Introduction to Work and the Economy
Introduction to Work and the Economy
Efnisyfirlit kaflans
Inngangur að vinnu og efnahagslífi
Hvernig liti bandaríska hagkerfið út ef það byggðist eingöngu á einföldum vöruskiptum en ekki öflugum landbúnaði og tækniframleiðslu? Væru þar enn annasamir vinnustaðir eins og byggingin á mynd 18.1?
Í félagsfræði er hagkerfi sú félagslega stofnun sem annast skipti og ráðstöfun auðlinda samfélagsins. Elstu hagkerfin byggðust á viðskiptum, gjarnan einföldum vöruskiptum þar sem einum hlut var skipt fyrir annan. Þótt efnahagsstarfsemi nútímans sé flóknari er markmiðið í grunninn hið sama: með skiptum á vörum og þjónustu getur fólk fullnægt þörfum sínum og óskum. Árið 1893 lýsti Émile Durkheim tvenns konar samstöðu, „vélrænni“ og „lífrænni“, sem hann tengdi gerð hagkerfis samfélagsins. Vélræn samstaða einkennir einfaldari samfélög þar sem félagsleg samheldni sprettur af svipuðum störfum, menntun og trúarbrögðum. Lífræn samstaða sprettur hins vegar af gagnkvæmu hæði sem sérhæfð verkaskipting skapar. Hagkerfi Bandaríkjanna og annarra iðnríkja eru flókin og þar byggist félagsleg samheldni á lífrænni samstöðu. Flestir sinna sérhæfðu starfi, afla þannig tekna og kaupa vörur og þjónustu af fólki sem gegnir öðrum sérhæfðum störfum. Grunnskólakennari reiðir sig til dæmis á bændur um mat, lækna um heilbrigðisþjónustu og smiði um húsaskjól. Bændur, læknar og smiðir reiða sig á móti á kennarann til að mennta börn sín. Þannig er fólk gagnkvæmt háð bæði hvert öðru og vinnuframlagi hvers annars.
Hagkerfið er ein elsta samfélagsgerð mannkyns. Elstu ritmálsform sem við þekkjum, svo sem letrið á súmerskum leirtöflum, voru þróuð til að skrá viðskipti, greiðslur og skuldir kaupmanna. Þegar samfélög stækka og breytast þróast hagkerfi þeirra með þeim. Hagkerfi lítils landbúnaðarsamfélags er gerólíkt hagkerfi stórrar hátækniþjóðar. Í þessum kafla er fjallað um ólík efnahagskerfi og starfsemi þeirra í ýmsum samfélögum.
Detroit var eitt sinn iðandi höfuðvígi stórs og arðbærs bílaiðnaðar Bandaríkjanna. Íbúum borgarinnar hafði þó fækkað um áratugaskeið þegar störf í bílaframleiðslu voru flutt úr landi og erlend bílamerki náðu sífellt stærri hlutdeild á bandaríska markaðnum. Samkvæmt mannfjöldatölum Michigan-ríkis (State of Michigan, án ártals) bjuggu um 1,85 milljónir manna í Detroit árið 1950, en í kjölfar efnahagshrunsins hafði þeim fækkað í rétt rúmlega 700.000 árið 2010. Þessi mikla fólksfækkun setti mark sitt á borgina. Talið er að þriðjungur bygginga í Detroit standi auður. Meðalverð íbúðarhúsnæðis er um 7.000 Bandaríkjadalir, samanborið við um 200.000 dali að meðaltali á landsvísu. Borgin hefur lýst yfir gjaldþroti og atvinnuleysi er nær 30 prósentum.
Launamunur kynjanna í Bandaríkjunum
Bandarísku jafnlaunalögunum (Equal Pay Act), sem þingið samþykkti árið 1963, var ætlað að draga úr launamun karla og kvenna. Samkvæmt lögunum skyldu atvinnurekendur greiða körlum og konum sömu laun fyrir störf sem voru að verulegu leyti sambærileg. Rúmri hálfri öld síðar báru konur þó enn minna úr býtum en karlar í sambærilegum störfum. Í skýrslu Hvíta hússins frá 2013 kom fram að konur í fullu starfi fengju aðeins 77 sent í laun fyrir hvern dollar sem karlar fengu (National Equal Pay Taskforce 2013). Sjö árum síðar hafði munurinn aðeins minnkað um fjögur sent: konur fengu þá 81 sent fyrir hvern dollar í launum karla (Payscale 2020).
Í skýrslu Hvíta hússins segir: „Þessi mikli munur er meira en tölfræðileg staðreynd; hann hefur raunverulegar afleiðingar. Konur eru nær helmingur vinnuaflsins. Þegar þær bera minna úr býtum frá degi til dags hafa þær minna fé til daglegra þarfa fjölskyldunnar og safna mun minni eftirlaunasparnaði á starfsævinni.“
Launamunurinn eykst enn þegar einnig er tekið tillit til kynþáttar og þjóðernisuppruna. Konur af afrískum uppruna fá að meðaltali 64 sent í laun fyrir hvern dollar sem hvítir karlar fá. Konur af rómönskum uppruna fá 56 sent, eða 44 prósent minna, fyrir hvern dollar í launum hvítra karla. Karlar af afrískum og rómönskum uppruna fá sömuleiðis talsvert lægri laun en hvítir karlar. Bandaríkjamenn af asískum uppruna eru að jafnaði eini minnihlutahópurinn sem hefur jafnhá eða hærri laun en hvítir karlar.
Launamunur er mismikill eftir starfsgreinum, jafnvel í greinum sem krefjast mikillar menntunar og þar sem framgangur og fagleg viðurkenning eiga að ráðast af verðleikum. Meðal vísindafólks í Bandaríkjunum og Kanada kemur verulegur launamunur fram strax við upphaf starfsferilsins. Hjá þeim sem höfðu lokið doktorsprófi og tryggt sér starf að námi loknu voru meðalbyrjunarlaun karla 92.000 dalir á ári en kvenna aðeins 72.500 dalir. Karlar í föstum störfum í lífvísindum bjuggust við að miðgildi árslauna yrði 87.000 dalir, samanborið við 80.000 dali hjá konum. Í stærðfræði og tölvunarfræði var vænt miðgildi árslauna karla 125.000 dalir en kvenna 101.500 dalir (Woolston 2021).
Efnahagsþróun síðustu ára
Árið 2015 voru Bandaríkin enn að jafna sig eftir „samdráttinn mikla“, sem að öllum líkindum var versti efnahagssamdrátturinn frá hruni hlutabréfamarkaðarins árið 1929 og kreppunni miklu sem fylgdi í kjölfarið.
Samdrátturinn sem hófst árið 2008 átti rætur að rekja til óhóflegrar lánastarfsemi, afar áhættusamra fjárfestinga og slaks opinbers eftirlits. Bankar veittu fólki með lágt lánshæfismat fasteignalán, stundum á villandi lágum kynningarvöxtum. Þegar vextirnir hækkuðu þyngdust afborganirnar svo mjög að margir lántakendur gátu ekki lengur staðið í skilum. Á sama tíma höfðu fjárfestingarfyrirtæki keypt þessi áhættusömu lán sem hluta af stórum samsettum fjárfestingum sem hver um sig var milljarða dala virði. Um var að ræða svokölluð verðbréf sem tryggð eru með fasteignaveði (MBS). Lánshæfismatsfyrirtæki áttu að meta áhættu verðbréfanna en flokkuðu yfirleitt öll MBS sem hágæðaverðbréf, óháð því hvers konar fasteignalán lágu að baki. Þegar lántakendur hættu að greiða af lánunum rýrnaði verðmæti eigna fjárfestingarfyrirtækjanna. Mikið umfang vanskila setti bæði fjármálastofnanirnar sem veittu lánin og fyrirtækin sem keyptu MBS undir gífurlegt álag. Áfallið breiddist síðan um allt hagkerfið og út um heiminn.
Þegar allt fjármálakerfið stóð frammi fyrir varanlegu tjóni greip ríkisstjórn Bandaríkjanna til björgunaraðgerða fyrir mörg þessara fyrirtækja og veitti öðrum atvinnugreinum stuðning, þar á meðal flugfélögum og bílaframleiðendum. Samdrættinum varð þó ekki afstýrt. Í Bandaríkjunum tók við tímabil mikils og langvarandi atvinnuleysis, verulegrar eignarýrnunar hjá öllum nema þeim allra auðugustu, stöðnunar launa og verðfalls eigna einstaklinga, einkum húsa og lands.
Frá árinu 2009 tók atvinnuástand þó að batna eftir því sem fyrirtæki náðu aftur fótfestu. Árið 2012 var hlutfall starfandi í flestum landshlutum orðið svipað og fyrir samdráttinn mikla. Miðgildi tekna hafði hins vegar ekki hækkað hjá flestum þjóðfélagshópum og hafði í mörgum tilvikum lækkað. Miðstéttin hefur dregist saman og tekjur hennar og eignir rýrnað frá áttunda áratug 20. aldar, og samdrátturinn kann að hafa hraðað þeirri þróun. Auður er nú mjög ójafnt skiptur og safnast hjá þeim ríkustu. Hagnaður fyrirtækja hefur aukist um meira en 141 prósent og laun forstjóra um meira en 298 prósent.
Þótt laun hefðu staðið í stað og sumir hlutar efnahagslífsins, svo sem hefðbundin smásala í stórverslunum og sambærilegum keðjum, ættu í erfiðleikum óx hagkerfið í heild frá lokum samdráttarins mikla til ársins 2020. Atvinnuleysi náði sögulegu lágmarki síðla árs 2019. COVID-19-faraldurinn breytti stöðunni. Heilar atvinnugreinar urðu fyrir gríðarlegu tjóni þegar fyrirtæki þurftu að loka eða draga verulega úr starfsemi. Sumir misstu vinnuna en vinnutími eða laun annarra voru skert. Atvinnuleysi rauk aftur upp og náði nýju hámarki, nær 15 prósentum, aðeins um sex mánuðum eftir sögulega lágmarkið. Í mjög ólíkum atvinnugreinum, allt frá gisti- og veitingaþjónustu til námuvinnslu, fækkaði störfum verulega og fólk í hlutastörfum varð sérstaklega hart úti. Snemma árs 2021 var atvinnuleysi í heild aftur komið niður á nokkurn veginn venjulegt stig. Afleiðingarnar voru engu að síður verulegar fyrir fólk sem hafði verið án atvinnu svo lengi (Congressional Research Service 2021).