18.1 Efnahagskerfi

18.1 Efnahagskerfi

Kapítalismi og sósíalismi eru ráðandi efnahagskerfi nútímans, en bæði hafa tekið á sig margvíslegar myndir víða um heim. Ríki hafa skipt um kerfi þegar stjórnarhættir og efnahagsleg staða þeirra hafa breyst. Rússland hefur til dæmis færst í átt að markaðshagkerfi frá falli kommúnismans í Austur-Evrópu. Efnahagur Víetnams lagðist í rúst í Víetnamstríðinu; í kjölfarið tók ríkið upp ríkisrekið hagkerfi en hefur á síðari árum færst í átt að markaðshagkerfi að sósíalískri fyrirmynd. Eldri efnahagskerfi endurspegluðu samfélögin sem mótuðu þau, og mörg þeirra stóðu öldum saman. Breytingar af þessu tagi vekja mikilvægar félagsfræðilegar spurningar: Um hvers konar kerfi var að ræða? Hvernig þróuðust þau og hvers vegna liðu þau undir lok? Hvað eiga þau sameiginlegt með efnahagskerfum nútímans og hvað skilur þar á milli?

Efnahagslíf landbúnaðar-, iðnaðar- og eftiriðnaðarsamfélaga

Elstu forfeður okkar lifðu sem veiðimenn og safnarar. Litlir stórfjölskylduhópar flökkuðu milli staða í leit að lífsviðurværi og settust aðeins tímabundið að þar sem auðlindir voru nægar. Fólkið veiddi dýr sér til matar og safnaði villtum ávöxtum, grænmeti og korni. Það varð að neyta aflans og uppskerunnar fljótt, enda voru engar leiðir til að varðveita matinn eða flytja hann um langan veg. Þegar auðlindir svæðis gengu til þurrðar varð hópurinn að halda áfram og taka allar eigur sínar með sér. Matvælaforðinn takmarkaðist því við það sem fólkið gat borið. Margir félagsfræðingar telja að veiði- og söfnunarsamfélög hafi ekki búið við eiginlegt hagkerfi, því vöruskortur gerði viðskipti milli hópa fátíð.

Landbúnaðarbyltingin

Fyrstu eiginlegu hagkerfin urðu til þegar fólk hóf ræktun nytjajurta og tamdi dýr. Þótt fornleifafræðingar séu enn mjög ósammála um nákvæma tímasetningu benda rannsóknir til þess að landbúnaður hafi þróast sjálfstætt á mismunandi tímum á nokkrum stöðum í heiminum. Elsti landbúnaðurinn kom fram í Frjósama hálfmánanum í Mið-Austurlöndum fyrir um 11.000–10.000 árum. Næst hófst landbúnaður í dölum Indusfljóts, Jangtsefljóts og Gulafljóts á Indlandi og í Kína fyrir 10.000 til 9.000 árum. Íbúar hálendis Nýju-Gíneu þróuðu landbúnað fyrir 9.000 til 6.000 árum en sunnan Sahara í Afríku stundaði fólk búskap fyrir 5.000 til 4.000 árum. Landbúnaður þróaðist síðar á vesturhveli jarðar, á svæðum sem síðar urðu austurhluti Bandaríkjanna, miðhluti Mexíkó og norðurhluti Suður-Ameríku, fyrir 5.000 til 3.000 árum (Diamond 2003).

Landbúnaður hófst með einföldustu tækni, svo sem oddhvössum priki til að róta upp jarðveginum, en tók verulega við sér þegar fólk beitti dýrum fyrir skilvirkara verkfæri til sama verks: plóg. Með þessari nýju tækni gat ein fjölskylda ræktað nægan mat, ekki aðeins handa sér heldur einnig öðrum. Vissan um nægan mat ár hvert, svo lengi sem ræktuninni væri sinnt, varð til þess að fólk yfirgaf flökkulíf veiðimanna og safnara og settist að við búskap.

Aukin skilvirkni í matvælaframleiðslu leiddi til þess að ekki þurftu lengur allir að strita á ökrunum allan daginn. Eftir því sem landbúnaður efldist urðu til ný störf og ný tækni. Geyma þurfti umframuppskeruna, vinna úr henni, verja hana og flytja. Smíða þurfti landbúnaðartæki, leggja áveitukerfi og halda hvoru tveggja við. Einnig þurfti að temja villt dýr og gæta hjarða. Hagkerfi tóku að þróast þegar fólk eignaðist vörur og þjónustu sem hægt var að skiptast á. Með tímanum tóku bændur jafnframt að vinna fyrir valdastéttina.

Þegar fleiri sérhæfðu sig í öðrum störfum en landbúnaði stækkuðu þorp í bæi og síðan borgir. Í þéttbýli skapaðist þörf fyrir stjórnendur og opinbera starfsmenn. Deilur um eignarhald, greiðslur, skuldir, skaðabætur og annað slíkt kölluðu á lög og dómstóla og þar með dómara, ritara, lögfræðinga og lögreglu til að annast framkvæmd og framfylgd laganna.

Í fyrstu gengu flestar vörur og þjónusta milli lítilla samfélagshópa sem gjafir eða í vöruskiptum (Mauss 1922). Vöruskipti eru bein skipti einnar vöru eða þjónustu fyrir aðra. Slík skipti ganga aðeins upp þegar hvor aðili á einmitt það sem hinn þarfnast á sama tíma. Til að leysa þann vanda þróaði fólk skiptimiðil sem nota mátti hvenær sem var: peninga. Peningar eru hlutir eða önnur verðmæti sem samfélag samþykkir sem greiðslu. Í fyrstu hagkerfunum gegndu kuðungaskeljar, hrísgrjón, bygg og jafnvel romm hlutverki peninga. Góðmálmar urðu fljótt ákjósanlegir sem skiptimiðill í mörgum menningarheimum vegna endingar þeirra og þess hve auðvelt var að flytja þá. Fyrstu myntirnar voru slegnar í Lýdíu, þar sem nú er Tyrkland, um 650–600 f.Kr. (Goldsborough 2010). Elstu lagabálkar ákvörðuðu verðgildi peninga og gengi ýmissa vara. Þeir settu einnig reglur um erfðir, sektir fyrir afbrot og skiptingu og skattlagningu eigna (Horne 1915). Frá sjónarhorni táknrænnar samskiptahyggju eru vöruskipti og peningar táknræn skiptikerfi. Hlutir sem gegndu hlutverki peninga öðluðust merkingu sem lifir áfram í notkun reiðufjár, ávísana og debetkorta.

Þegar borgríki urðu að ríkjum og ríki að heimsveldum stækkuðu hagkerfi þeirra samhliða. Við upplausn stórra heimsvelda sundruðust hagkerfin einnig. Stjórnvöld nýstofnaðra ríkja reyndu að verja markaði sína og færa út kvíarnar. Þau fjármögnuðu landkönnunarleiðangra í leit að nýjum mörkuðum og auðlindum víða um heim og hrundu þannig af stað hraðri efnahagsþróun.

Nýlendur voru stofnaðar til að tryggja þessa markaði og stríð fjármögnuð til að ná yfirráðum yfir landsvæðum. Þessi umsvif voru að hluta fjármögnuð með fé frá fjárfestum. Fjárfestarnir fengu fé sitt endurgreitt af sölu þess varnings sem aflaðist. Stjórnvöld og einkaaðilar stofnuðu einnig stór verslunarfélög sem fjármögnuðu starfsemi sína um allan heim með sölu hlutabréfa og skuldabréfa.

Stjórnvöld reyndu að verja markaðshlutdeild sína með kerfi sem nefnt var kaupauðgisstefna. Kaupauðgisstefna er efnahagsstefna sem miðar að söfnun silfurs og gulls með því að stjórna nýlendu- og utanríkisviðskiptum, meðal annars með sköttum og gjöldum. Takmarkanirnar og íþyngjandi kröfurnar fólust meðal annars í einokun, banni við tilteknum vörum, háum tollum og kröfum um einkarétt. Stjórnvöld sem fylgdu kaupauðgisstefnu efldu jafnframt framleiðslu og fjármögnuðu tækniframfarir. Þannig stuðluðu þau að þróun búnaðar sem varð undanfari iðnbyltingarinnar.

Iðnbyltingin

Fram undir lok átjándu aldar fór mestöll framleiðsla fram með handafli. Það breyttist þegar uppfinningafólk hannaði vélar til vöruframleiðslu. Fáeinar nýjungar ollu víðtækum breytingum á breska hagkerfinu. Í textíliðnaði varð hægt að spinna bómull, kambgarn og hör hraðar og með minni kostnaði í nýjum vélum á borð við Spinning Jenny og Spinning Mule (Bond 2003). Önnur mikilvæg nýjung varð í járnframleiðslu: Í stað viðarkola var nú hægt að nota koks, unnið úr steinkolum, á öllum stigum bræðslunnar. Það lækkaði framleiðslukostnað járns verulega og jók framboðið (Bond 2003). James Watt hratt síðan af stað því sem margir fræðimenn telja mestu breytinguna þegar endurbætt gufuvél hans gjörbreytti samgöngum og þar með vöruframleiðslu í heild.

Þegar fólk fluttist til borga til að vinna í verksmiðjum breyttust framleiðsluhættirnir einnig. Starfsfólk vann við færibönd og fékk aðeins þjálfun í einum eða tveimur verkþáttum framleiðsluferlisins. Þessar framfarir gerðu kleift að framleiða meira af fullunnum vörum, hraðar og með meiri skilvirkni en áður.

Iðnbyltingin breytti einnig búskaparháttum. Fram að þeim tíma höfðu margir stundað sjálfsþurftarbúskap þar sem þeir framleiddu aðeins nóg til að fæða sig og greiða skatta. Ný tækni leiddi af sér bensínknúin landbúnaðartæki á borð við dráttarvélar, sáðvélar, þreskivélar og skurðþreskivélar. Bændur voru hvattir til að rækta eina nytjajurt á stórum svæðum til að hámarka hagnað. Með bættum samgöngum og tilkomu kælitækni varð unnt að flytja landbúnaðarafurðir örugglega um allan heim.

Iðnbyltingin færði heiminn inn í nútímann. Aukinn aðgangur að auðlindum stuðlaði að vexti samfélaga og hagkerfa. Frá 1800 til 2000 sexfaldaðist mannfjöldi heimsins en tekjur á mann tífölduðust (Maddison 2003).

Þótt líf margra batnaði leiddi iðnbyltingin einnig af sér fjölmörg samfélagsvandamál. Kerfið einkenndist af ójöfnuði. Eigendur söfnuðu gífurlegum auði en verkafólk, þar á meðal ung börn, stritaði langan vinnudag við ótryggar aðstæður. Réttindi launafólks, launavernd og öruggt vinnuumhverfi urðu baráttumál á þessu tímabili og eru enn brýn viðfangsefni.

Eftiriðnaðarsamfélög og upplýsingaöldin

Eftiriðnaðarsamfélög, einnig nefnd upplýsingasamfélög, hafa orðið til í nútímavæddum ríkjum. Upplýsingar eru meðal verðmætustu gæða nútímans. Þau sem geta framleitt, varðveitt og miðlað upplýsingum eru í forystu í slíkum samfélögum.

Ein leið til að skilja þróun ólíkra samfélagsgerða, svo sem landbúnaðar-, iðnaðar- og eftiriðnaðarsamfélaga, er að greina hagkerfi þeirra í fjóra geira: frumvinnslu, iðnaðar- og úrvinnslugeira, þjónustugeira og þekkingargeira. Hver geiri gegnir sérstöku hlutverki. Frumvinnsla felst í öflun og framleiðslu hráefna, svo sem málma og nytjajurta. Iðnaðar- og úrvinnslugeirinn breytir hráefnunum í fullunnar vörur. Þjónustugeirinn veitir þjónustu, meðal annars barnagæslu, heilbrigðisþjónustu og fjármálaumsýslu. Þekkingargeirinn skapar hugmyndir og nær meðal annars til rannsókna sem leiða til nýrrar tækni, upplýsingastjórnunar, æðri menntunar og listsköpunar (Kenessey 1987).

Í minna þróuðum ríkjum vinnur meirihluti fólks við frumvinnslu. Eftir því sem hagkerfi þróast fjölgar störfum í iðnaðar- og úrvinnslugeiranum. Í þróuðum hagkerfum, svo sem í Bandaríkjunum, Japan og Vestur-Evrópu, starfar meirihluti vinnuaflsins í þjónustugreinum. Í Bandaríkjunum starfa til dæmis tæp 80 prósent vinnuaflsins í þjónustugeiranum (U.S. Bureau of Labor Statistics 2011).

Hröð útbreiðsla tölva á öllum sviðum daglegs lífs er ein helsta ástæða umskiptanna yfir í upplýsingahagkerfi. Færra fólk þarf að vinna í verksmiðjum vegna þess að tölvustýrð vélmenni sinna nú mörgum verkefnum. Önnur framleiðslustörf hafa verið flutt til minna þróaðra ríkja samhliða vexti heimshagkerfisins. Útbreiðsla internetsins hefur skapað atvinnugreinar sem starfa nær eingöngu á netinu, og tæknin heldur áfram að breyta framleiðsluháttum innan annarra greina. Tónlistar- og kvikmyndaiðnaðurinn framleiddi áður áþreifanlegar vörur á borð við geisladiska og DVD-diska til dreifingar. Nú er efnið í vaxandi mæli gefið út á stafrænu formi og því streymt eða það sótt, án sambærilegs kostnaðar við framleiðslu efnislegra eintaka. Upplýsingar og hæfnin til að nýta þær á skapandi hátt eru þannig orðnar söluvara í eftiriðnaðarhagkerfi.

Kapítalismi

Fræðafólk er ekki alltaf sammála um eina skilgreiningu á kapítalisma. Hér er kapítalismi skilgreindur sem efnahagskerfi sem einkaeign, hagnaðarsókn og þar með auðsöfnun einkenna. Bandaríska hagkerfið er nú af þessari gerð. Í kapítalísku hagkerfi fjárfestir fólk fjármagn, það er peninga eða eignir, í atvinnurekstri sem framleiðir vöru eða þjónustu til sölu á markaði. Fjárfestar eiga almennt rétt á hlutdeild í söluhagnaði þegar framleiðslu- og dreifingarkostnaður hefur verið dreginn frá. Þeir endurfjárfesta oft hagnaðinn til að bæta eða stækka fyrirtækið eða kaupa önnur fyrirtæki. Skoðum dæmi: Sarah, Antonio og Chris leggja hvert um sig 250.000 dali í sprotafyrirtæki sem býður nýstárlega ungbarnavöru. Þegar hreinn hagnaður fyrirtækisins nemur einni milljón dala á fyrsta ári rennur hluti hans til þeirra sem arður af fjárfestingunni. Sarah endurfjárfestir í fyrirtækinu til að fjármagna aðra vörulínu, Antonio styður annað sprotafyrirtæki í tæknigeiranum og Chris kaupir litla snekkju til að nota í fríum.

Eigendur ráða starfsfólk til að framleiða vöruna eða veita þjónustuna og greiða því laun. Hráefniskostnaður, smásöluverð til neytenda og laun ráðast af lögmáli framboðs og eftirspurnar og af samkeppni. Þegar eftirspurn er meiri en framboð hækkar verð yfirleitt, en lækkar þegar framboð er meira en eftirspurn. Samkeppni ríkir þegar mörg fyrirtæki bjóða sömu kaupendum sambærilegar vörur eða þjónustu. Hún getur gagnast neytendum með lægra verði og betri gæðum þegar fyrirtæki keppast um viðskipti þeirra.

Laun ákvarðast gjarnan með svipuðum hætti. Fólk með hæfileika, færni, menntun eða þjálfun sem skortur er á og fyrirtæki þarfnast fær gjarnan hærri laun en fólk án sambærilegrar færni. Samkeppni á vinnumarkaði á þátt í að ákvarða laun. Þegar atvinnuleysi er mikið og störf fá sættir fólk sig oft við lægri laun en þegar þjónusta þess er mjög eftirsótt. Við slíkar aðstæður geta fyrirtæki viðhaldið eða aukið hagnað án þess að hækka laun starfsfólks.

Kapítalismi í framkvæmd

Þegar kapítalistar urðu ráðandi í hagkerfum margra ríkja á iðnbyltingunni færði hraður vöxtur og mikill arðbærleiki fyrirtækja sumum eigendum nægt fjármagn til að stofna risafyrirtæki sem gátu einokað heilar atvinnugreinar. Mörg þeirra réðu yfir öllum stigum framleiðsluferlisins, frá hráefnisöflun og framleiðslu til verslananna þar sem varan var seld. Auðurinn gerði þeim kleift að kaupa upp keppinauta eða kæfa samkeppni með öðrum hætti.

Í Bandaríkjunum urðu ágengar aðferðir stórra einokunarfyrirtækja til þess að stjórnvöld gripu inn í. Frá lokum nítjándu aldar settu þau röð laga sem brutu upp einokunarfyrirtæki og settu reglur um starfsemi lykilatvinnugreina, meðal annars samgangna, stálframleiðslu og olíu- og gasiðnaðar, allt frá leit til vinnslu og hreinsunar.

Bandaríkin teljast kapítalískt ríki, en alríkisstjórnin hefur veruleg áhrif á einkafyrirtæki með lagasetningu og reglum sem opinberar stofnanir framfylgja. Skattar, launareglur, kröfur um öryggi starfsfólks og umhverfisvernd og fjármálareglur fyrir banka og fjárfestingarfyrirtæki gera stjórnvöldum kleift að stýra starfsemi fyrirtækja að nokkru leyti. Fylkisstjórnir og alríkisstjórnin fara einnig með eignarhald, rekstur eða stjórn stórra hluta tiltekinna atvinnugreina og innviða, þar á meðal póstþjónustu, skóla, sjúkrahúsa, þjóðvega, járnbrauta og margra vatns-, fráveitu- og rafveitna. Enn er deilt um hve mikil afskipti stjórnvalda af hagkerfinu eigi að vera. Sumir gagnrýna slík afskipti sem einkenni sósíalisma og ríkisrekstrar, en aðrir telja þau nauðsynleg til að vernda réttindi launafólks og velferð almennings.

Sósíalismi

Sósíalismi er efnahagskerfi þar sem vörur og framleiðsla þeirra eru í opinberri eigu, oft nefnt ríkisrekstur, og markmiðið er að skipta verkum og auði jafnt milli samfélagsþegna. Í sósíalisma telst allt sem fólk framleiðir, þar á meðal þjónusta, samfélagsleg afurð. Allir sem leggja sitt af mörkum til vöruframleiðslu eða þjónustu eiga rétt á hlutdeild í þeim ávinningi sem sala eða notkun skapar. Til að tryggja öllum samfélagsþegnum sanngjarnan hlut verða stjórnvöld að geta stýrt eignum, framleiðslu og dreifingu.

Í sósíalisma er megináherslan á hag samfélagsins, en kapítalismi miðar fremur að hag einstaklingsins. Sósíalistar halda því fram að kapítalískt hagkerfi leiði til ójafnaðar, ósanngjarnrar skiptingar auðs og þess að einstaklingar beiti valdi sínu á kostnað samfélagsins. Samkvæmt hugsjón sósíalismans á að stýra hagkerfinu þannig að komast megi hjá vandamálum sem felast í kapítalisma.

Innan sósíalisma eru ólíkar skoðanir á því hversu víðtæk stjórnun hagkerfisins eigi að vera. Á öðrum jaðrinum er talið að allt nema persónulegustu munir eigi að vera í almannaeigu. Aðrir sósíalistar telja að aðeins nauðsynleg þjónusta, svo sem heilbrigðisþjónusta, menntun, rafveitur, fjarskipti og fráveita, þurfi að lúta beinni stjórn. Í þessu afbrigði sósíalisma geta býli, smáverslanir og önnur fyrirtæki verið í einkaeigu en lúta opinberu regluverki.

Sósíalistar eru einnig ósammála um hvaða stjórnsýslustig eigi að fara með stjórn hagkerfisins. Í kommúnískum ríkjum á borð við fyrrverandi Sovétríkin, Kína, Víetnam og Norður-Kóreu er hagkerfinu stjórnað miðlægt af ríkisstjórninni. Hún ákveður hvað fyrirtæki framleiða, í hvaða magni og á hvaða verði. Aðrir sósíalistar telja að dreifa eigi stjórninni svo fólkið sem verður helst fyrir áhrifum af starfsemi atvinnugreinar geti ráðið henni. Bæjarfélag gæti til dæmis átt og rekið sameiginlega fyrirtækin sem íbúarnir reiða sig á.

Vegna efnahagsvanda hafa nokkur þessara kommúnísku ríkja horfið frá miðstýrðri áætlanagerð og leyft markaðsöflum að hafa áhrif á ákvarðanir um framleiðslu og verðlagningu. Markaðssósíalismi er undirtegund sósíalisma sem tekur upp ákveðin einkenni kapítalisma, til dæmis með því að heimila takmarkað einkaeignarhald eða taka mið af eftirspurn á markaði. Hagnaður fyrirtækis getur þá runnið beint til starfsfólks þess eða í opinbera sjóði (Gregory og Stuart 2003). Mörg ríki í Austur-Evrópu og sum í Suður-Ameríku búa við blandað hagkerfi. Lykilatvinnugreinar eru þjóðnýttar og undir beinni stjórn hins opinbera, en flest fyrirtæki eru í einkaeigu og lúta opinberum reglum.

Skipulagður sósíalismi varð aldrei öflugur í Bandaríkjunum. Árangur verkalýðsfélaga og stjórnvalda við að tryggja réttindi launafólks, ásamt háum lífskjörum meirihluta vinnuaflsins, gerði sósíalisma síður aðlaðandi en þann stýrða kapítalisma sem þar var við lýði.

Sósíalismi í framkvæmd

Nútímasósíalismi varð í raun til sem viðbragð við óhófi stjórnlauss iðnaðarkapítalisma á nítjándu og tuttugustu öld. Gífurlegur auður og íburðarmikill lífsstíll eigenda stungu mjög í stúf við bág kjör verkafólks.

Nokkrir af fyrstu stórhugsuðum félagsfræðinnar rannsökuðu uppgang sósíalismans. Max Weber kunni að meta suma þætti hans, einkum skynsemishyggjuna og möguleikana á samfélagsumbótum. Hann óttaðist þó að algert vald hins opinbera gæti skapað „járnbúr framtíðarþrælkunar“ sem engin undankomuleið væri úr (Greisman og Ritzer 1981).

Karl Marx er sá hugsuður sem langmest áhrif hefur haft á hugmyndir um sósíalisma. Í eigin ritum og verkum með samstarfsmanni sínum, iðnrekandanum Friedrich Engels, beitti Marx vísindalegri greiningu til að sýna hvernig stéttaátök og lyktir þeirra hefðu mótað hagkerfi í gegnum söguna. Hann rakti þróun stéttatengsla frá þræli og eiganda til ánauðugs bónda og lénsherra, síðan sveins og meistara og loks verkamanns og eiganda. Hvorki Marx né Engels töldu að nota mætti sósíalisma til að stofna lítil útópísk samfélög. Þeir töldu þess í stað að sósíalískt samfélag yrði til þegar verkafólk risi gegn kapítalískum eigendum og næði framleiðslutækjunum á sitt vald. Að þeirra mati var iðnaðarkapítalismi nauðsynlegt skref sem jók framleiðslugetu samfélagsins þar til það gæti þróast fyrst í sósíalískt og síðan kommúnískt ríki (Marx og Engels 1848). Þessar hugmyndir urðu ein af undirstöðum átakakenningar í félagsfræði.

Samleitnikenning

Við höfum séð hvernig hagkerfi sumra kapítalískra ríkja, svo sem Bandaríkjanna, hafa einkenni sem líkjast mjög sósíalisma. Sumar atvinnugreinar, einkum veitur, eru annaðhvort í opinberri eigu eða lúta opinberu regluverki. Opinber kerfi á borð við félagslega aðstoð, Medicare og Social Security veita fé úr sameiginlegum sjóðum til að mæta þörfum einstaklinga. Við höfum einnig séð hvernig nokkur stór kommúnísk, eða fyrrum kommúnísk, ríki á borð við Rússland, Kína og Víetnam hafa færst frá ríkisreknum sósíalisma með miðstýrðri áætlanagerð yfir í markaðssósíalisma. Þar fá markaðsöfl að ákvarða verð og laun og sum fyrirtæki mega vera í einkaeigu. Í mörgum fyrrum kommúnistaríkjum hafa þessar breytingar leitt til hagvaxtar í stað stöðnunarinnar sem ríkti undir kommúnisma (Fidrmuc 2002).

Við rannsóknir á hagkerfum þróunarlanda og því hvort þau gangi í gegnum sömu stig og ríki sem þróuðust fyrr hafa félagsfræðingar greint mynstur sem þeir nefna samleitni. Hugtakið lýsir kenningunni um að samfélög verði líkari hvert öðru með tímanum eftir því sem hagkerfi þeirra þróast.

Samleitnikenningin segir að þegar hagkerfi lands vex breytist samfélagsskipan þess og líkist í auknum mæli skipan iðnvædds samfélags. Í stað þess að gegna sama starfi alla ævi fer fólk að skipta um störf þegar aðstæður batna og tækifæri skapast. Vinnuaflið þarf því stöðuga endurmenntun og þjálfun. Starfsfólk flyst úr dreifbýli til borga þegar þær verða miðstöðvar efnahagsstarfsemi og hið opinbera tekur að sér stærra hlutverk í að veita aukna almannaþjónustu (Kerr o.fl. 1960).

Stuðningsfólk kenningarinnar vísar til Þýskalands, Frakklands og Japans, ríkja sem endurreistu hagkerfi sín hratt eftir síðari heimsstyrjöld. Það bendir einnig á hvernig Austur-Asíuríki á borð við Singapúr, Suður-Kóreu og Taívan færðust nær þróuðum hagkerfum á sjöunda og áttunda áratug tuttugustu aldar. Nú teljast þau sjálf til þróaðra ríkja.

Til að ná svo hröðum vexti verða hagkerfi þróunarlanda að geta laðað að ódýrt fjármagn til fjárfestingar í nýjum fyrirtækjum og til að auka framleiðni sem jafnan hefur verið lítil. Þau þurfa jafnframt aðgang að nýjum alþjóðamörkuðum til að selja vörurnar. Án þessara forsendna geta hagkerfin ekki náð þróuðu hagkerfunum. Þess vegna þróast hagkerfi sumra ríkja í sundur fremur en að samleitni eigi sér stað (Abramovitz 1986).

Önnur lykilforsenda hagvaxtar er innleiðing tækni. Þróunarland getur sleppt sumum skrefum tæknivæðingar sem önnur ríki þurftu áður að ganga í gegnum. Sjónvarps- og símakerfi eru gott dæmi. Þróuð ríki vörðu miklum tíma og fjármunum í umfangsmikil grunnnet með málmleiðslum eða ljósleiðurum, en þróunarlönd geta nú farið beint yfir í farsíma- og gervihnattatækni með mun minni fjárfestingu.

Samfélagsgerðin er annar þáttur sem hefur áhrif á samleitni. Á fyrstu þróunarstigum ríkja á borð við Brasilíu og Kúbu byggðust hagkerfi þeirra á útflutningsnytjajurtum, til dæmis kaffi eða sykurreyr, sem ófaglært verkafólk ræktaði á stórum plantekrum. Valdastéttin stjórnaði bæði plantekrunum og ríkinu og hafði lítinn áhuga á að mennta almenning eða undirbúa hann fyrir önnur störf. Það hamlaði hagvexti þar til vald auðugra plantekrueigenda sætti andstöðu (Sokoloff og Engerman 2000). Efnahagsframfarir leiða almennt til víðtækari samfélagslegra framfara. Samfélagið nýtur góðs af bættu menntakerfi og fólk hefur meiri tíma til náms og tómstunda.

Fræðileg sjónarhorn á hagkerfið

Nú þegar við höfum öðlast skilning á sögu og grunnþáttum hagkerfa skulum við snúa okkur að kenningum. Hvernig rannsakar félagsvísindafólk þessi viðfangsefni? Hvaða spurninga spyr það og hvaða kenningar þróar það til að efla þekkingargrunn félagsfræðinnar?

Sjónarhorn virknihyggju

Frá sjónarhorni virknihyggju má líta á vinnu og hagkerfið sem vel smurða vél sem vinnur með hámarksafköstum. Davis–Moore-tilgátan segir til dæmis að ákveðin félagsleg lagskipting sé samfélagsleg nauðsyn. Sum störf krefjast sjaldgæfrar sérþekkingar, eru erfið og kalla á langan undirbúning. Hærri umbun fyrir slík störf á að skapa fjárhagslegan hvata til frekara náms og krefjandi starfsferils (Davis og Moore 1945). Með tilgátunni má skýra þá virðingu og þau laun sem fylgja störfum sem aðeins standa fólki með doktorspróf eða læknismenntun til boða.

Virknihyggjan gengur út frá því að góð og stöðug starfsemi hagkerfisins sé forsenda velferðar þjóðarinnar, enda tryggi hún dreifingu vöru og þjónustu. Matvæli þurfa til dæmis að komast frá býlum með skilvirk landbúnaðarkerfi, eftir öruggum vegum og járnbrautum, til þéttbýliskjarna þar sem vinnuafl safnast saman. Stundum kemur þó fram skaðvirkni í hagkerfinu, það er virkni sem getur raskað samfélagsstofnunum eða skipulagi (Merton 1968). Hún verður yfirleitt vegna þess að sumar stofnanir laga sig ekki nógu hratt að breyttum samfélagsaðstæðum. Þegar húsnæðisbólan sprakk varð þessi hætta sérstaklega skýr. Vegna áhættusamra lánveitinga og ónógs eftirlits með fjármálamarkaði glímum við enn við afleiðingar samdráttarins mikla, sem Merton hefði líklega lýst sem meiriháttar skaðvirkni.

Hluti þessarar þróunar er sveiflukenndur. Markaðir framleiða vörur eins og þeim er ætlað, en að lokum mettast þeir og framboð verður meira en eftirspurn. Hagkerfið gengur yfirleitt í gegnum tímabil umframframboðs, verðbólgu, þegar peningar kaupa minna í dag en í gær, og samdráttar, þegar hagkerfið dregst saman tvo ársfjórðunga í röð eða lengur. Samkvæmt virknihyggju ætti að leyfa markaðsöflunum að ganga í hagsveiflum milli þessara stiga. Í reynd breyta bandarísk stjórnvöld þó oft vöxtum til að hvetja til aukinna lánveitinga og þar með meiri útgjalda, svo draga megi úr hættu á efnahagskreppu, það er langvinnum samdrætti í mörgum geirum hagkerfisins. Fæst stjórnvöld eru reiðubúin að taka þá áhættu að láta hagsveifluna ganga óhindraða.

Sjónarhorn átakakenningar

Frá sjónarhorni átakakenningar er hagkerfið ekki uppspretta stöðugleika í samfélaginu. Þvert á móti endurspeglar það og viðheldur efnahagslegum ójöfnuði, einkum á kapítalískum markaði. Sjónarhornið er í klassískum skilningi marxískt: borgarastéttin, hin ráðandi stétt, safnar auði og völdum með því að arðræna og jafnvel kúga öreigana, það er verkafólkið, og telur þá sem geta ekki unnið, svo sem aldraða og veika, til hins stóra hóps atvinnulausra (Marx og Engels 1848). Frá hinum táknrænu, en líklega uppspunnu, orðum Maríu Antoinette, „Látum þau þá éta kökur“, þegar henni var sagt að bændur syltu, til Occupy Wall Street-hreyfingarinnar sem hófst í samdrættinum mikla hefur tilfinningin fyrir ranglæti lítið breyst. Fylgjendur átakakenningar telja að auður safnist á hendur þeirra sem eigi hann ekki skilið. Árið 2010 áttu 20 prósent Bandaríkjamanna 90 prósent af auði landsins (Domhoff 2014). Ójöfnuðurinn er ef til vill ekki jafn mikill og í Frakklandi fyrir byltingu, en nægir þó til þess að margir telji að í Bandaríkjunum ríki ekki það verðleikaræði sem látið er í veðri vaka.

Sjónarhorn táknrænnar samskiptahyggju

Táknræn samskiptahyggja byggist á örgreiningu samfélagsins. Hún beinir sjónum að því hvernig veruleikinn er félagslega mótaður í daglegum samskiptum og hvernig samfélagið verður til í samskiptum fólks sem leggur sameiginlegan skilning í tákn.

Mikilvægt hugtak táknrænnar samskiptahyggju sem tengist vinnu og hagkerfinu er starfsarfleifð. Það lýsir þeirri tilhneigingu barna að velja sama eða svipað starf og foreldrar þeirra, en rannsóknir hafa staðfest slík tengsl (Antony 1998). Börn lögreglufólks læra til dæmis þau viðmið og gildi sem auðvelda þeim að ná árangri í löggæslu. Þar sem þau hafa skýra fyrirmynd að starfsferli kann þeim jafnframt að þykja löggæsla sérstaklega aðlaðandi kostur. Starfsfélagsmótun tengist starfsarfleifð og felst í því að læra viðmið og gildi tiltekins starfs.

Að lokum mætti frá sjónarhorni táknrænnar samskiptahyggju rannsaka hvað stuðlar að starfsánægju. Melvin Kohn og samstarfsfólk hans (1990) komust að því að starfsfólk var líklegast til að vera ánægt þegar það taldi sig hafa stjórn á hluta vinnu sinnar, fannst það eiga þátt í ákvarðanatöku um starfið, var laust undan eftirliti og taldi framlag sitt nauðsynlegt fyrir niðurstöðu vinnunnar. Sunyal, Sunyal og Yasin (2011) komust að því að meiri viðkvæmni fyrir streitu, meiri streita og meiri skynjuð áhætta spáðu öll fyrir um minni starfsánægju.