11.1 Kynþátta-, þjóðernis- og minnihlutahópar
11.1 Kynþátta-, þjóðernis- og minnihlutahópar
Námsmarkmið
Að þessum hluta loknum ættir þú að geta:
- Útskýrt muninn á kynþætti og þjóðerni
- Skilgreint meirihlutahóp (ráðandi hóp)
- Skilgreint minnihlutahóp (undirokaðan hóp)
Margir nemendur sem hefja nám í félagsfræði eru vanir að leggja sama skilning í hugtökin „kynþáttur“, „þjóðerni“ og „minnihlutahópur“, en í félagsfræði hafa þau hvert sína merkingu. Kynþáttur vísar til yfirborðskenndra líkamlegra einkenna sem tiltekið samfélag telur mikilvæg, en þjóðerni lýsir sameiginlegri menningu. Minnihlutahópar eru undirokaðir hópar, það er hópar sem skortir völd í samfélaginu óháð húðlit eða upprunalandi. Í nútímasögu Bandaríkjanna mætti til dæmis telja aldrað fólk til minnihlutahóps vegna þeirrar skertu stöðu sem útbreiddir fordómar og mismunun gagnvart því skapa. Tíu prósent starfsmanna á hjúkrunarheimilum viðurkenndu að hafa beitt aldraða manneskju líkamlegu ofbeldi á liðnu ári og 40 prósent viðurkenndu að hafa beitt aldraða manneskju andlegu ofbeldi (World Health Organization 2011). Í þessum kafla beinum við sjónum að minnihlutahópum sem skilgreindir eru eftir kynþætti og þjóðerni.
Hvað er kynþáttur?
Hugtakið kynþáttur vísar til flokkunar fólks eftir sameiginlegum líkamlegum eða félagslegum einkennum. Misjafnt er eftir samfélögum hvaða einkenni teljast skipta máli.
Hugtakið kynþáttur hefur tekið breytingum eftir menningarheimum og tímabilum. Með tímanum tengdist það síður ætterni og fjölskylduböndum en í auknum mæli yfirborðskenndum líkamlegum einkennum. Áður fyrr skiptu fræðimenn fólki í kynþáttaflokka eftir landsvæðum, þjóðerni, húðlit og fleiri þáttum. Heiti þeirra á kynþáttahópum vísuðu til dæmis til landsvæða eða húðlitar.
Þýski læknirinn, dýrafræðingurinn og mannfræðingurinn Johann Friedrich Blumenbach (1752–1840) setti fram eina af þekktustu flokkununum eftir rannsóknir á höfuðkúpum manna. Blumenbach skipti mannkyni í fimm kynþætti (MacCord 2014):
Með tímanum hafa kynþáttalýsingar á borð við flokkun Blumenbachs fallið úr notkun og nú er félagsleg smíð kynþáttar almennt viðurkennd leið til að skilja kynþáttaflokka. Samtök félagsvísindafólks, þar á meðal Bandaríska mannfræðifélagið, Bandaríska félagsfræðifélagið og Bandaríska sálfræðifélagið, hafa öll hafnað opinberlega kynþáttaskýringum á borð við þær sem taldar voru upp hér að framan. Rannsóknir á þessu sviði benda til þess að ekki sé unnt að greina kynþátt líffræðilega og að eldri kynþáttaflokkar hafi byggst á gervivísindum. Þeir voru oft notaðir til að réttlæta kynþáttafordóma og mismunun (Omi og Winant 1994; Graves 2003). Áður töldu sumir til dæmis að erfðafræðilegur munur kynþátta ákvarðaði greind. Þótt hugmyndinni hafi að mestu verið hafnað undir lok 20. aldar hefur hún skotið upp kollinum nokkrum sinnum á síðustu 50 árum, meðal annars í hinni víðlesnu og oft tilvitnuðu bók frá 1994, The Bell Curve. Síðan hafa rannsakendur lagt fram umfangsmikil gögn sem hrekja líffræðilega skýringu á greindarmun milli kynþátta. Þar á meðal hefur munur á greindarvísitölu minnkað verulega samhliða auknu aðgengi svarts fólks að menntun (Dickens 2006). Þessar rannsóknir og aðrar sem styðja niðurstöðurnar benda til þess að almennt lægri greindarvísitölu tiltekins kynþáttahóps megi fremur rekja til umhverfis en erfða, svo notuð séu hugtökin úr kaflanum um félagsmótun.
Nákvæmari og virðingarfyllri lýsingar hafa leyst margar eldri hugmyndir um kynþætti af hólmi, en sum gömlu heitin eru enn notuð. Almennt telst til dæmis óviðurkvæmilegt og móðgandi að vísa til Asíufólks eða frumbyggja Ameríku með heitum sem byggjast á lit, en viðtekið er að tala á þann hátt um hvítt og svart fólk. Árið 2020 tilkynntu ýmsir fjölmiðlar að þeir myndu framvegis rita heiti kynþátta með stórum upphafsstaf, þótt ekki fylgdu allir sömu reglum (Seipel 2020). Tæpum hundrað árum fyrr hafði félagsfræðingurinn og leiðtoginn W.E.B. Du Bois barist fyrir því að fréttastofur rituðu „Negro“, sem þá var almennt heiti, með stórum upphafsstaf. Sumir meðlimir kynþátta- eða þjóðernishópa endurheimta loks orð sem áður voru notuð til að smána þá (Rao 2018). Þessi dæmi sýna enn frekar að kynþáttur er félagsleg smíð og að tengsl fólks og hópa þróast stöðugt.
Hvað er þjóðerni?
Stundum er þjóðerni notað sem samheiti við kynþátt, en um mjög ólík hugtök er að ræða. Þjóðerni byggist á sameiginlegri menningu, það er siðum, viðmiðum, gildum og viðhorfum hóps. Til sameiginlegra einkenna geta meðal annars talist tungumál, trú og hefðir. Líkt og kynþáttur er þjóðerni vandmeðfarið hugtak og merking þess hefur breyst með tímanum. Fólk getur ýmist verið flokkað eftir þjóðerni eða skilgreint sig sjálft þannig á flókinn og jafnvel mótsagnakenndan hátt. Þjóðernishópar á borð við Íra, Bandaríkjamenn af ítölskum uppruna, Rússa, gyðinga og Serba geta til dæmis að mestu talist til kynþáttaflokksins „hvítt fólk“. Líkt og kynþáttur er þjóðerni enn notað til að skilgreina fólk, bæði af einstaklingum og stofnunum, hvort sem það gerist í manntali, fjölbreytniátaki, lögum gegn mismunun eða einfaldlega í daglegum samskiptum.
Í sumum tilvikum er þjóðerni ranglega notað sem samheiti yfir landsuppruna, en um aðskilin hugtök er að ræða. Landsuppruni, sem einnig er stundum ruglað saman við ríkisfang, vísar til landfræðilegra og stjórnmálalegra tengsla við fæðingar- eða búsetuland. Íbúar sama ríkis geta hins vegar tilheyrt fjölmörgum þjóðernishópum sem fólk utan svæðisins þekkir oft ekki, og það getur valdið misskilningi. Einstaklingur í Bandaríkjunum gæti til dæmis, án ills ásetnings, talað um allt víetnamskt fólk sem einn þjóðernishóp. Í Víetnam eru þó 54 þjóðernishópar viðurkenndir opinberlega.
En málið er enn flóknara. Ólíkir en nátengdir þjóðernishópar geta stundum myndað sameiginlegan yfirhóp margra þjóðernishópa til að tengja þá, efla borgaraleg réttindi, öðlast viðurkenningu eða ná öðrum markmiðum. Fólk af ólíkum þjóðernis- og landsuppruna frá Víetnam, Kambódíu, Laos og nágrannaríkjum getur til dæmis átt sameiginleg menningarleg eða málleg gildi og sameinast um sameiginlega sjálfsmynd. Það þarf ekki að fela í sér að einstakir þjóðernishópar afmáist, en rétt heiti og hóptengsl geta ráðist af samhengi og verið vandmeðfarin. Hinn fjölmenni hópur Bandaríkjamanna af asískum uppruna kann að tileinka sér sameiginlega sjálfsmynd innan Bandaríkjanna. Það getur þó ráðist af aldri fólks og birst með ólíkum hætti eftir því við hvern er talað (Park 2008). Einstaklingur sem skilgreinir sig sem Bandaríkjamann af asískum uppruna heima í Houston notar til dæmis ekki endilega sömu skilgreiningu í heimsókn hjá stórfjölskyldu sinni í Japan. Á svipaðan hátt geta sumir úr hópi fólks frá Mexíkó, Mið-Ameríku og Suður-Ameríku tekið heitin Latinx, Latina eða Latino upp á sína arma, en aðrir í hópnum hafnað þeim (Martinez 2019).
Hvað eru minnihlutahópar?
Félagsfræðingurinn Louis Wirth (1945) skilgreindi minnihlutahóp sem „hvern þann hóp fólks sem vegna líkamlegra eða menningarlegra einkenna sinna er aðgreindur frá öðrum í samfélaginu þar sem hann býr, sætir annarri og lakari meðferð og lítur því á sig sem þolanda sameiginlegrar mismununar“. Hugtakið minnihluti felur í sér mismunun. Í félagsfræði má nota heitið undirokaður hópur um minnihlutahóp, en ráðandi hópur um þann hóp sem fer með stjórn eða myndar þann meirihluta sem hefur aðgang að völdum og forréttindum í tilteknu samfélagi. Samkvæmt þessum skilgreiningum fer ráðandi hópur með mest völd í samfélaginu, en undirokaðir hópar hafa minni völd en hann.
Athugið að minnihlutahópur þarf ekki að vera tölulegur minnihluti. Fjölmennari hópur getur talist minnihlutahópur vegna valdaleysis síns. Skortur á völdum er megineinkenni minnihlutahóps, eða undirokaðs hóps. Í aðskilnaðarstefnunni í Suður-Afríku arðrændi og kúgaði hvítur minnihluti til dæmis tölulegan meirihluta landsmanna, það er svarta íbúa landsins.
Samkvæmt Charles Wagley og Marvin Harris (1958) einkennist minnihlutahópur af fimm þáttum: (1) ójafnri meðferð og minni áhrifum á eigið líf, (2) aðgreinandi líkamlegum eða menningarlegum einkennum, svo sem húðlit eða tungumáli, (3) ósjálfráðri aðild að hópnum, (4) vitund um undirokun og (5) háu hlutfalli hjónabanda innan hópsins. Hinsegin fólk, fólk sem iðkar trú sem er ekki útbreidd þar sem það býr og fatlað fólk eru fleiri dæmi um mögulega minnihlutahópa.
Kenningin um blóraböggul, sem var upphaflega þróuð út frá kenningu Dollards (1939) um gremju og árásarhneigð, gerir ráð fyrir að ráðandi hópur beini ómarkvissri árásarhneigð sinni að undirokuðum hópi. Sagan geymir mörg dæmi um að undirokaður hópur sé gerður að blóraböggli. Á síðustu öld kenndi Adolf Hitler til dæmis gyðingum um félagsleg og efnahagsleg vandamál Þýskalands. Í Bandaríkjunum hafa nýir innflytjendur oft verið gerðir að blórabögglum og þeim kennt um vandamál þjóðarinnar eða einstaklinga. Mörg fylki hafa sett lög sem takmarka stjórnmálaleg réttindi innflytjenda. Slík lög njóta vinsælda vegna þess að þau gera ráðandi hópnum kleift að gera undirokaðan hóp að blóraböggli.
Margþætt sjálfsmynd
Fyrir 20. öld voru hjónabönd milli fólks af ólíkum kynþáttum, sem kölluð voru kynþáttablöndun, afar sjaldgæf og víða ólögleg. Kynferðisleg undirokun fólks í þrælahaldi leiddi vissulega til fæðingar barna með blandaðan kynþáttauppruna, en þau voru yfirleitt talin svört og þar með eign annarra. Margþætt kynþáttasjálfsmynd var almennt ekki viðurkennd, að kreólum hugsanlega undanskildum. Kreólasamfélag varð til í hafnarborginni New Orleans, þar sem menning fólks af blönduðum kynþáttum þróaðist meðal íbúa af frönskum og afrískum uppruna. Ólíkt því sem gerðist annars staðar í landinu höfðu „kreólar sem töldust litaðir“ meiri félagsleg, efnahagsleg og menntunarleg tækifæri en flest svart fólk í Bandaríkjunum.
Á nútímanum hefur afnám laga gegn hjónaböndum milli kynþátta, ásamt þróun í átt að jafnrétti og lagavernd gegn rasisma, smám saman dregið úr félagslegri smán sem tengist hjónabandi við manneskju utan eigin kynþáttahóps. Slíkt hjónaband er ein tegund hjónabands utan eigin kjarnafélagshóps. Nú er algengt að börn foreldra af ólíkum kynþáttum viðurkenni og fagni margþættri þjóðernissjálfsmynd sinni. Kylfingurinn Tiger Woods á til dæmis kínverskan, taílenskan, afróamerískan, amerískan frumbyggja- og hollenskan uppruna. Hann kallar þjóðerni sitt í gamni „Cablinasian“, orð sem hann smíðaði með því að sameina vísanir í nokkra þætti uppruna síns. Þótt þróunin sé á þessa leið birtist hún ekki enn á öllum sviðum samfélagsins. Manntal Bandaríkjanna bætti til dæmis tiltölulega nýlega við fleiri valkostum til sjálfsskilgreiningar, svo sem fólki af rómönskum uppruna sem telst ekki hvítt. Sífellt fleiri völdu fleiri en einn kynþátt til að lýsa sér í manntalinu árið 2020, sem bendir til þess að einstaklingar búi yfir margþættri sjálfsmynd.