7.1 Deviance and Control

7.1Frávik og félagslegt taumhald

John Stumpf, forstjóri Wells Fargo, neyddist til að segja af sér eftir að fyrirtækið skráði viðskiptavini í óþarfa bílatryggingar og stofnaði jafnframt bankareikninga í þeirra nafni án samþykkis. Hvort tveggja brýtur gegn ýmsum lögum og reglum. Rúmlega milljón viðskiptavinir voru rukkaðir um ólögmæt gjöld eða látnir greiða of mikið fyrir tryggingar. Lánshæfiseinkunn sumra lækkaði og talið er að bílar um 25.000 manns hafi verið teknir af þeim með ólögmætum hætti. Þótt þessi háttsemi teldist refsiverð hlaut enginn hjá Wells Fargo fangelsisdóm, eins og algengt er þegar fjármálaafbrot eiga í hlut. Frávik og refsing fara því ekki alltaf saman og mat fólks á skaðsemi frávika er mjög breytilegt.

Hvað eru frávik í raun og hvert er sambandið milli frávika og afbrota? Samkvæmt félagsfræðingnum William Graham Sumner felast frávik í broti gegn viðteknum aðstæðubundnum, menningarlegum eða félagslegum viðmiðum, hvort sem um er að ræða hversdagsvenjur, siðaboð eða lögfestar reglur (1906). Brotið getur verið allt frá því að bora í nefið á almannafæri til þess að fremja morð. Þótt orðið „frávik“ hafi neikvæðan blæ í daglegu máli gera félagsfræðingar sér grein fyrir því að frávik eru ekki endilega af hinu illa (Schoepflin 2011). Frá sjónarhóli formgerðarvirknihyggju er eitt jákvætt hlutverk frávika einmitt að stuðla að félagslegum breytingum. Í bandarísku borgararéttindabaráttunni braut Rosa Parks til dæmis gegn félagslegum viðmiðum þegar hún neitaði að færa sig í „deild svartra“ í strætisvagni. Little Rock-níumenningarnir brutu sömuleiðis gegn venjum kynþáttaaðskilnaðar þegar þeir sóttu opinberan skóla í Arkansas.

Ekki er til eitt einfalt svar við spurningunni „Hvað er frávikshegðun?“ Hvort athöfn er skilgreind sem frávik ræðst af mörgum þáttum, meðal annars því hvar hún á sér stað, hverjir verða vitni að henni og hver fremur hana (Becker 1963). Það þykir eðlilegt að hlusta á tónlist í símanum á leið í kennslustund en dónalegt að gera það í félagsfræðitíma klukkan tvö síðdegis. Sá sem hlustar á tónlist í vitnastúkunni frammi fyrir dómara gæti hins vegar verið dæmdur fyrir vanvirðingu við réttinn og fengið sekt eða jafnvel fangelsisdóm.

Þar sem viðmið breytast eftir menningu og tíma breytast hugmyndir um frávik einnig. Fyrir sextíu árum bönnuðu klæðareglur í opinberum skólum Bandaríkjanna konum oft að mæta í buxum. Nú þykir sjálfsagt að konur klæðist buxum en síður að karlar klæðist pilsum. Nýlegra dæmi er að hvort fólk bar grímu eða ekki varð að álitamáli um frávik og tengdist í sumum tilvikum stjórnmálaskoðunum og lögum. Hvort athöfn telst frávik ræðst því af viðbrögðum samfélagsins við henni.

Frávik, afbrot og samfélag

Frávik er víðtækara hugtak en afbrot og nær yfir margs konar athafnir, sumar refsiverðar en aðrar ekki. Félagsfræðingar geta rannsakað hvort tveggja af sama áhuga, en samfélagið í heild lítur á afbrot sem mun alvarlegra viðfangsefni. Afbrot krefjast athygli stjórnvalda á mörgum stigum og valda fjölskyldum og samfélagshópum áhyggjum.

Frávik eru afstæð. Hegðun getur einkum talist frávik vegna aðstæðnanna sem hún á sér stað við; aðstæðurnar geta ráðið meira um matið en hegðunin sjálf. Jafnvel væg frávik geta haft langvarandi áhrif á einstaklinginn og fólkið í kringum hann. Fullorðinn einstaklingur sem „ætti að vita betur“ og talar hátt eða segir brandara við jarðarför gæti til dæmis verið ávíttur og upp frá því talinn óvirðulegur eða sérkennilegur. Í mörgum menningarheimum fylgja jarðarförum þó samkomur, sumar með veislublæ. Aðeins klukkustund síðar gæti sama glaðværa hegðunin því verið fullkomlega viðeigandi og jafnvel vel séð.

Eins og áður hefur komið fram lærum við félagsleg viðmið yfirleitt í bernsku og mótum þau áfram í ljósi reynslunnar. Afstæði frávika getur þó haft víðtæk samfélagsleg áhrif, meðal annars á það hvað telst afbrot og hverjir eru sóttir til saka. Slíkt mat getur byggst á fordómum um kynþátt, þjóðerni eða skyld atriði. Þegar hin fimmtán ára Elizabeth Eckford, ein Little Rock-níumenninganna, reyndi að ganga inn í framhaldsskóla sinn, þar sem kynþáttaaðskilnaður hafði verið afnuminn með lögum, fylgdi hún lögunum. Hópur hvíts fólks sem áreitti hana og smánaði taldi hana engu að síður sýna frávikshegðun. (Nánar er fjallað um þessa atburði í kaflanum um menntun.)

Skoðum aftur dæmið um lögleiðingu kannabis sem áður var nefnt. Hvers vegna var kannabis bannað í upphafi? Raunar var það ekki bannað. Fólk hefur notað kannabis með opinskáum hætti í samfélögum sínum um þúsundir ára. Efnið var ekki mikið notað í Bandaríkjunum en hafði verið viðurkennt bæði til lækninga og afþreyingar. Það var hvorki bannað né háð verulegum takmörkunum fyrr en í byrjun 20. aldar. Hvað breyttist?

Í byrjun 20. aldar fjölgaði mjög innflytjendum frá Mexíkó til Bandaríkjanna. Nýju íbúarnir settust að í samfélögum hvítra, töluðu annað tungumál og tóku að keppa um störf og takmörkuð gæði. Þeir notuðu kannabis oftar en flestir Bandaríkjamenn. Lögregla og fleiri fóru að dreifa sögusögnum um tengsl efnisins við ofbeldi og siðleysi. Dagblöð og löggjafar vöruðu við „kannabisógninni“ og „hinu illa illgresi“, og í greinum og myndum var kannabis lýst sem spillandi afli meðal bandarískra ungmenna. Frá 1916 settu ríkin hvert af öðru lög sem bönnuðu kannabisnotkun og árið 1937 samþykkti Bandaríkjaþing alríkislög um bann við henni (White 2012). Viðurlögin þyngdust með tímanum og urðu sérstaklega hörð í baráttunni gegn fíkniefnum; jafnframt bitnaði beiting þeirra með ólíkum hætti á kynþátta- og þjóðernishópum. Á síðari árum hefur kannabis hins vegar aftur verið talið mikilvægt til lækninga og ásættanlegt til afþreyingar, eins og rætt var í innganginum. Hvað breyttist í þetta sinn?

Mat og yfirlýsingar um hvað teljist frávik hafa lengi verið notuð til að kúga fólk með því að skilgreina einkalíf þess sem refsivert. Fram á áttunda og níunda áratug 20. aldar bönnuðu lög einstakra ríkja Bandaríkjanna kynferðislegar athafnir fólks af sama kyni. Samkynhneigð var gerð refsiverð og bannið náði jafnvel til þess að leiðast. Önnur lög bönnuðu klæðnað sem talinn var „óviðeigandi“ fyrir líffræðilegt kyn viðkomandi. Hermönnum, jafnvel stríðsveterönum, var því vikið úr hernum með smán og þeir sviptir öllum réttindum ef upp komst að þeir væru samkynhneigðir. Lögregla áreitti og niðurlægði hinsegin fólk og gerði reglulega áhlaup á bari samkynhneigðra. Götuofbeldi og hatursglæpir gegn hinsegin fólki voru jafnframt þegjandi umbornir, enda var sjaldan ákært vegna þeirra og refsingar oft vægar. Þegar Hæstiréttur Bandaríkjanna felldi slík lög úr gildi árið 2003 höfðu flest ríki þegar afnumið þau, en einhvers konar ákvæði af þessu tagi voru enn í lagasöfnum fjórtán ríkja.

Fjárhættuspil varpa frekara ljósi á afstæði frávika og tengsl þeirra við hugmyndir um afbrot. Óhófleg eða áhættusöm fjárhættuspil eru yfirleitt talin frávik en hóflegri spilamennska nýtur almennrar viðurkenningar. Fjárhættuspil hafa þó lengi sætt takmörkunum víðast hvar í Bandaríkjunum. Því hefur verið refsivert að taka þátt í tilteknum tegundum þeirra eða stunda þau utan afmarkaðra staða. Ríki getur til dæmis heimilað veðmál um kappreiðar en ekki um íþróttir. Þessi lög eru að breytast, en áratugum saman var hegðun sem almennt taldist ekki frávik gerð refsiverð: annars löghlýðið fólk braut lög þegar það tók þátt í hóflegum fjárhættuspilum fyrir lágar upphæðir. Þetta vekur grundvallarspurningu fyrir félagsfræðinga: Sýnir fólkið frávikshegðun með því að brjóta lögin þótt hegðunin sjálf teljist almennt ekki frávik?

Félagslegt taumhald

Hvað gerist þegar einstaklingur brýtur gegn félagslegu viðmiði? Ökumaður sem er stöðvaður fyrir of hraðan akstur getur fengið hraðaksturssekt. Nemandi sem mætir í náttslopp í kennslustund fær áminningu frá kennara. Fólk forðast fullorðinn einstakling sem ropar hátt. Öll samfélög beita félagslegu taumhaldi, það er þeim leiðum sem þau nota til að móta viðmið og framfylgja þeim. Meginmarkmið félagslegs taumhalds er að viðhalda félagslegri skipan, því kerfi venja og hegðunar sem meðlimir samfélagsins byggja daglegt líf sitt á. Líta má á félagslega skipan sem starfsmannahandbók og félagslegt taumhald sem stjórnandann sem fylgir henni eftir. Þegar starfsmaður brýtur gegn vinnustaðareglum grípur stjórnandinn inn í og framfylgir þeim. Þegar starfsmaður fylgir reglunum einstaklega vel kann stjórnandinn að hrósa honum eða veita honum stöðuhækkun.

Leiðirnar sem notaðar eru til að framfylgja reglum kallast viðurlög. Þau geta verið bæði jákvæð og neikvæð: jákvæð viðurlög eru umbun fyrir að fylgja viðmiðum en neikvæð viðurlög refsing fyrir að brjóta gegn þeim. Stöðuhækkun í starfi er til dæmis dæmi um jákvæð viðurlög við góðum árangri en handtaka um neikvæð viðurlög við búðarhnupli. Báðar tegundir viðurlaga eru hluti af félagslegu taumhaldi.

Félagsfræðingar flokka viðurlög einnig í formleg og óformleg. Búðarhnupl, sem er ein tegund félagslegs fráviks, kann að vera ólöglegt, en engin lög mæla fyrir um hvernig fólk eigi að klóra sér í nefinu. Þar með er ekki sagt að það hafi engar afleiðingar að bora í nefið á almannafæri; viðkomandi mætir þá óformlegum viðurlögum. Óformleg viðurlög verða til í beinum félagslegum samskiptum. Að mæta í sandölum í óperu eða blóta hátt í kirkju getur til dæmis kallað fram vanþóknunarsvip eða jafnvel munnlegar ávítur. Jákvæð hegðun, svo sem að hjálpa öldruðum einstaklingi með innkaupapokana yfir götu, getur hins vegar vakið jákvæð óformleg viðbrögð, til dæmis bros eða klapp á bakið.

Formleg viðurlög eru hins vegar opinber viðbrögð við brotum gegn viðmiðum og leiðir til að framfylgja settum reglum. Nemandi sem brýtur siðareglur háskóla gæti til dæmis verið rekinn úr skólanum. Starfsmaður sem talar óviðeigandi við yfirmann sinn gæti misst vinnuna. Sá sem fremur afbrot kann að vera handtekinn eða fangelsaður. Formleg viðurlög geta einnig verið jákvæð: hermaður sem bjargar mannslífi kann til dæmis að hljóta opinbera viðurkenningu.

Taflan hér á eftir sýnir tengsl hinna ólíku tegunda viðurlaga.