7.2 Kenningarleg sjónarhorn á frávik og afbrot

7.2Kenningar um frávik og afbrot

Hvers vegna verða frávik til og hvaða áhrif hafa þau á samfélagið? Allt frá upphafi félagsfræðinnar hafa fræðimenn sett fram kenningar um merkingu frávika og afbrota fyrir samfélagið. Kenningarnar falla undir þrjú meginsjónarhorn félagsfræðinnar: virknihyggju, táknræna samskiptahyggju og átakakenningu.

Virknihyggja

Félagsfræðingar sem aðhyllast virknihyggju rannsaka hvernig ólíkir þættir samfélagsins stuðla að starfsemi heildarinnar. Þeir líta á frávik sem mikilvægan þátt í starfhæfu samfélagi. Álagskenning og kenning um félagslega óreiðu eru tvær virknihyggjukenningar um frávik.

Émile Durkheim: Frávik eru nauðsynleg

Émile Durkheim taldi frávik nauðsynleg í hverju farsælu samfélagi. Eitt samfélagslegt hlutverk þeirra væri að ögra ríkjandi viðhorfum (1893). Þegar svartir nemendur víða um Bandaríkin efndu til setumótmæla í borgararéttindabaráttunni ögruðu þeir til dæmis viðteknum hugmyndum um kynþáttaaðskilnað. Durkheim benti jafnframt á að refsing fyrir frávik staðfesti ríkjandi félagsleg viðmið og þjónaði þannig einnig samfélagslegu hlutverki (1893). Þegar framhaldsskólanemi fær eftirsetu fyrir að skrópa minna afleiðingarnar aðra nemendur á að skróp sé óheimilt og geti einnig kostað þá eftirsetu.

Hugmynd Durkheims um áhrif þess að refsa fyrir frávik tengist kenningu hans um lög. Hann leit á lög sem birtingarmynd samvitundar, sameiginlegra hugmynda, siðferðisgilda og viðhorfa samfélagsins. „Afbrot er afbrot vegna þess að við fordæmum það,“ sagði hann (1893). Að hans mati mótuðu stærð og margbreytileiki samfélagsins bæði samvitundina og þróun réttarkerfis og refsinga. Í stórum iðnvæddum samfélögum, sem héldust að miklu leyti saman vegna gagnkvæmrar háðar fólks í verkaskiptu atvinnulífi, voru refsingar fyrir frávik til dæmis yfirleitt vægari. Í smærri og einsleitari samfélögum gat verið refsað harðar.

Robert Merton: Álagskenning

Félagsfræðingurinn Robert Merton var sammála Durkheim um að frávik væru óhjákvæmilegur þáttur í starfhæfu samfélagi, en þróaði hugmyndir hans áfram í álagskenningu. Samkvæmt henni ræðst það að hluta af aðgengi að félagslega viðurkenndum markmiðum og leiðum hvort fólk fylgir viðmiðum eða víkur frá þeim. Frá barnæsku er Bandaríkjamönnum kennt að stefna að „bandaríska draumnum“ um fjárhagslega velgengni. Sá sem stundar viðskiptanám, lýkur MBA-gráðu og verður síðar forstjóri með milljón dollara í árslaun telst hafa náð árangri. Ekki standa þó allir jafnfætis. Forstjórinn kann að hafa alist upp í úrvalsskólahverfi og fjölskyldan haft efni á einkakennslu, en annar einstaklingur í hverfi með lakari skólum hefur ef til vill ekki efni á aukakennslu. Báðir geta stefnt að sama viðurkennda markmiði þótt aðeins annar hafi aðgang að viðurkenndum leiðum að því. Samkvæmt kenningu Mertons gæti frumkvöðull sem hefur ekki efni á að stofna fyrirtæki freistast til að draga sér fé frá vinnuveitanda sínum og nota það sem stofnfé.

Merton greindi fimm leiðir til að bregðast við bilinu milli félagslega viðurkenndra markmiða og skorts á viðurkenndum leiðum til að ná þeim.

1. Aðlögun: Þeir sem aðlagast kjósa að víkja ekki frá viðmiðum og stefna að markmiðum sínum eftir því sem kostur er með félagslega viðurkenndum leiðum.
2. Nýsköpun: Þeir sem velja nýsköpun stefna að viðurkenndum markmiðum sem þeir geta ekki náð með lögmætum leiðum og beita þess í stað refsiverðum aðferðum eða frávikshegðun.
3. Helgisiðahyggja: Þeir sem tileinka sér helgisiðahyggju lækka markmið sín þar til þeir geta náð þeim með félagslega viðurkenndum leiðum. Þeir einbeita sér að því að fylgja reglunum fremur en að láta fjarlægan draum rætast.
4. Undanhald: Þeir sem hörfa hafna bæði markmiðum samfélagsins og viðurkenndum leiðum að þeim. Sumt fólk sem betlar eða er heimilislaust hefur til dæmis dregið sig frá markmiðinu um fjárhagslega velgengni.
5. Uppreisn: Þeir fáu sem gera uppreisn hafna markmiðum og leiðum samfélagsins og setja eigin markmið og leiðir í þeirra stað. Hryðjuverkamenn eða frelsisbaráttufólk leitast til dæmis við að kollvarpa samfélagsskipan með félagslega óviðurkenndum aðferðum.

Kenning um félagslega óreiðu

Kenningin um félagslega óreiðu var mótuð af rannsakendum við Chicago-háskóla á þriðja og fjórða áratug 20. aldar. Samkvæmt henni eru afbrot líklegust í samfélögum þar sem félagsleg tengsl eru veik og félagslegt taumhald lítið. Sá sem elst upp í fátæku hverfi þar sem vímuefnaneysla, ofbeldi og afbrot unglinga eru tíð og uppeldisaðstæður bágar er líklegri til að leiðast út í afbrot en sá sem elst upp í efnuðu hverfi með góðum skólum og fjölskyldum sem taka virkan og jákvæðan þátt í nærsamfélaginu.

Kenningin um félagslega óreiðu skýrir frávik með víðtækum félagslegum aðstæðum. Fólk fæðist ekki afbrotamenn heldur getur það leiðst út í afbrot með tímanum, oft vegna félagslegs umhverfis. Robert Sampson og Byron Groves (1989) fundu sterka jákvæða fylgni milli fátæktar og fjölskyldurofs á tilteknum svæðum annars vegar og félagslegrar óreiðu hins vegar. Félagsleg óreiða tengdist síðan hárri tíðni afbrota og brotahegðunar ungmenna. Nýrri rannsóknir Sampsons og Lydiu Bean (2006) leiddu til svipaðra niðurstaðna: mikil fátækt og hátt hlutfall heimila einstæðra foreldra tengdust miklu ofbeldi meðal ungmenna. Rannsóknir af þessu tagi geta haft veruleg áhrif á opinbera stefnu. Til dæmis hefur komið í ljós að börn úr illa stöddum samfélögum sem sækja leikskóla þar sem grunnfélagsfærni er kennd eru mun ólíklegri til að leiðast út í afbrot (Lally 1987).

Átakakenning

Átakakenning skýrir afbrot og frávik út frá félagslegum og efnahagslegum aðstæðum. Ólíkt virknihyggjufólki líta átakakenningarsinnar ekki á slíka þætti sem gagnleg samfélagsleg hlutverk heldur sem merki um kerfisbundinn ójöfnuð. Þeir gagnrýna einnig kenningu um félagslega óreiðu og taumhaldskenningu fyrir að líta fram hjá kynþætti og félags- og efnahagsstöðu og einfalda samfélagsþróun um of (Akers 1991). Átakakenningarsinnar rannsaka jafnframt hvernig kyn og kynþáttur tengjast auði og afbrotum.

Karl Marx: Ójafnt kerfi

Verk þýska heimspekingsins, hagfræðingsins og félagsvísindamannsins Karls Marx höfðu mikil áhrif á átakakenningu. Marx taldi samfélagið skiptast í tvo meginhópa. Hann kallaði auðuga eigendur framleiðslutækja og fyrirtækja borgarastétt en verkafólk, sem var háð borgarastéttinni um atvinnu og lífsviðurværi, öreigastétt. Að hans mati þjappaði borgarastéttin völdum sínum og áhrifum saman í gegnum stjórnvöld, lög og aðrar valdastofnanir til að viðhalda og styrkja stöðu sína. Þótt Marx fjallaði lítið um frávik lögðu hugmyndir hans grunn að rannsóknum átakakenningarsinna á því hvernig frávik og afbrot skarast við auð og völd.

C. Wright Mills: Valdakjarninn

Afbrot og þjóðfélagsstétt

Þótt afbrot séu oft tengd við bágstætt fólk eru afbrot auðugra og valdamikilla kostnaðarsamt samfélagsvandamál sem gjarnan er refsað vægar fyrir. Bandaríska alríkislögreglan greindi frá því að þolendur innbrota, þjófnaða og bifreiðaþjófnaða hefðu tapað samtals 15,3 milljörðum dollara árið 2009 (FBI 2010). Til samanburðar áætlaði bandaríska verðbréfaeftirlitið að tjón af Ponzi-svikakerfi fyrrverandi ráðgjafans og fjármálamannsins Bernie Madoff, sem var handtekinn árið 2008, næmi nærri 50 milljörðum dollara (SEC 2009).

Þetta ójafnvægi, sem sprettur af stéttarlegum valdamun, birtist einnig í bandarískum refsilögum. Á níunda áratug 20. aldar breiddist notkun krakks, ódýrs en mjög öflugs vímuefnis, hratt út í fátækustu borgarhverfum landsins. Dýrara skylt efni, kókaín, tengdist hins vegar efnameiri neytendum og naut vinsælda meðal auðugra. Lagalegar afleiðingar vörslu efnanna voru gerólíkar. Árið 1986 kváðu alríkislög á um tíu ára fangelsi fyrir vörslu 50 gramma af krakki, en til að hljóta jafnlanga refsingu fyrir kókaín þurfti að vera með 500 grömm. Munurinn á refsiþyngd var með öðrum orðum sagður 1 á móti 100 (ritstjórn New York Times 2011). Mismunandi refsingar fyrir krakk og kókaín endurspegluðu þannig ólíka stéttarstöðu neytendahópanna. Átakakenningarsinni myndi benda á að valdamesta fólkið í samfélaginu setji einnig refsilögin. Það móti reglurnar sér í hag en valdalausar stéttir, sem skortir úrræði til áhrifa, beri afleiðingarnar. Á níunda áratugnum og í byrjun þess tíunda settu ríki Bandaríkjanna fjölmörg lög sem þyngdu refsingar, einkum fyrir ítrekuð brot. Árið 1994 samþykkti alríkisstjórnin enn umfangsmeiri löggjöf, Violent Crime Control and Law Enforcement Act, oft kölluð 1994 Crime Bill. Lögin þyngdu refsingar enn frekar, fjármögnuðu fangelsi og hvöttu löggæslustofnanir til að sækja harðar að fíkniefnabrotum. Ein afleiðingin var fjöldafangelsun svartra og fólks af rómönskum uppruna, sem leiddi til vítahrings fátæktar og minni félagslegs hreyfanleika. Misvægið í refsingum fyrir krakk og kókaín hélst til ársins 2010, þegar Obama forseti undirritaði Fair Sentencing Act og minnkaði hlutfallið í 1 á móti 18 (The Sentencing Project 2010).

Táknræn samskiptahyggja

Táknræn samskiptahyggja er fræðileg nálgun sem skýrir hvernig samfélög og félagslegir hópar fara að líta á tiltekna hegðun sem frávik en aðra sem viðtekna.

Stimplunarkenning

Þótt við brjótum öll viðmið öðru hverju myndu fæst okkar skilgreina sig út frá því sem fráviksfólk. Þeir sem gera það hafa þó oft verið stimplaðir „fráviksfólk“ af samfélaginu og smám saman tekið stimpilinn til sín. Stimplunarkenning rannsakar hvernig samfélagsmenn stimpla aðra manneskju vegna frávikshegðunar. Það sem telst frávik ræðst því ekki fyrst og fremst af hegðuninni eða þeim sem sýnir hana heldur af viðbrögðum annarra. Af þeim sökum breytist skilgreining frávika með tímanum og getur verið mjög ólík milli menningarheima.

Félagsfræðingurinn Edwin Lemert þróaði stimplunarkenninguna áfram og greindi tvær tegundir frávika sem hafa ólík áhrif á mótun sjálfsmyndar. Frumfrávik er brot gegn viðmiðum sem hefur ekki langvarandi áhrif á sjálfsmynd einstaklingsins eða samskipti hans við aðra. Hraðakstur er til dæmis frávik, en hraðaksturssekt verður yfirleitt hvorki til þess að aðrir telji ökumanninn slæma manneskju né að sjálfsmynd hans breytist. Sá sem sýnir frumfrávik upplifir sig áfram sem hluta samfélagsins og er líklegur til að fylgja viðmiðum þess síðar.

Í alvarlegri tilvikum geta frumfrávik þróast í síðfrávik. Síðfrávik verða þegar sjálfsmynd og hegðun einstaklings taka að breytast eftir að samfélagið hefur stimplað athafnir hans sem frávik. Einstaklingurinn kann þá að taka að sér hlutverk „fráviksmanns“ og laga sig að því í uppreisn gegn samfélaginu sem stimplaði hann. Hugsum okkur framhaldsskólanema sem skrópar oft og lendir í slagsmálum. Kennarar og annað starfsfólk áminna hann ítrekað og brátt fær hann orð á sig sem „vandræðagemlingur“. Þá fer hann að ganga enn lengra og brjóta fleiri reglur; hann hefur tekið stimpilinn til sín og tileinkað sér frávikssjálfsmyndina. Síðfrávik geta orðið svo ráðandi að einstaklingurinn fær meginstöðu, stimpil sem lýsir því einkenni sem öðru fremur skilgreinir hann. Sumir líta fyrst og fremst á sig sem lækna, listamenn eða afa en aðrir sem betlara, fanga eða fólk með fíkn.

Hlutleysingaraðferðir

Hvernig tekst fólk á við stimplana sem því eru gefnir? Sykes og Matza (1957) rannsökuðu unglingspilta sem höfðu verið stimplaðir afbrotaunglingar og könnuðu hvernig þeir ýmist tóku stimplinum eða höfnuðu honum. Hefur þú einhvern tíma beitt einhverri af aðferðunum sem þeir greindu?

Skoðum eitt dæmi og beitum öllum fimm hlutleysingaraðferðunum. Ung manneskja starfar við afgreiðslukassa í smásöluverslun. Nokkra daga í röð hefur vantað fé í kassann. Þegar yfirmaðurinn krefur starfsmanninn skýringa stimplar hann viðkomandi þjóf vegna gruns um þjófnað. Hvernig bregst starfsmaðurinn við stimplinum?

Afneitun ábyrgðar: Einstaklingurinn axlar ekki ábyrgð á eigin gerðum heldur kennir öðrum eða aðstæðum um. Starfsmaðurinn gæti til dæmis kennt yfirmanninum um og sagt launin ekki duga fyrir leigunni eða vísað til þess að hann stæði í skilnaði. Með því hafnar hann stimplinum og neitar ábyrgð á athöfninni.

Afneitun skaða: Einstaklingurinn metur athöfnina út frá því hvort hún hafi skaðað aðra. Starfsmaðurinn gæti sagt: „Hvaða máli skiptir þetta? Enginn varð fyrir skaða. Tryggingarnar bæta tjónið.“ Þar sem enginn „slasaðist“ telur hann verknaðinn ekki alvarlegan.

Afneitun þolanda: Ef enginn þolandi er til staðar, er heldur ekkert afbrot. Einstaklingurinn telur athöfn sína réttlætanlega eða að þolandinn hafi átt hana skilið. Starfsmaðurinn gæti sagt: „Ég hef unnið hér árum saman án launahækkunar. Ég átti þetta fé inni, og fyrst þú lætur mig ekki fá það sæki ég það sjálfur.“

Fordæming þeirra sem fordæma: Starfsmaðurinn snýr ásökuninni að yfirmanninum og segir til dæmis: „Þú veist ekkert um líf mitt og hefur engan rétt til að dæma mig.“ Þannig beinir hann athyglinni frá eigin gerðum og leggur ábyrgðina á ákærandann, sem þurfi þá að sanna að starfsmaðurinn eigi stimpilinn skilið. Um leið færist umræðan frá frávikshegðuninni sjálfri.

Skírskotun til æðri skyldu: Síðasta aðferðin felst í að réttlæta athöfn með æðri tilgangi. Starfsmaðurinn gæti sagt að hann hafi stolið fénu til að kaupa lyf handa veikri móður sinni. Með því lætur hann þann „góða“ tilgang sem verknaðurinn átti að þjóna vega þyngra en hið „slæma“ við verknaðinn (Sykes og Matza 1957).

Edwin Sutherland: Félagssköpunarkenning

Í byrjun 20. aldar leitaðist félagsfræðingurinn Edwin Sutherland við að skýra hvernig frávikshegðun verður til. Afbrotafræði var þá ung fræðigrein og hann sótti því meðal annars til rannsókna á félagslegum samskiptum og námi innan hópa (Laub 2006). Niðurstöður hans lögðu grunn að félagssköpunarkenningu. Samkvæmt henni lærir fólk frávikshegðun af nákomnum einstaklingum sem veita því fyrirmyndir og tækifæri til frávika. Að mati Sutherlands er frávikshegðun því síður persónulegt val en afleiðing ólíkrar félagsmótunar. Ung manneskja sem á kynferðislega virka vini er til dæmis líklegri til að líta á kynlíf sem viðeigandi. Sutherland setti fram röð fullyrðinga um hvernig frávik lærast. Í þeirri fimmtu lýsti hann því hvernig fólk fer að viðurkenna hegðun og taka þátt í henni eftir að hafa lært hvort nánasta umhverfi þess telji hana „æskilega“. Í sjöttu fullyrðingunni hélt hann því fram að kynni af fleiri skilgreiningum sem mæla með frávikshegðun en gegn henni geti að lokum leitt einstakling út í frávik (Sutherland 1960). Með því gaf hann námi hegðunar nánast tölulegt vægi. Í dæminu hér að framan gæti ung manneskja farið að líta á kynlíf sem viðeigandi þegar ákveðinn fjöldi vina hennar verður kynferðislega virkur, en ekki um leið og einn vinur verður það.

Kenning Sutherlands getur skýrt hvers vegna afbrotamynstur berast milli kynslóða. Langtímarannsókn sem hófst á sjöunda áratug 20. aldar sýndi að sterkasti forspárþátturinn um andfélagslega hegðun og afbrot barna var hvort foreldrar þeirra hefðu hlotið afbrotadóm (Todd og Jury 1996). Börn sem voru yngri en tíu ára þegar foreldrar þeirra voru dæmdir voru líklegri en önnur til að beita maka ofbeldi og fremja afbrot þegar þau voru komin rétt yfir þrítugt. Jafnvel þegar tekið var tillit til félags- og efnahagslegra aðstæðna, svo sem hættulegra hverfa, lélegra skóla og þröngbýlis, höfðu foreldrar mest áhrif á hegðun barnanna (Todd og Jury 1996).

Travis Hirschi: Taumhaldskenning

Travis Hirschi (1969) greindi fjórar tegundir félagslegra tengsla sem binda fólk samfélaginu:

1. Tengsl lýsa samböndum okkar við aðra. Þegar við tengjumst fólki náið skiptir álit þess á okkur máli. Við fylgjum viðmiðum samfélagsins til að öðlast samþykki fjölskyldu, vina og maka og forðast vanþóknun þeirra.
2. Skuldbinding vísar til þess sem við höfum lagt undir í samfélaginu. Virtur atvinnurekandi sem sinnir sjálfboðastarfi í samkunduhúsi og tekur þátt í hverfasamtökum hefur meiru að tapa á afbroti en sá sem hefur hvorki starfsferil né tengsl við samfélagið.
3. Á sama hátt dregur þátttaka í félagslega viðurkenndum athöfnum úr líkum á frávikum. Barn sem leikur hafnabolta í barnadeild og sækir myndlistartíma hefur færri tækifæri til að ______.
4. Síðasta tengingin, trú, er samsömun með sameiginlegum gildum samfélagsins. Sá sem tekur félagsleg gildi upp sem eigin sannfæringu fylgir þeim frekar. Umhverfissinni er til dæmis líklegur til að tína rusl í almenningsgarði vegna þess að hreint umhverfi er honum mikilvægt félagslegt gildi (Hirschi 1969).