19.1 Hvað er veltufé?
19.1 Hvað er veltufé?
Við lok þessa hluta átt þú að geta:
Hugtakið fjármagn í rekstri er oft tengt handbæru fé og eignum, svo sem landi og tækjum, sem eigendur leggja fram til fyrirtækisins. Fyrstu stjórnmálahagfræðingar á borð við Adam Smith og Karl Marx töldu þetta fjármagn, ásamt vinnuafli og frumkvöðlastarfsemi, til framleiðsluþáttanna.
Almenna fjármagnshugtakið skiptir miklu fyrir framleiðslugetu fyrirtækis. Hér er sjónum beint að veltufé, sem er ekki síður mikilvægt en langtímafjármagn. Veltufé stendur undir daglegri, vikulegri og mánaðarlegri þörf rekstrarins fyrir handbært fé. Það nýtist meðal annars til launagreiðslna og afgreiðslu vörupantana, og góð áætlanagerð og stýring þess ráða miklu um lausafjárstöðu fyrirtækisins.
Veltufjármunir eru handbært fé, eignir sem jafngilda handbæru fé og aðrar eignir sem gert er ráð fyrir að verði að handbæru fé innan árs í venjulegum rekstri. Þeir eru nauðsynlegir í daglegum rekstri og mynda brúttóveltufé fyrirtækisins.
Handbært fé er meðal annars notað til að greiða reikninga og laun. Umframfé má ávaxta í ígildum handbærs fjár, svo sem markaðsverðbréfum, sem hægt er að selja þegar reksturinn krefst meira fjár en er tiltækt á bankareikningum. Birgðir gera fyrirtækinu kleift að mæta eftirspurn. Veiti það viðskiptavinum greiðslufrest myndast jafnframt viðskiptakröfur, en verðmæti þeirra ræðst af því að viðskiptavinir greiði.
Veltufé er ýmist sett fram sem brúttóveltufé eða hreint veltufé. Brúttóveltufé samsvarar veltufjármunum, einkum handbæru fé, ígildum þess og eignum sem verða að handbæru fé innan árs.
Hreint veltufé (NWC) er nákvæmara hugtak yfir veltufé. Best er að skilja það með því að skoða formúluna:
Markmið stýringar veltufjár
Markmið stýringar veltufjár er að halda nægu veltufé til að
Stýring veltufjár tekur til allra ákvarðana um veltufjármuni og skammtímaskuldir. Þar skiptir mestu að tryggja nægt handbært fé fyrir rekstrarútgjöld og skammtímaskuldbindingar á gjalddaga, svo fyrirtækið haldi greiðsluhæfi sínu.
Markviss stýring veltufjár styður hnökralausan rekstur og dregur úr hættu á greiðsluerfiðleikum. Vel rekin fyrirtæki nýta skammtímaskuldir til að fjármagna hæfilegt magn veltufjármuna og halda jafnframt nægu handbæru fé fyrir rekstur og gjaldfallnar skuldbindingar. Helstu leiðirnar eru
Þættir stýringar veltufjár
Brúttóveltufé er annað heiti á veltufjármunum, ólíkt hreinu veltufé. Þar undir falla einkum handbært fé, ígildi þess og eignir sem breytast í handbært fé innan árs.
Hér er listi yfir þætti brúttóveltufjár.
Hér er dæmi. Þann 31. desember hefur fyrirtæki eftirfarandi stöður og brúttóveltufé:
Brúttóveltuféð, 1.105.000 dalir, stendur undir brýnustu skuldbindingum fyrirtækisins. Það er þó ekki allt þegar í formi handbærs fjár: selja þarf markaðsverðbréf og birgðir og innheimta viðskiptakröfur. Ef skammtímaskuldir væru 600.000 dalir nægði handbært fé eitt og sér því ekki; fyrst þyrfti að selja markaðsverðbréf og innheimta verulegan hluta krafnanna.
Annað, nákvæmara og gagnlegra hugtak veltufjár er hreint veltufé:
Ef fyrirtæki er til dæmis með $1.000.000 í veltufjármunum og $750.000 í skammtímaskuldum væri hreint veltufé þess $250.000 ($1.000.000 að frádregnum $750.000).
Hreint veltufé gefur skýrari mynd af því að hve miklu leyti veltufjármunir standa undir skammtímaskuldum. Í dæminu eru veltufjármunir 250.000 dölum hærri en skammtímaskuldir. Yrði þeim öllum breytt í handbært fé mætti því greiða skuldbindingarnar og ætti 250.000 dali eftir.
Til skammtímaskulda teljast
Hægt er að líta á hreint veltufé sem samfellu frá neikvæðri stöðu til jákvæðrar, eins og sýnt er í töflu 19.1.
| Neikvætt hreint veltufé | Hreint veltufé er núll | Jákvætt hreint veltufé |
|---|---|---|
| Skammtímaskuldir eru meiri en veltufjármunir. | Veltufjármunir jafngilda skammtímaskuldum. | Veltufjármunir eru meiri en skammtímaskuldir. |
| Getur bent til lausafjárvanda. Erfitt er að standa við skammtímaskuldbindingar. | Gefur til kynna að veltufjármunir geti dekkað skammtímaskuldbindingar. Hins vegar er engin jákvæð framlegð, öryggispúði eða lausafjárforði til að mæta óvæntri þörf fyrir handbært fé. | Gefur til kynna að fyrirtækið geti staðið við skammtímaskuldbindingar sínar. Of hátt hreint veltufé gæti þó þýtt að of lítið sé af handbæru fé og þar með myndist fórnarkostnaður vegna ávöxtunar sem færi forgörðum af annarri fjárfestingu. |
Mælikvarðar á fjárhagslega stöðu kynna kennitölur sem varpa ljósi á styrkleika og veikleika reikningsskila. Hér eru þrjár þeirra notaðar til að meta veltufé og lausafjárstöðu: veltufjárhlutfall, lausafjárhlutfall og hlutfall handbærs fjár. Hærra hlutfall bendir almennt til meiri lausafjárstöðu og greiðsluhæfis.
Formúlur kennitalnanna þriggja um lausafjárstöðu eru:
Veltufjárhlutfallið ber saman sömu tvo liði og mynda hreint veltufé, veltufjármuni og skammtímaskuldir, en sýnir þá sem hlutfall.
Veltufjárhlutfallið hefur tvo megingalla. Í fyrsta lagi lýsir það stöðu á einum tímapunkti en segir ekki fyrir um framtíðarsjóðstreymi eða lausafjárstöðu. Í öðru lagi getur það ofmetið greiðsluhæfi þegar stór hluti veltufjármuna felst í birgðum, rekstrarvörum eða fyrirframgreiddum gjöldum. Birgðir geta tekið langan tíma að selja, en rekstrarvörur og fyrirframgreidd gjöld verða alls ekki að handbæru fé.
Lausafjárhlutfallið er talið varfærnari vísbending um lausafjárstöðu þar sem það tekur ekki með birgðir fyrirtækisins: (veltufjármunir - birgðir) / skammtímaskuldir.
Kennitölur veltufjár, eins og aðrar fjárhagslegar kennitölur, eru verðmætastar þegar þær eru skoðaðar í ljósi þróunar og bornar saman við meðaltöl í atvinnugrein eða hjá sambærilegum fyrirtækjum. Til dæmis getur versnandi veltufjárhlutfall yfir nokkra ársfjórðunga, það er lækkun veltufjárhlutfalls fyrirtækisins, bent til skertrar getu til að greiða reikninga.
Kennitölur veltufjár eru einnig bornar saman við meðaltöl atvinnugreina, sem meðal annars fást í gagnagrunnum Dun & Bradstreet, Dow Jones Company og Risk Management Association (RMA). Aðgangur er seldur í áskrift en er einnig veittur á mörgum bókasöfnum. Sé veltufjárhlutfall fyrirtækis 0,9 en meðaltal greinarinnar 2,0 er lausafjárstaða þess lakari en hjá sambærilegum fyrirtækjum. Slíkur samanburður getur leitt til markmiða og umbóta í stýringu veltufjár.
Oft er gengið út frá því að skammtímaskuldir fjármagni veltufjármuni. Sú mynd er þó of einföld. Fyrirtæki þarf jafnan varanlegan grunn veltufjármuna til að halda rekstrinum gangandi til lengri tíma, og þann grunn kann að þurfa að fjármagna með langtímafjármagni.
Árstíðabundinn rekstur þarf meira veltufé á annatímum en þó er alltaf þörf á varanlegum grunni. Heildarveltufé sveiflast síðan með rekstrarhringrás, framleiðsluþörf og tekjuvexti. Þegar framleiðslu- og sölumagn eykst bætist tímabundið veltufé við grunninn (sjá mynd 19.2).
Sjóðshringrásin
Sjóðshringrás, einnig nefnd umbreytingarhringrás handbærs fjár, nær frá því að fyrirtæki aflar aðfanga og hefst handa við framleiðslu þar til greiðsla berst frá viðskiptavini. Frá tímabilinu dregst sá greiðslufrestur sem birgjar veita fyrirtækinu, það er greiðslufrestur viðskiptaskulda.
Sjóðshringrásin er mæld í dögum og best er að skilja hana með því að skoða formúluna:
Umbreytingartími birgða er einnig kallaður birgðadagar. Þetta er sá tími, í dögum, sem tekur að breyta birgðum í sölu og hann er reiknaður með eftirfarandi skrefum:
Innheimtutími viðskiptakrafna, einnig kallaður útistandandi söludagar (DSO) eða meðalinnheimtutími, er fjöldi daga sem yfirleitt tekur að innheimta handbært fé vegna sölu í reikningsviðskiptum. Hann er reiknaður með eftirfarandi skrefum:
Greiðslufrestur viðskiptaskulda, einnig kallaður dagar í viðskiptaskuldum, er meðalfjöldi daga sem fyrirtæki tekur sér til að greiða birgjum sínum. Hann er reiknaður með eftirfarandi skrefum:
Umbreytingarhringrás handbærs fjár styttist ef birgðatími eða innheimtutími styttist eða greiðslufrestur viðskiptaskulda lengist. Fjármálastjórar greina því hvern þátt sérstaklega. Markmiðið er að breyta birgðum sem fyrst í handbært fé en nýta greiðslufrest birgja eins lengi og lánskjör heimila.
Hröð birgðavelta flýtir sjóðsinnstreymi, styttir sjóðshringrásina og getur minnkað tap vegna úreldingar. Birgðir sem seljast ekki og eiga litlar líkur á að seljast síðar þarf að færa niður eða afskrifa. Í matvælarekstri bætist hætta á skemmdum við, en í smásölu rýrnar verðmæti árstíðavara eftir því sem þær liggja lengur óseldar.
Ýmsar birgðastýringaraðferðir eru notaðar til að stytta framleiðslutíma í iðnaði, og í smásölu eru aðferðir notaðar til að stytta tímann sem vara liggur í hillu eða er geymd á lager. Framleiðsluaðferðir eins og birgðakerfi með afhendingu á réttum tíma og markaðs- og verðlagningaraðferðir geta haft áhrif á fjölda daga í umbreytingarhringrás birgða.
Langur innheimtutími bendir til þess að fyrirtækið eigi erfitt með að innheimta viðskiptakröfur. Fjármálastjórar leitast því við að flýta innheimtu án þess að lánskjör verði ósamkeppnishæf. Rafrænir reikningar geta til dæmis stytt tímann með því að eyða pósttöfum og gera viðskiptavinum kleift að greiða fyrr. Fleiri aðferðir við lánveitingar og innheimtu eru kynntar síðar í kaflanum.
Greiðslufrest viðskiptaskulda má aðeins lengja innan marka lánskjara. Seinni greiðslur varðveita handbært fé, en vanskil geta skaðað sambandið við birgja og í versta falli lækkað lánshæfismat fyrirtækisins.
Lánshæfismat metur líkur á að fyrirtæki standi við fjárhagslegar skuldbindingar á gjalddaga. Óháðar matsstofnanir gefa slíkt mat, meðal annars Equifax Small Business, Experian Business og Dun & Bradstreet.
Þörf fyrir veltufé eftir atvinnugreinum
Þörf fyrir veltufé er mjög mismunandi eftir atvinnugreinum. Dagvöruverslun getur haft stutta eða jafnvel neikvæða umbreytingarhringrás handbærs fjár, en hringrás byggingarfyrirtækis er oft mun lengri. Veitingarekstur getur einnig verið með mjög lágar eða neikvæðar tölur.
Sama gildir um veltufjárhlutfall. Þótt hlutfallið 2 sé stundum nefnt sem þumalputtaregla er samanburður við atvinnugreinina traustari mælikvarði. Meta ætti bæði veltufjárhlutfall og lausafjárhlutfall gagnvart sambærilegum fyrirtækjum.
Tökum sem dæmi fyrirtæki í íbúðabyggingum. Slíkt fyrirtæki er með langa rekstrarhringrás vegna framleiðsluferlisins, það er byggingar húsnæðis, og „geymsla fullunninna vara“ getur leitt til mjög hás veltufjárhlutfalls, til dæmis 11- eða 12-faldra skammtímaskulda, en smásali á borð við Walmart eða Target væri með mun lægra veltufjárhlutfall.
Á undanförnum árum hefur Walmart Stores Inc. (NYSE: WMT) verið með veltufjárhlutfall um 0,9 og tekist að stýra þörf sinni fyrir veltufé með skilvirkri stýringu aðfangakeðju, hröðum birgðaveltuhraða og mjög lítilli fjárfestingu í viðskiptakröfum. Stórir smásalar á borð við Walmart eru áhrifaríkir í að semja um hagstæð greiðslukjör við birgja sína. Geta til að skapa stöðugt jákvætt sjóðstreymi frá rekstri gerir smásala eins og Walmart kleift að starfa með tiltölulega lítið veltufé.*
Lánastefna fyrirtækis hefur einnig áhrif á veltufé. Fyrirtæki með rúma lánastefnu þarf meira veltufé þar sem innheimtutími viðskiptakrafna er lengri og því er meira fjármagn bundið í kröfum.
Flest fyrirtæki þurfa öðru hverju viðbótarveltufé til að greiða reikninga, laun og áfallinn kostnað. Þegar rekstur er erfiður getur innheimta viðskiptakrafna og staðgreiðslusala skilað handbæru fé hægar en ella.
Í COVID-19 heimsfaraldrinum bauð bandaríska ríkið lán í gegnum Paycheck Protection Program (PPP) til að létta á veltufjárvanda lítilla og stórra fyrirtækja þegar hagkerfið hægði á sér vegna lokana og fjarlægðartakmarkana. Þótt 60 prósent af andvirði PPP-lánanna ættu að fara í launatengdan kostnað mátti nota 40 prósent til að styrkja veltufé til að mæta húsaleigu, veitukostnaði og hluta vaxtagjalda á meðan fyrirtæki héldu sér á floti og biðu þess að jákvætt sjóðstreymi tæki við sér í bata.*
Veltufjárþörf eykst ekki aðeins í niðursveiflu. Vaxandi og arðbært fyrirtæki þarf einnig meira fé til að kaupa hráefni og birgðir, fjölga starfsfólki og taka að sér ný verkefni. Auknum umsvifum fylgir því jafnan aukin þörf fyrir veltufé.
Vaxandi fyrirtæki getur þurft að fjármagna hluta veltufjármuna og útgjalda með öðru en sjálfsprottinni fjármögnun, það er viðskiptalánum. Ytri kostir eru meðal annars lánalínur, skammtímalán banka, birgðatengd lán (floor planning) og kröfukaup.