11.2 Theoretical Perspectives on Race and Ethnicity

11.2 Fræðileg sjónarhorn á kynþátt og þjóðerni

Fræðileg sjónarhorn á kynþátt og þjóðerni

Skoða má kynþátt og þjóðerni út frá þremur meginsjónarhornum félagsfræðinnar: virknihyggju, átakakenningu og táknrænni samskiptahyggju. Þegar þú kynnir þér kenningarnar skaltu velta fyrir þér hver þeirra virðist sannfærandi og hvers vegna.

Virknihyggja

Virknihyggja leggur áherslu á að allir þættir samfélagsins gegni hlutverkum sem efla samheldni og viðhalda reglu og stöðugleika. Samkvæmt því sjónarhorni getur fólk af ólíkum kynþátta- og þjóðernisuppruna átt samskipti í sátt og viðhaldið félagslegu jafnvægi. Vandamál koma upp þegar einn eða fleiri kynþátta- eða þjóðernishópar búa við ójöfnuð og mismunun. Þá myndast spenna og átök sem valda tímabundinni röskun á starfsemi félagskerfisins. Þegar hvítur lögreglumaður varð svarta manninum George Floyd að bana árið 2020 brutust til dæmis út mótmæli þar sem krafist var réttlætis í kynþáttamálum og breytinga á löggæslu í Bandaríkjunum. Til að endurheimta fyrra ástand samfélagsins eða koma á nýju jafnvægi þurfa lögreglan og aðrir hlutar kerfisins að gera breytingar og aðlaganir sem vega upp röskunina.

Önnur leið til að beita virknihyggju við greiningu á kynþætti og þjóðerni er að skoða hvernig rasismi getur þjónað ákveðnu hlutverki í samfélaginu með því að styrkja tengsl innan innhóps þegar meðlimir úthóps eru útilokaðir. Samfélag getur til dæmis aukið samheldni með því að meina utanaðkomandi fólki aðgang. Rose (1951) benti hins vegar á að skaðlegar afleiðingar rasisma fælust meðal annars í því að hæfileikar fólks í undirokuðum hópi væru ekki nýttir. Samfélagið þyrfti jafnframt að verja tíma og fyrirhöfn, sem annars nýttust í öðrum tilgangi, til að viðhalda tilbúnum mörkum milli kynþátta. Hugleiddu hversu miklu fé, tíma og vinnu var varið í að viðhalda aðskildum og ójöfnum menntakerfum fyrir tíma borgararéttindahreyfingarinnar.

Samkvæmt virknihyggju hefði ójöfnuður milli kynþátta og þjóðernishópa ekki varað svo lengi nema hann gegndi mikilvægu hlutverki. Þessi ályktun getur þó verið vafasöm. Hvernig gætu rasismi og mismunun haft jákvæð áhrif á samfélagið? Nash (1964) hélt því meðal annars fram að rasismi þjónaði ráðandi hópnum með því að veita siðferðilega réttlætingu fyrir ójöfnuði milli kynþátta. Hugleiddu hvernig þrælaeigendur í suðurríkjunum fyrir borgarastyrjöldina réttlættu þrælahald með þeirri fullyrðingu að svart fólk væri í eðli sínu óæðra hvítu fólki og kysi þrældóm fremur en frelsi.

Samskiptahyggja

Í táknrænni samskiptahyggju eru kynþáttur og þjóðerni öflug tákn og uppsprettur sjálfsmyndar. Sumir fræðimenn innan þessarar hefðar telja raunar að tákn kynþáttar, en ekki kynþátturinn sjálfur, leiði til rasisma. Hinn þekkti samskiptahyggjufræðingur Herbert Blumer (1958) taldi kynþáttafordóma mótast í samskiptum meðlima ráðandi hóps. Án þeirra samskipta myndu einstaklingar í ráðandi hópnum ekki tileinka sér rasísk viðhorf. Samskiptin skapa einfaldaða mynd af undirokaða hópnum sem gerir ráðandi hópnum kleift að réttlæta hugmyndir sínar um hann og viðhalda þannig ríkjandi ástandi. Dæmi um þetta er þegar manneskja byggir hugmyndir sínar um tiltekinn hóp á myndum úr dægurmiðlum og dregur þær ekki í efa vegna þess að hún hefur aldrei hitt neinn úr hópnum.

Önnur leið til að beita sjónarhorni samskiptahyggjunnar er að skoða hvernig fólk skilgreinir eigin kynþátt og kynþátt annarra. Sumir sem skilgreina sig sem hvíta hafa meira litarefni í húðinni en sumir sem skilgreina sig sem svarta. Hvernig mótaðist sú sjálfsskilgreining að vera svartur eða hvítur?

Átakakenning

Átakakenningu er oft beitt til að greina ójöfnuð sem tengist kyni, stétt, menntun, kynþætti og þjóðerni. Út frá átakakenningu væri í sögu Bandaríkjanna horft til fjölmargra átaka fyrr og nú milli hvítrar valdastéttar og minnihlutahópa sem skilgreindir eru eftir kynþætti eða þjóðerni. Sérstaklega væri litið til átaka sem kviknuðu þegar ráðandi hópur taldi minnihlutahóp ógna sér. Vaxandi völd svarts fólks í Bandaríkjunum eftir borgarastyrjöldina leiddu seint á 19. öld til harðneskjulegra Jim Crow-laga sem skertu mjög pólitísk og félagsleg völd þess. Svarti skurðstofutæknirinn Vivien Thomas (1910–1985) tók til dæmis þátt í að þróa byltingarkennda skurðaðgerð sem bjargar börnum með bláma. Þótt hann framkvæmdi flóknar tilraunir í skurðlækningum var hann árum saman skráður og launaður sem húsvörður. Frá borgarastyrjöldinni hefur ítrekað verið reynt að skerða kosningarétt, meðal annars með pólitískri hagræðingu kjördæmamarka og hindrunum á kosningaþátttöku sem beinast einkum að hverfum minnihlutahópa.

Kenning um samtvinnun mismunarbreyta

Femíníski félagsfræðingurinn Patricia Hill Collins (1990) þróaði áfram kenningu um samtvinnun mismunarbreyta sem Kimberlé Crenshaw hafði fyrst sett fram árið 1989. Samkvæmt kenningunni er ekki unnt að aðskilja áhrif kynþáttar, stéttar, kyns, kynhneigðar og annarra eiginleika (mynd 11.4). Þegar við skoðum kynþátt og þá kosti og ókosti sem honum geta fylgt þurfum við að viðurkenna að upplifun okkar af honum mótast til dæmis af kyni og stétt. Margþætt ójöfn staða fléttast saman og mótar hvernig við upplifum kynþátt. Til að skilja fordóma þurfum við til dæmis að átta okkur á að fordómar gagnvart hvítri konu vegna kyns hennar eru mjög ólíkir margþættum fordómum gagnvart fátækri konu af asískum uppruna. Sú síðarnefnda verður fyrir staðalímyndum sem tengjast fátækt, kyni og þjóðernisstöðu hennar.

Menning sem viðheldur fordómum

Kenning um menningu sem viðheldur fordómum gengur út á að fordómar séu samofnir menningunni. Við ölumst upp umkringd staðalímyndum og hversdagslegum birtingarmyndum rasisma og fordóma. Hugleiddu hversdagslegar myndir með rasískum boðskap á umbúðum í matvöruverslunum eða staðalímyndir í vinsælum kvikmyndum og auglýsingum. Auðvelt er að sjá hvernig íbúi í norðausturhluta Bandaríkjanna, sem þekkir ef til vill engan Bandaríkjamann af mexíkóskum uppruna, gæti mótað með sér staðalímyndir út frá persónum á borð við Speedy Gonzalez eða talandi chihuahua-hundinn í auglýsingum Taco Bell. Við verðum öll fyrir áhrifum slíkra mynda og hugmynda og því er ómögulegt að vita hversu mikil áhrif þær hafa haft á hugsun okkar.