10.4 Vaxta- og greiðslufallsáhætta

10.4 Vaxta- og greiðslufallsáhætta

Hæfniviðmið

Að þessum kafla loknum áttu að geta:

• Skilgreina vaxtaáhættu, greiðslufallsáhættu og aðra helstu áhættuþætti skuldabréfa.
• Reikna helsta mælikvarða vaxtaáhættu.
• Greina þá þætti sem hafa áhrif á greiðslufallsáhættu.
• Útskýra skuldabréfastiga sem fjárfestingarleið.
• Nefna helstu lánshæfismatsfyrirtæki og túlka vísbendingar einkunna um greiðslufall.
• Skilgreina og reikna ávöxtunarkröfu skuldabréfs til gjalddaga (YTM).

Áhætta skuldabréfa

Skuldabréf eru fastatekjufjárfestingar en ekki áhættulausar eignir. Breytingar á markaðsvöxtum og greiðslugetu útgefanda geta rýrt virði þeirra. Vaxtaáhætta og greiðslufallsáhætta eru þekktastar, en fjárfestar þurfa einnig að meta eftirfarandi áhættuþætti:

• Lánsfjáráhætta. Telji fjárfestar óvíst að útgefandi standi við greiðslur krefjast þeir hærri ávöxtunar. Ríkisskuldabréf bera að jafnaði minni lánsfjáráhættu en fyrirtækjaskuldabréf vegna meiri greiðslugetu ríkisins.
• Lausafjáráhætta. Erfitt getur verið að selja skuldabréf hratt á sanngjörnu verði. Fjárfestar krefjast þá hærri ávöxtunar sem bóta fyrir takmarkað seljanleika. Ríkisskuldabréf eru yfirleitt meðal seljanlegustu verðbréfa lands og lausafjáráhætta þeirra verður helst veruleg í miklum efnahagsþrengingum.
• Meðaltímaáhætta. Meðaltími skuldabréfs mælir næmi verðs þess fyrir vaxtabreytingum. Því hærri sem meðaltíminn er, því meira breytist verðið við eins prósentustigs breytingu á vöxtum.
• Innköllunar- og endurfjárfestingaráhætta. Innköllunaráhætta er hættan á að útgefandi greiði skuldabréf upp fyrir gjalddaga, oft þegar vextir hafa lækkað og hann getur endurfjármagnað sig ódýrar. Eigandinn þarf þá að endurfjárfesta andvirðið á lægri vöxtum. Sú hætta nefnist endurfjárfestingaráhætta og getur lækkað vænta ávöxtun fjárfestingarinnar.
• Lánstímaáhætta. Fjárfestar krefjast almennt hærri ávöxtunar fyrir að binda fé á föstum vöxtum til langs tíma. Hækki markaðsvextir sitja þeir annars uppi með lægri ávöxtun en nýjar skammtímafjárfestingar bjóða. Viðbótarávöxtunin sem krafist er vegna lengri lánstíma nefnist tímaálag.

Vaxtaáhætta og greiðslufallsáhætta eru þó yfirleitt veigamestu áhættuþættir skuldabréfa.

Vaxtaáhætta

Vaxtaáhætta felst í því að markaðsvirði skuldabréfs lækkar þegar vextir hækka. Allir sem eiga fastatekjubréf verða fyrir þessari áhættu að einhverju marki. Hún er stundum nefnd markaðsáhætta og eykst að jafnaði eftir því sem lengri tími er til gjalddaga.

Greiðslufallsáhætta

Greiðslufallsáhætta er hættan á að útgefandi greiði vexti eða höfuðstól of seint eða geti ekki staðið við greiðslurnar yfirleitt.

Bandarísk ríkisverðbréf eru almennt talin bera hverfandi greiðslufallsáhættu vegna ábyrgðar ríkisins. Fyrirtækjaskuldabréf bera hins vegar alltaf einhverja slíka áhættu og hún er mjög mismunandi eftir útgefendum og skuldabréfaflokkum.

Lánshæfismatsfyrirtæki birta einkunnir til að hjálpa fjárfestum að bera saman greiðslufallsáhættu skuldabréfa. Næst er fjallað um einkunnakerfin og fyrirtækin sem gefa einkunnirnar út.

Lánshæfismat skuldabréfa og matsfyrirtæki

Fjárfestar þurfa að þekkja þá áhættu sem þeir taka með kaupum á skuldabréfi. Lánshæfismat nýtist meðal annars til að meta líkur á að útgefandi geti ekki staðið við samningsbundnar greiðslur.

Lánshæfismatsfyrirtæki safna og greina opinberar upplýsingar um útgefendur, skuldabréf og aðrar fastatekjufjárfestingar. Á grundvelli þeirrar greiningar gefa þau bæði skuldabréfinu og útgefandanum lánshæfiseinkunn samkvæmt eigin matskerfi.

Skuldabréf í fjárfestingarflokki eru eftirsótt meðal annars vegna þess að mörgum viðskiptabönkum og lífeyrissjóðum er aðeins heimilt að fjárfesta í slíkum bréfum.

Skuldabréf undir BBB hjá S&P og Fitch eða Baa hjá Moody’s telst vera hávaxtaskuldabréf, einnig nefnt ruslskuldabréf. Slík útgáfa getur auðveldað áhættumeiri fyrirtækjum fjármögnun en markaðurinn hefur reynst sveiflukenndur. Í byrjun tíunda áratugarins hrundi bandaríski ruslskuldabréfamarkaðurinn í kjölfar markaðsumbrota og ólöglegra innherjaviðskipta; fjármálafyrirtækið Drexel Burnham Lambert varð gjaldþrota.

Markaðurinn fyrir ruslskuldabréf tók tímabundið við sér þegar efnahagslífið styrktist síðar á tíunda áratugnum. Árið 2001 dróst hann aftur saman og 11% bandarískra ruslskuldabréfaútgáfna lentu í greiðslufalli.

Lánshæfiseinkunn er mat á framtíðargetu útgefanda til að greiða skuldir, ekki trygging fyrir endurgreiðslu. Matsaðferðir fyrirtækjanna byggjast ekki á einni fastri reikniformúlu. Fjármálasérfræðingar geta þó metið líklega einkunn með kennitölum á borð við skuldahlutfall, vaxtaþekju og arðsemi eigna.

Ávöxtun skuldabréfa

Ávöxtun skuldabréfa kemur annars vegar fram sem vaxtatekjur og hins vegar sem söluhagnaður. Fjárfestar í fastatekjubréfum þurfa að skilja báða þessa ávöxtunarþætti.

Vaxtatekjur

Raunávöxtun þessarar 20 ára fjárfestingar ræðst af vaxta- og verðbólguþróun á tímabilinu. Lágir vextir og lítil verðbólga geta gert greiðsluflæðið hagstætt, en háir markaðsvextir og mikil verðbólga draga úr aðdráttarafli þess.

Söluhagnaður

Skuldabréfi þarf ekki að halda til gjalddaga. Þurfi fjárfestir lausafé getur hann selt það á eftirmarkaði fyrir milligöngu verðbréfamiðlara. Söluverð yfir kaupverði skilar söluhagnaði en lægra verð leiðir til sölutaps; niðurstaðan ræðst meðal annars af því hvort bréfið selst yfir eða undir nafnvirði.

Hafi fjárfestir keypt fyrirtækjaskuldabréf með 7% ávöxtunarkröfu en sambærileg ný bréf bera síðar 10% þarf verð eldra bréfsins að lækka þar til ávöxtun þess samsvarar 10% markaðskröfunni. Annars velja kaupendur nýtt bréf með hærri vaxtagreiðslum.

Lækki markaðsvextir getur hið gagnstæða gerst: eldra skuldabréf með hærri vaxtagreiðslum hækkar í verði og sala þess skilar söluhagnaði.

Skuldabréfastigi sem fjárfestingarleið

Skuldabréfastigi er eignasafn bréfa með dreifða gjalddaga. Aðferðin sameinar reglulegt greiðsluflæði, áhættudreifingu og möguleika á endurfjárfestingu. Fjárfestir getur til dæmis skipt fé milli 10 skuldabréfa sem falla á gjalddaga eftir eitt, tvö, þrjú og síðan allt að 10 ár.

Þegar fyrsta bréfið fellur á gjalddaga er andvirðið notað til að kaupa nýtt 10 ára skuldabréf. Þannig helst gjalddagadreifing stigans óbreytt.

Skammtímabréfin veita stöðugleika og reglulegt lausafé vegna minna vaxtanæmis. Langtímabréfin geta skilað hærri ávöxtun en bera meiri vaxtaáhættu. Með því að blanda lánstímum getur fjárfestir fengið hærri vænta ávöxtun en af hreinu skammtímasafni og minni áhættu en af safni sem eingöngu inniheldur langtímabréf.

Þessi blanda af einfaldleika, reglulegum gjalddögum og áhættudreifingu skýrir vinsældir skuldabréfastiga meðal bæði nýrra og reyndra fjárfesta.

Áhrif vaxtabreytinga á skuldabréfaverð

Kaupandi skuldabréfs lánar útgefandanum fé, hvort sem kaupin fara fram beint eða í gegnum verðbréfasjóð. Útgefandinn skuldbindur sig til að endurgreiða höfuðstólinn, eða nafnvirðið, á gjalddaga.

Útgefandinn greiðir einnig reglulega vexti fyrir afnot af fénu. Vaxtaprósenta skuldabréfsins er yfirleitt ákveðin við útgáfu og helst föst út lánstímann.

Skuldabréfaverð og markaðsvextir hreyfast í gagnstæðar áttir: hækkandi vextir lækka verð eldri bréfa en lækkandi vextir hækka það. Vaxtabreytingar geta því haft veruleg áhrif á markaðsvirði og áhættu skuldabréfa.

Auk markaðsvaxta ráðast verð og ávöxtun skuldabréfs meðal annars af tíma til gjalddaga, skattlagningu vaxtatekna, lánshæfi útgefanda og líkum á að bréfið verði innkallað og greitt upp fyrir gjalddaga.

Vextir breytast stöðugt. Fjárfestar þurfa því að meta hvernig mögulegar vaxtabreytingar hafa áhrif á bæði verð og ávöxtunarkröfu skuldabréfa og hvort áhrifin samræmist fjárfestingarmarkmiðum þeirra.