18.3 Work in the United States

18.3 Atvinnulíf í Bandaríkjunum

Bandaríski draumurinn hefur ætíð verið tengdur tækifærum. Í þjóðarsögunni er gjarnan brugðið upp mynd af dugmiklum nýliða sem vinnur sig til metorða af eigin rammleik. Samkvæmt þessari viðteknu hugmynd eiga dugnaður í námi, góðar vinnuvenjur og lokapróf úr framhaldsskóla — eða, enn betra, háskóla — að opna leiðina að góðu starfi. Þetta hefur lengi verið talið lykillinn að farsælu lífi. Veruleikinn hefur þó alltaf verið flóknari en goðsögnin gefur til kynna og alþjóðlegi efnahagssamdrátturinn sem hófst árið 2008 reyndi verulega á bandaríska drauminn. Í kreppunni misstu meira en 8 milljónir bandarískra launamanna vinnuna og atvinnuleysi fór yfir 10 prósent á landsvísu. Á þeim tíma sem hér er lýst var efnahagsbatinn enn ófullkominn, en fyrirtæki í mörgum atvinnugreinum voru farin að ráða fólk á ný og atvinnuleysi hafði minnkað.

Skautun á vinnumarkaði

Tegundir starfa í boði í Bandaríkjunum tóku að breytast löngu áður en kreppan skall á. Eins og áður hefur komið fram hefur heldur aldrei verið öllum jafnauðvelt að láta bandaríska drauminn rætast. Búseta, kynþáttur, kyn og aðrir þættir hafa ætíð haft áhrif á möguleika fólks til að ná árangri. Á síðari árum hefur aukin útvistun framleiðslustarfa til fyrirtækja í þróunarlöndum — það er þegar utanaðkomandi aðila er falið að sinna einu eða fleiri verkum — fækkað verulega vel launuðum verkamannastörfum sem oft voru bundin stéttarfélögum. Svipuð þróun hefur orðið í skrifstofu- og sérfræðistörfum. Mörgum skrifstofu- og stuðningsstörfum á neðri þrepum hefur einnig verið útvistað, eins og alþjóðlegar tækniaðstoðarmiðstöðvar í Mumbai á Indlandi og á Nýfundnalandi í Kanada sýna. Eftirlits- og stjórnunarstörfum hefur fækkað þegar fyrirtæki einfalda stjórnskipulag sitt og fyrirtækjum í sömu atvinnugrein fækkar við samruna. Jafnvel störf hámenntaðra sérfræðinga, svo sem forritara, hafa verið flutt úr landi.

Sjálfvirknivæðing vinnustaða, þar sem tækni tekur við verkefnum starfsfólks, er önnur orsök breytinga á vinnumarkaði. Hægt er að forrita tölvur til að vinna mörg reglubundin verk hraðar og með minni tilkostnaði en fólk. Bókhald, almenn skrifstofustörf og endurtekin verk á færiböndum henta vel til sjálfvirknivæðingar. Sjálfsafgreiðslukassar í matvöruverslunum eru kunnuglegt dæmi. Sjálfvirkar greiðslustöðvar koma að hluta í stað gjaldkera, þannig að einn starfsmaður getur nú haft eftirlit með viðskiptum við sex eða fleiri kassa sem áður hefðu hver um sig krafist sérstaks gjaldkera.

Þótt efnahagsbatinn standi enn yfir fjölgar störfum á sumum sviðum, en vöxturinn dreifist mjög ójafnt. Skautun merkir að gjá myndast á vinnumarkaði: Flest atvinnutækifæri verða til á neðstu og efstu þrepunum, en fá störf bjóðast fólki með menntun og færni á miðstigi. Annars vegar er mikil eftirspurn eftir láglaunuðum störfum sem krefjast lítillar formlegrar færni, til dæmis í veitingaþjónustu og smásölu. Hins vegar benda rannsóknir til þess að eftirspurn eftir sérhæfðu og vel menntuðu fagfólki, tæknisérfræðingum og stjórnendum hafi aukist jafnt og þétt í tilteknum greinum. Þessi störf eru yfirleitt einnig vel launuð (Autor 2010).

Launamunur milli starfa endurspeglar stéttakerfið, það er efnahagslegt stigveldi þar sem fólk getur færst upp eða niður þrep samfélags- og efnahagsstigans. Að minnsta kosti í orði er bandaríska stéttakerfið verðleikaræði, það er efnahagskerfi sem umbunar verðleikum, yfirleitt færni og vinnusemi, með félagslegum uppgangi. Frá sjónarhorni virknihyggju má halda því fram að umbun fyrir vinnusemi hvetji fólk til að leggja sig fram og skara fram úr. Frá sjónarhorni átakakenningar má hins vegar benda á að vinnusemi ein og sér tryggi ekki árangur, jafnvel í verðleikaræði. Félagsauður — tengslanet og sú þekking sem getur skapað grundvöll að fjárhagslegum árangri — er oft forsenda aðgangs að vel launuðum störfum, hvort sem hann birtist í persónulegum samböndum eða háskólamenntun. Greind og vinnusemi nægja því ekki alltaf. Fólk sem hvorki þekkir réttu aðilana né kann að virkja tengsl og áhrif á litla möguleika á félagslegum uppgangi.

Hvaða störf eru þá í boði í Bandaríkjunum þegar svo mörgum störfum er útvistað eða þau hverfa vegna sjálfvirknivæðingar? Störfum við fiskveiðar og skógrækt fækkar, en þeim fjölgar á ýmsum öðrum sviðum. Þar má nefna samfélags- og félagsþjónustu, umönnun og persónulega þjónustu, fjármál, tölvu- og upplýsingaþjónustu og heilbrigðisþjónustu. Myndrit bandarísku vinnumálastofnunarinnar hér á eftir sýnir á hvaða sviðum vöxtur er fyrirsjáanlegur.

Störf sem krefjast mikillar menntunar og þjálfunar eru oft ábatasamir starfsvalkostir. Einkum eru störf sem krefjast starfsleyfis eða formlegrar vottunar — hvort sem er í heilbrigðisþjónustu, tækni eða iðngrein — yfirleitt betur launuð en störf án slíkra krafna. Samkvæmt bandarísku vinnumálastofnuninni teljast jafnt störf slökkviliðsfólks sem starfsfólks í ísbúðum til þjónustustarfa (Bureau of Labor Statistics 2019). Menntunar- og þjálfunarkröfur eru því afar mismunandi og launin sömuleiðis. Sé litið til atvinnugreina fremur en starfsgreinaflokka, eins og hér að framan, er heilbrigðisþjónusta eitt helsta vaxtarsviðið. Vöxturinn nær til ólíkra starfa, allt frá aðstoðarfólki í hjúkrun með tveggja ára háskólamenntun til stjórnenda í þjónustuíbúðum. Fólk af eftirstríðskynslóðinni eldist og lifir lengur en fyrri kynslóðir. Fjölgun í þessum aldurshópi kallar á aukna afkastagetu í allri öldrunarþjónustu landsins, frá heimahjúkrun til næringarþjónustu fyrir aldraða.

Athygli vekur að störfum í landbúnaði fækkar. Þar gat fólk með litla formlega menntun áður jafnan treyst á stöðuga vinnu, þótt launin væru lág. Þegar þessum störfum fækkar hefur sífellt fleira launafólk ekki þá þjálfun sem laus störf krefjast.

Önnur fyrirsjáanleg þróun á vinnumarkaði snýr að þeirri menntun og þjálfun sem þarf til að fá starf og halda því. Eins og taflan hér á eftir sýnir er vöxturinn meiri meðal starfa sem krefjast meiri menntunar. Búist er við 20 prósenta fjölgun starfa sem krefjast starfsréttindagráðu, 22 prósenta fjölgun starfa sem krefjast meistaragráðu og 17 prósenta fjölgun starfa sem krefjast bakkalárgráðu. Á hinum enda kvarðans er gert ráð fyrir aðeins 12 prósenta fjölgun starfa sem krefjast framhaldsskólaprófs eða sambærilegrar menntunar og 14 prósenta fjölgun starfa sem krefjast minni menntunar. Í stuttu máli verður erfiðara að finna vinnu án prófgráðu. Rétt er þó að hafa í huga að spárnar byggjast á heildarvexti allra starfaflokka og þróunin verður því mismunandi eftir starfssviðum. Eftir sem áður á fólk með minnsta menntun erfiðast með að láta bandaríska drauminn rætast.

Áður fyrr hélt hækkandi menntunarstig í Bandaríkjunum í við fjölgun starfa sem krefjast menntunar. Frá lokum áttunda áratugar 20. aldar hafa karlar hins vegar innritast í háskóla í minna mæli en konur og útskriftarhlutfall þeirra er nærri 10 prósentum lægra. Þar sem færri karlar hafa aflað sér þeirrar menntunar sem sérhæfð störf krefjast hafa skapast aukin tækifæri fyrir konur, minnihlutahópa og innflytjendur (Wang 2011).

Konur á vinnumarkaði

Eins og fram kom í inngangi kaflans hefur konum á vinnumarkaði fjölgað jafnt og þétt í nokkra áratugi. Konur ljúka einnig háskólanámi og framhaldsnámi í meira mæli en karlar. Margar þeirra standa því betur að vígi í samkeppni um vel launuð störf sem krefjast mikillar færni (Autor 2010).

Þótt atvinnumöguleikar kvenna hafi batnað og laun þeirra hækki hraðar en laun karla sýna tölur bandarísku manntalsskrifstofunnar að laun kvenna séu enn aðeins 81 prósent af launum karla fyrir sömu störf (U.S. Census Bureau 2020).

Innflytjendur og vinnuaflið

Fólk flytur að jafnaði frá stöðum þar sem fá eða engin störf eru í boði til staða þar sem atvinnutækifæri er að finna, nema eitthvað komi í veg fyrir það. Flutningur fólks til annars lands nefnist aðflutningur fólks. Bandaríkin hafa lengi laðað að sér launafólk á öllum færnistigum vegna orðspors síns sem lands tækifæranna. Þótt nokkuð hafi dregið úr aðflutningi fólks í efnahagssamdrættinum árið 2008 eru innflytjendur, bæði með og án tilskilinna leyfa, áfram stór hluti bandaríska vinnuaflsins.

Árið 2005, áður en kreppan skall á, náði hlutfall innflytjenda í vinnuaflinu sögulegu hámarki: 14,7 prósentum (Lowell o.fl. 2006). Frá áttunda áratug 20. aldar og fram á fyrsta áratug 21. aldar fjölgaði bæði háskólamenntuðum innflytjendum í Bandaríkjunum og þeim sem höfðu ekki lokið framhaldsskóla. Þessi breidd í menntun gerir innflytjendum kleift að sækjast bæði eftir betur launuðum störfum og láglaunastörfum sem krefjast lítillar formlegrar færni, en spáð er fjölgun beggja á næsta áratug (Lowell o.fl. 2006). Snemma á fyrsta áratug 21. aldar virtust Bandaríkin enn standa undir orðspori sínu sem land tækifæranna. En hvað gerðist í kreppunni árið 2008, þegar fjöldi starfa tapaðist og atvinnuleysi nálgaðist 10 prósent? Hvernig vegnaði innflytjendum á vinnumarkaði?

Í júní 2009, þegar National Bureau of Economic Research (NBER) lýsti því yfir að kreppunni væri formlega lokið, „bætti starfsfólk fætt erlendis við sig 656.000 störfum en starfsfólk fætt í Bandaríkjunum missti 1,2 milljónir starfa“ (Kochhar 2010). Atvinnuleysi meðal innflytjenda minnkaði því þetta ár en jókst meðal fólks sem fætt var í Bandaríkjunum. Ástæður þróunarinnar eru ekki fyllilega ljósar. Rannsóknir Pew benda til þess að innflytjendur eigi auðveldara með að skipta um starf og að þeir hafi orðið snemma fyrir áhrifum kreppunnar og því náð sér fyrr á strik (Kochhar 2010). Fjölgun starfa árið 2009 þýddi þó alls ekki að innflytjendur færu varhluta af efnahagsvanda landsins. Tekjur þeirra lækkuðu þótt störfum fjölgaði og sumir telja að fjölgunin kunni að skýrast af því að þeir séu tilbúnir að sætta sig við mun lægri laun og lakari starfskjör.

Stjórnmálaumræða beinist oft að láglaunuðum innflytjendum, en fjöldi sérhæfðra og tekjuhárra innflytjenda er í raun svipaður. Margir koma til landsins með stuðningi atvinnurekenda sem telja þá búa yfir hæfileikum, menntun og þjálfun sem skortur er á í Bandaríkjunum. Þessi hópur nemur 15 prósentum allra innflytjenda með löglega dvöl (Batalova og Terrazas 2010). Bandarískur almenningur styður almennt komu þessa sérhæfða starfsfólks og telur að það stuðli að hagvexti án þess að íþyngja opinberri þjónustu (Hainmueller og Hiscox 2010). Innflytjendur án tilskilinna leyfa festast hins vegar gjarnan í afar láglaunuðum störfum í landbúnaði, þjónustu og byggingarvinnu. Þeir eiga fáa kosti til að bæta stöðu sína án þess að vekja athygli yfirvalda á réttarstöðu sinni og eiga á hættu að vera vísað úr landi.

Fátækt í Bandaríkjunum

Þegar fólk missir vinnuna í kreppu eða á vinnumarkaði sem tekur breytingum getur tekið langan tíma að finna nýtt starf, ef það tekst yfirleitt. Nýja starfið er oft mun verr launað eða aðeins hlutastarf. Afleiðingin getur verið fátækt. Í Bandaríkjunum er algengt að fólk búi við svokallaða afstæða fátækt, sem felst í því að hafa ekki efni á þeim lífskjörum sem teljast almenn í landinu. Hana þarf að greina frá algildri fátækt, sem er algeng í fátækari ríkjum og felst í því að geta ekki, eða varla, aflað brýnustu nauðsynja á borð við mat (Byrns 2011).

Atvinnuleysistölur gefa heldur ekki tæmandi mynd af atvinnuleysi í Bandaríkjunum. Í fyrsta lagi taka þær ekki tillit til vanatvinnu, þegar fólk sættir sig við verr launað starf og lægri stöðu en menntun þess og reynsla gefa tilefni til. Í öðru lagi ná atvinnuleysistölur aðeins til þeirra:

1. sem leita virkt að atvinnu
2. sem hafa ekki fengið laun fyrir vinnu síðastliðnar fjórar vikur
3. sem eru reiðubúin, vilja og geta hafið störf

Atvinnuleysistölur bandarískra stjórnvalda gefa því sjaldan nákvæma heildarmynd. Margt atvinnulaust fólk missir kjarkinn og hættir að leita að vinnu og fellur þá úr tölunum. Þær vantelja einnig yngsta og elsta fólkið á vinnumarkaði, fólk sem hefur verið atvinnulaust lengi, svo sem heimilislaust fólk, og árstíðabundið farandverkafólk.

Hluti atvinnuleysis stafar beint af því hve ósveigjanlegur vinnumarkaðurinn er. Þetta nefnist kerfislægt atvinnuleysi og lýsir misræmi milli atvinnuleitenda og þeirra starfa sem eru í boði. Misræmið getur verið landfræðilegt, þegar laus störf eru á öðrum stað en flest atvinnulaust fólk; tæknilegt, þegar vélar leysa starfsfólk af hólmi, eins og í bílaiðnaði; eða menntunarlegt, þegar vinnuaflið skortir tiltekna þekkingu eða færni. Það getur einnig skapast við skyndilegar breytingar á því hvers konar störfum fólk leitar að eða hvers konar starfsfólk fyrirtæki vilja ráða.

Vegna hárra lífskjara í Bandaríkjunum vinnur margt fólk fullt starf en telst samt fátækt samkvæmt mælikvarða afstæðrar fátæktar. Þetta fólk telst til vinnandi fátækra. Hlutfall vinnandi fátækra er hærra í Bandaríkjunum en í mörgum öðrum þróuðum ríkjum (Brady, Fullerton og Cross 2010). Bandaríska vinnumálastofnunin skilgreinir vinnandi fátæka sem fólk sem hefur unnið eða leitað að vinnu í að minnsta kosti 27 vikur en er samt undir fátæktarmörkum. Einkenni hópsins koma að hluta til ekki á óvart. Fólk í hlutastarfi er líklegra til að teljast til vinnandi fátækra en fólk í fullu starfi; meiri menntun dregur úr líkunum; og fólk með börn undir 18 ára aldri er fjórum sinnum líklegra til að falla í þennan flokk en barnlaust fólk. Árið 2009 voru 10,4 milljónir Bandaríkjamanna í hópi vinnandi fátækra, nærri 17 prósentum fleiri en árið 2008 (U.S. Bureau of Labor Statistics 2011).

Flest þróuð ríki verja borgara sína gegn algildri fátækt með félagslegri þjónustu af ýmsu tagi, svo sem atvinnuleysistryggingum, fjárhagsaðstoð og mataraðstoð. Þau geta einnig boðið starfsþjálfun og endurmenntun til að auðvelda fólki að snúa aftur á vinnumarkað. Áður fyrr var eldra fólk sérstaklega berskjaldað fyrir fátækt eftir starfslok, en lífeyrir, eftirlaunaáætlanir og bandaríska almannatryggingakerfið voru meðal þeirra úrræða sem komið var á til að draga úr hættunni. Vaxandi fjöldi ungmenna sem alast upp við fátækt er mikið áhyggjuefni í Bandaríkjunum. Fátækt í uppvexti getur hindrað aðgang að þeirri menntun og þjónustu sem þarf til að brjótast út úr fátækt og komast í stöðuga atvinnu. Meiri menntun er oft lykill að stöðugleika, en fólk sem elst upp við fátækt á erfiðast með að finna vel launaða vinnu. Þannig viðhelst vítahringurinn.

Félagsfræðingar og almenningur hafa einnig beint sjónum að kostnaðinum sem fylgir fátækt. Fólk sem á meira lausafé, hefur betra lánshæfismat, stöðugri tekjur og góða tryggingavernd getur keypt vörur og þjónustu á hagstæðari kjörum en fólk sem býr ekki yfir þessu. Tekjuhærra fólk getur til dæmis greitt reikninga á réttum tíma og fengið meira lánsfé með kreditkortum eða lánum. Við bílakaup getur það gjarnan samið um lægri mánaðargreiðslur eða útborgun. Enn einfaldara dæmi er að fólk með meira ráðstöfunarfé getur keypt matvöru í stærri einingum og þannig greitt minna fyrir hverja einingu en fólk sem verður að kaupa smærri skammta. Húsnæði er stærsti einstaki útgjaldaliður flestra fullorðinna. Það tekur ekki aðeins til sín stóran hluta útgjalda fjölskyldunnar heldur hefur staðsetning þess einnig áhrif á annan kostnað, svo sem samgöngur, barnagæslu og fleira. Fátækt fólk ver mun stærri hluta tekna sinna í húsnæði en aðrir, stundum 70–80 prósent heildartekna. Fólk með minni fjárráð er auk þess líklegra til að leigja en eiga húsnæði. Það byggir því ekki upp lánshæfissögu með sama hætti og getur hvorki selt eignina síðar né nýtt það eigið fé sem myndast í eigninni (Nobles 2019).

Mikil umræða fer fram um hvernig stjórnvöld, samtök, einstaklingar og samfélagið í heild eigi að aðstoða fátækt fólk og byggist hún á umfangsmiklum rannsóknum. Félagsfræðingar og annað fagfólk leggja fram gögn um afleiðingar fátæktar og áhrif þeirra úrræða sem ætlað er að breyta aðstæðunum. Ákvarðanir á þessu sviði hafa djúpstæð áhrif á atvinnulíf í Bandaríkjunum.