20.2 Borgvæðing

20.2Borgvæðing

Rannsóknir á borgvæðingu beinast að félagslegum, pólitískum og efnahagslegum tengslum í borgum. Borgarfélagsfræði er sú sérgrein sem fæst sérstaklega við slík tengsl. Að sumu leyti eru borgir eins konar örheimar sem endurspegla mannlega hegðun almennt. Að öðru leyti skapa þær sérstakt umhverfi þar sem sérstök hegðunarmynstur mótast. Engin skörp skil eru milli dreifbýlis og þéttbýlis; þar er fremur samfella þar sem annað tekur smám saman við af hinu. Þegar landfræðilega samþjappaður mannfjöldi nær um 100,000 fær byggðin þó yfirleitt einkenni borgar, óháð því hvaða heiti hún ber.

Vöxtur borga

Að mati félagsfræðingsins Gideons Sjoberg (1965) þurfa þrjár forsendur að vera fyrir hendi svo borg geti myndast. Í fyrsta lagi þarf gott umhverfi með fersku vatni og hagstæðu loftslagi. Í öðru lagi þarf þróaða tækni sem skapar matvælaafgang til að framfleyta fólki sem starfar ekki við landbúnað. Í þriðja lagi þarf öflugt samfélagsskipulag sem tryggir félagslegan og efnahagslegan stöðugleika. Flestir fræðimenn eru sammála um að fyrstu borgirnar hafi myndast einhvers staðar í Mesópótamíu til forna, þótt deilt sé um nákvæma staðsetningu. Flestar fornborgir voru litlar á mælikvarða nútímans. Róm var líklega stærst, með um 650,000 íbúa (Chandler og Fox 1974). Meðal þess sem takmarkaði stærð fornborga voru ófullnægjandi fráveitur, takmarkað matvælaframboð og hömlur á aðflutningi fólks. Ánauðarbændur voru til dæmis bundnir við landið og samgöngur voru takmarkaðar og óskilvirkar. Nú á dögum ráða efnahagsleg öfl mestu um vöxt borga. Eftir að nýleg efnahagslægð lækkaði húsnæðisverð hafa rannsakendur fylgst með því hvaða áhrif hún hefur á mynstur fólksflutninga til borga.

Borgvæðing í Bandaríkjunum

Borgvæðing gekk hratt fyrir sig í Bandaríkjunum á iðnvæðingarskeiðinu. Þegar sífellt fleiri störf urðu til í verksmiðjum yfirgaf verkafólk sveitabýli og dreifbýlissamfélögin þar í kring og fluttist til borga. Frá verksmiðjubæjum Massachusetts til þröngbýlla leiguhúsa New York streymdi fátækt verkafólk inn í bandarískar borgir á iðnvæðingarskeiðinu. Á ýmsum tímum í sögu landsins hafa tilteknir lýðfræðilegir hópar leitað til borga eftir betra lífi, allt frá svörtu fólki úr Suðurríkjunum eftir bandarísku borgarastyrjöldina til innflytjenda síðari tíma.

Úthverfi og jaðarúthverfi

Þegar borgir urðu fjölmennari og oft fátækari og dýrari fór sífellt fleira fólk að flytjast úr þeim á ný. Það sneri þó ekki aftur til smábæja í dreifbýli, eins og þeirra sem það hafði búið í áður en það fluttist til borgarinnar, því það þurfti áfram að sækja vinnu til borganna. Á 1850-árunum, þegar borgarbúum fjölgaði mjög og samgöngur bötnuðu, tóku úthverfi að myndast. Úthverfi eru samfélög umhverfis borgir. Þau eru yfirleitt nógu nálægt til að fólk geti ferðast daglega til borgarinnar en nógu langt frá henni til að bjóða meira rými en borgarbúseta býður upp á. Sveitasælt landslag úthverfa snemma á tuttugustu öld hefur að mestu horfið vegna útþenslu byggðar. Útþensla úthverfa eykur umferðarþunga sem lengir síðan ferðatíma. Ferðatími og vegalengdir hafa haldið áfram að aukast eftir því sem ný úthverfi rísa fjær miðborgum. Samhliða þessu hefur notkun náttúruauðlinda á borð við jarðolíu aukist með veldisvísishraða og kolefnislosun þar með vaxið.

Þegar úthverfin urðu fjölmennari og misstu aðdráttarafl sitt leitaði fólk sem hafði efni á því til jaðarúthverfa. Þau liggja utan við belti hefðbundinna úthverfa og þar búa yfirleitt enn efnameiri fjölskyldur sem vilja meira rými og geta varið lengri tíma í ferðir til vinnu. Úthverfi, jaðarúthverfi og önnur svæði umhverfis borg mynda saman stórborgarsvæði. Svæðið um New York var fyrsta samfellda stórborgabelti Bandaríkjanna, víðáttumikill borgargangur sem nær yfir margar borgir og úthverfi þeirra. Slík stórborgarsvæði nýta gríðarlegt magn náttúruauðlinda og verða sífellt meira áberandi í bandarísku landslagi.

Borgvæðing um heiminn

Á iðnvæðingarskeiðinu varð ör fólksfjölgun í borgum um allan heim. Verksmiðjur drógu fólk úr dreifbýli til þéttbýlis og ný tækni jók skilvirkni samgangna, matvælaframleiðslu og varðveislu matvæla. Frá miðjum 1670-árunum til upphafs 1900-áranna fjölgaði íbúum Lundúna til dæmis úr 550,000 í 7 milljónir (Old Bailey Proceedings Online 2011). Alþjóðlegar stórborgir á borð við New York, Lundúnir og Tókýó eru allar dæmi um eftiriðnvæddar borgir. Þegar borgir þróast frá iðnaðarborgum sem byggja á framleiðslu yfir í eftiriðnvæddar borgir sem byggja á þjónustu og upplýsingum verður miðstéttarvæðing algengari. Miðstéttarvæðing á sér stað þegar fólk úr milli- og yfirstéttum flytur inn í og endurnýjar borgarhverfi sem hafa lengi verið tekjulægri. Verðhækkunin sem fylgir þrýstir jafnframt tekjulágu verkafólki úr hverfunum inn í sífellt hrörlegri borgarhluta.

Um allan heim búa nú 55 prósent jarðarbúa í þéttbýli. Norður-Ameríka er borgvæddasti heimshlutinn (82 prósent), Rómanska Ameríka og Karíbahafið koma næst (81 prósent) og Evrópa er í þriðja sæti (74 prósent). Til samanburðar er Afríka aðeins 40 prósent borgvædd, þótt spáð sé mikilli borgvæðingu í Nígeríu á komandi árum. Tókýó er fjölmennasta borg heims með 37 milljónir íbúa og Nýja-Delí sú næstfjölmennasta með 29 milljónir. Þéttbýlustu borgir heims eru nú að mestu í hinu hnattræna suðri. Það er mikil breyting frá því fyrir nokkrum áratugum þegar stærstu borgirnar voru í hinu hnattræna norðri. Á næstu fjörutíu árum verður stærsta áskorun borgarbúa heims, einkum í síður þróuðum ríkjum, að tryggja þróun án þess að ganga á eða skaða náttúrulegt umhverfi, það er sjálfbæra þróun (United Nations 2018).

Fræðileg sjónarhorn á borgvæðingu

Borgvæðing er mikilvægt viðfangsefni félagsfræðinnar. Í borgum fléttast saman kynþáttur, efnahagsmál og hegðun fólks. Skoðum borgvæðingu út frá sjónarhornum samvirknikenningar og átakakenningar. Sjónarhorn samvirknikenningar á borgvæðingu beinist yfirleitt að mannvistfræði borgarinnar en sjónarhorn átakakenningar að stjórnmálahagfræði.

Mannvistfræði er rannsóknarsvið innan samvirknikenningar sem skoðar tengsl fólks og þess manngerða og náttúrulega umhverfis sem það býr við (Park 1915). Þegar við skiljum hvernig fólk tengist búsetuumhverfi sínu má almennt greina fyrirsjáanleg mynstur í landnotkun og dreifingu mannfjölda í borgum. Samgöngukerfi Bandaríkjanna er til dæmis sniðið að ferðum einstaklinga og fjölskyldna, með milliríkjahraðbrautum fyrir bílaumferð. Í flestum hlutum Evrópu er aftur á móti meiri áhersla á almenningssamgöngur, svo sem hraðlestir og úthverfalestir, auk göngu og hjólreiða. Mannvistfræðingur sem vinnur að borgarskipulagi í Bandaríkjunum þarf því að hanna lands- og vatnasvæði sem búa yfir náttúrufegurð en jafnframt tryggja greiða umferð mikils fjölda ökutækja — og finna þeim bílastæði.

Sammiðja svæðalíkanið (Burgess 1925) er ef til vill þekktasta dæmið um mannvistfræði. Líkanið sýnir borg sem röð sammiðja hringlaga svæða sem þenjast út frá miðborginni. Ólík „svæði“ ganga inn á aðliggjandi svæði þegar nýir hópar fólks og fyrirtækja taka yfir jaðra þeirra. Nýju íbúarnir taka síðan við, finna svæðunum nýtt hlutverk og ýta fyrri íbúum burt. Í líkaninu er svæði A í hjarta borgarinnar miðstöð viðskipta og menningar. Svæði B er sammiðja hringurinn umhverfis miðborgina. Þar hefur húsum efnafólks verið skipt í ódýrar íbúðir fyrir nýja hópa innflytjenda og þar eru einnig smáiðnaður, veðlánastofur og önnur fyrirtæki á jaðri atvinnulífsins. Á svæði C eru heimili verkafólks og rótgróin hverfi þjóðernishópa. Á svæði D eru heimili efnafólks, skrifstofufólk og verslunarmiðstöðvar. Á svæði E eru setur yfirstéttarinnar í jaðarúthverfum og önnur úthverfi.

Ólíkt samvirkninálguninni beina líkön átakakenningarinnar sjónum að því hvernig borgarsvæði breytast vegna tiltekinna ákvarðana stjórnmála- og efnahagsleiðtoga. Ákvarðanirnar gagnast yfirleitt milli- og yfirstéttum en eru teknar á kostnað verkalýðs og lægri stétta.

Félagsfræðingarnir Feagin og Parker (1990) nefndu til dæmis þrjá þætti sem gera stjórnmála- og efnahagsleiðtogum kleift að stýra vexti borga. Í fyrsta lagi vinna leiðtogarnir saman að því að hafa áhrif á vöxt og hnignun borga og ráða hvert fjármagnið rennur og hvernig landnotkun er stýrt. Í öðru lagi er hagsmunum milli- og yfirstétta veittur forgangur þegar skiptigildi og notagildi lands eru metin. Opinbert land í fátæku hverfi kann til dæmis að vera endurskilgreint í skipulagi sem iðnaðarsvæði. Að lokum er borgarþróun háð bæði formgerðinni, sem birtist meðal annars í hópum á borð við sveitarstjórnir, og gerendahæfni einstaklinga, þar á meðal atvinnurekenda og aðgerðarsinna. Þessir aðilar togast á um hvar og hvernig land er í raun notað. Hreyfingar undir kjörorðinu „Ekki í mínum bakgarði“ (NIMBY) eru til dæmis líklegri til að spretta upp í hverfum milli- og yfirstéttar. Þar mótmæla virkir íbúar umhverfisskaðlegum starfsháttum sem þeir óttast að hafi áhrif á sig og slíkir hópar öðlast þannig meiri stjórn á landnotkun í nærumhverfinu.