur það réttinn renna út; sé hann dýrari innleysir það réttinn.

Við KWN 1.150 = USD 1 er hagstæðara að kaupa dalinn á staðmarkaði og valrétturinn rennur út. Við KWN 1.300 = USD 1 er rétturinn innleystur og dalurinn keyptur á KWN 1.200.

Við KWN 1.225 = USD 1 sparar innlausn KWN 25 á dal, en iðgjaldið var KWN 50. Nettóafkoman er því KWN −25.

Við KWN 1.250 = USD 1 jafngildir KWN 50 sparnaðurinn iðgjaldinu og afkoman er núll. Yfir því gengi verður kauprétturinn arðbærari eftir því sem vonnið veikist. Hann ver fyrirtækið þannig gegn hækkandi dalaverði.

Kaupréttur á sér bæði kaupanda og seljanda. Seljandinn, útgefandi valréttarins, tekur á sig skylduna sem fylgir réttinum sem kaupandinn fær.

Útgefandinn fær KWN 50 iðgjaldið en kaupandinn einn ákveður hvort rétturinn verður innleystur. Iðgjaldið er greiðsla fyrir að útgefandinn taki þessa skuldbindingu.

Yfir KWN 1.200 verður útgefandinn að selja dalinn undir markaðsverði. Við KWN 1.250 jafngildir KWN 50 tapið iðgjaldinu og afkoman er núll; yfir því gengi verður afkoman neikvæð.

Valréttarsamningur er núllsummuleikur: hagnaður annars aðilans er jafnhár tapi hins við hvert gengi.

Söluréttir

Söluréttur veitir rétt til að selja undirliggjandi eign. Hugsum okkur indverskt fyrirtæki sem afhendir bandarísku fyrirtæki grafískt myndefni og fær 200.000 dali greidda eftir þrjá mánuði.

Tekjurnar verða í dölum en laun starfsfólks eru greidd í indverskum rúpíum. Óvissa um gengið eftir þrjá mánuði skapar því viðskiptaáhættu sem fyrirtækið getur varið með sölurétti á dali.

Staðgengið er nú INR 75 = USD 1 og 200.000 dalir samsvara því INR 15.000.000. Styrkist rúpían á næstu þremur mánuðum fást færri rúpíur fyrir dalagreiðsluna og hún kann ekki að duga fyrir launum.

Fyrirtækið kaupir sölurétt með innlausnarverðinu INR 75/USD og greiðir INR 5 iðgjald á hvern dal. Rétturinn tryggir að það geti selt dalina á þessu gengi eftir þrjá mánuði.

Sé gengið undir INR 75/USD innleysir fyrirtækið réttinn. Við INR 72 fær það þremur rúpíum meira á dal en á markaði, en eftir INR 5 iðgjaldið er nettóafkoman INR −2. Við INR 70 jafngildir INR 5 ávinningurinn iðgjaldinu og afkoman er núll.

Undir INR 70/USD verður afkoman jákvæð. Í fræðilegu öfgatilviki þar sem dalurinn er verðlaus má samt selja hann á INR 75; að frádregnu INR 5 iðgjaldi verður afkoman INR 70.

Útgefandi söluréttar fær iðgjaldið fyrir að veita kaupandanum rétt til að selja dali. Kaupandinn ákveður hvort rétturinn er innleystur en útgefandinn verður að efna samninginn ef þess er krafist.

Milli INR 70 og INR 75 er rétturinn innleystur, en INR 5 iðgjaldið er enn hærra en tap útgefandans og afkoma hans því jákvæð.

Undir INR 70 verður tap útgefandans meira en iðgjaldið og afkoman neikvæð. Verði dalurinn verðlaus þarf hann samt að kaupa hann á INR 75 og tapar INR 70 að teknu tilliti til iðgjaldsins.

Afkoma útgefanda söluréttar er spegilmynd af afkomu handhafans við hvert gengi. Hagnaður annars er jafnhár tapi hins.