1.2 Saga félagsfræðinnar
1.2Saga félagsfræðinnar
Námsmarkmið
Að loknum þessum hluta ættir þú að geta:
- Útskýrt hvers vegna félagsfræðin varð til á þeim tíma sem raun bar vitni.
- Lýst því hvernig félagsfræði varð sjálfstæð fræðigrein.
Í árþúsundir hefur fólk velt fyrir sér tengslum milli einstaklingsins og samfélagsins. Heimspekingar fornaldar fjölluðu um mörg þeirra viðfangsefna sem enn eru rannsökuð í félagsfræði, meðal annars félagsleg átök, hagkerfi, félagslega samheldni og völd. Með slíkum rannsóknum leituðust þeir við að lýsa fyrirmyndarsamfélagi, rétt eins og fræðimenn gera enn (Hannoum, 2003). Þótt vestrænir heimspekingar á borð við Platon og nemanda hans Aristóteles séu okkur kunnugri veltu austrænir heimspekingar einnig fyrir sér samfélagsmálum.
Fremur fáir eldri textar um félagslíf hafa varðveist sem ekki eru trúarlegs eðlis. Frá 4. öld og fram á 19. öld var kaþólska kirkjan meginmiðstöð valds frá því svæði sem nú er Tyrkland í austri til Vestur- og Norður-Evrópu, þar á meðal Bretlandseyja. Aðalsfólk og munkar, sem afrituðu helgirit í höndunum, voru meðal fárra læsra hópa. Samhliða þessu safnaði kirkjan sífellt meiri völdum á sína hendi. Árið 800 krýndi Leó III páfi Karlamagnús, konung Frankaveldis — sem náði yfir landsvæði í Frakklandi, Belgíu, Hollandi og Þýskalandi nútímans — keisara hins heilaga rómverska ríkis. Þar með fékk einn maður veruleg yfirráð yfir mestallri Evrópu. Kaþólska kirkjan gat þá viðhaldið eigin hefðum og varið þær gegn áhrifum annarra trúarbragða. Fólk sem fylgdi samfélagsháttum sem gengu gegn kenningum kirkjunnar var oft myrt, brennt á báli eða stimplað villutrúarfólk. Þær heimildir sem varðveist hafa eru því mjög hlutdrægar og veita ekki óvilhalla mynd af samfélagsháttum tímans.
Á 13. öld varð kínverski sagnfræðingurinn Ma Tuan-Lin fyrstur til að gera grein fyrir þeim félagslegu öflum sem liggja að baki sögulegri þróun og knýja hana áfram. Greininguna birti hann í tímamótaalfræðiriti sínu, Almenn rannsókn á bókmenntaleifum.
Á 14. öld lagði túniski sagnfræðingurinn Ibn Khaldun (1332–1406) grunn að nútímafélagsfræði og hagfræði. Hann setti fram kenningu um félagsleg átök, bar saman hirðingjasamfélög og kyrrsetusamfélög, greindi stjórnmálahagfræði og kannaði hvernig félagsleg samheldni ættbálks tengdist getu hans til að öðlast völd (Hannoum, 2003). Khaldun véfengdi valdhafa oft. Félagsfræðingar lenda enn gjarnan í miðju deilna þegar þeir rannsaka og fjalla um samfélagsmál og samfélagsvanda.
Frá 1347 til 1522 geisaði kýlapestin í Evrópu og varð allt að 35 prósentum íbúanna að bana (Armstrong, 2019). Faraldurinn reið trúverðugleika kaþólsku kirkjunnar þungt högg. Í upplausninni sem fylgdi komu fram verk Kópernikusar, Galíleós, Leonardos, Newtons, Linnés og annarra hugsuða sem gengu stundum gegn kenningum kirkjunnar. Atburði sem áður höfðu verið taldir verk guðlegrar forsjónar var nú unnt að greina með skynsemi og athugunum og skýra með vísindalegum tilgátum sem mátti prófa og endurprófa. Þegar læsi breiddist út með landvinningum og nýlenduvæðingu urðu sífellt fleiri heimildir og rit tiltæk. Þannig gátu félagsfræðingar og sagnfræðingar smám saman dregið upp heildstæðari mynd af samfélaginu.
Á 18. öld mótuðu heimspekingar upplýsingarinnar almennar meginreglur til að skýra félagslíf. Hugsuðir á borð við John Locke, François-Marie Arouet (Voltaire), Immanuel Kant og Thomas Hobbes brugðust við því sem þeir töldu samfélagsmein með skrifum sem ætlað var að stuðla að umbótum. Mary Wollstonecraft (1759–1797) fjallaði um stöðu kvenna í samfélaginu. Verk hennar voru, líkt og verk Harriet Martineau og Jane Addams, lengi sniðgengin í fræðasamfélagi þar sem karlar réðu ríkjum. Frá áttunda áratug 20. aldar hefur Wollstonecraft þó almennt verið talin fyrsti áhrifamikli femíníski hugsuðurinn. Hagkerfi, fjölskyldur, heilbrigði og hreinlæti, ásamt sóknar- og varnarmálum ríkja, voru meðal fjölmargra viðfangsefna félagslífs sem hugsuðir tímans tóku til umfjöllunar.
Í upphafi 19. aldar ollu iðnbyltingin, auknir fólksflutningar og ný störf miklum samfélagsbreytingum. Viðskipti, ferðalög og hnattvæðing færðust jafnframt í aukana og margir kynntust í fyrsta sinn samfélögum og menningarheimum öðrum en sínum eigin. Milljónir fluttu til borga og margir sneru baki við hefðbundnum trúarskoðunum. Hugmyndir dreifðust hratt, nýir hópar urðu til og stjórnmálaákvarðanir urðu í auknum mæli að opinberum málum. Sumir úr nýrri kynslóð heimspekinga töldu sig geta greint samhengi þessara miklu breytinga.
Fræðigrein verður til: Evrópskir kenningasmiðir
Auguste Comte (1798–1857)
Franski ritgerðarhöfundurinn Emmanuel-Joseph Sieyès (1748–1836) mótaði heitið félagsfræði fyrstur manna árið 1780, í handriti sem aldrei var gefið út (Fauré o.fl., 1999). Auguste Comte (1798–1857) tók heitið aftur upp árið 1838. Comte hóf nám í verkfræði en varð síðar nemandi félagsheimspekingsins Claude Henri de Rouvroy, greifa af Saint-Simon (1760–1825). Báðir töldu þeir að unnt væri að rannsaka samfélagið með sömu vísindalegu aðferðum og beitt var í náttúruvísindum. Comte trúði jafnframt að félagsvísindafólk gæti stuðlað að betra samfélagi. Þegar fræðimenn hefðu greint lögmálin sem stýrðu samfélaginu gætu félagsfræðingar, að hans mati, tekist á við vanda á borð við ófullnægjandi menntun og fátækt (Abercrombie o.fl., 2000).
Comte kallaði vísindalega rannsókn á félagslegum mynstrum pósitívisma (raunhyggju). Hann lýsti heimspeki sinni í bókaflokknum Námskeið í pósitívri heimspeki (1830–1842) og ritinu Almennt yfirlit um pósitívisma (1848). Hann taldi að uppgötvun lögmálanna sem stýrðu samskiptum einstaklinga og samfélaga myndi marka upphaf nýs tímabils pósitívisma í sögunni. Fræðigreinin og hugtakanotkun hennar hafa síðan þróast, en félagsfræðingar líta enn svo á að starf þeirra geti haft jákvæð áhrif.
Harriet Martineau (1802–1876)
Harriet Martineau kynnti félagsfræði fyrir enskumælandi fræðimönnum með þýðingum sínum á ritum Comtes úr frönsku. Hún var meðal frumkvöðla í greiningu samfélagshátta og fjallaði meðal annars um hagfræði, þjóðfélagsstéttir, trúarbrögð, sjálfsvíg, stjórnarfar og réttindi kvenna. Ferill hennar hófst með Myndskreytingar úr stjórnmálahagfræði, riti sem fræddi almenning um grundvallaratriði hagfræði (Johnson, 2003). Síðar mótaði hún fyrstu kerfisbundnu aðferðina til alþjóðlegs samanburðar á félagslegum stofnunum. Henni beitti hún í tveimur þekktustu félagsfræðiritum sínum: Samfélagið í Bandaríkjunum (1837) og Endurlit yfir ferðalag um Vesturlönd (1838).
Martineau taldi starfshætti kapítalismans stangast á við þau siðferðisgildi sem Bandaríkjamenn sögðust aðhyllast. Hún gagnrýndi kerfi hins frjálsa framtaks þar sem verkafólk var arðrænt og hneppt í fátækt á meðan eigendur fyrirtækja auðguðust. Hún benti einnig á að sú yfirlýsing að allir væru skapaðir jafnir samræmdist illa skorti kvenna á réttindum. Líkt og Mary Wollstonecraft naut Martineau lítillar viðurkenningar á sínum tíma, enda réðu karlar þá ríkjum innan félagsfræðinnar í háskólum.
Karl Marx (1818–1883)
Karl Marx var þýskur heimspekingur og hagfræðingur. Árið 1848 skrifuðu hann og Friedrich Engels (1820–1895) Kommúnistaávarpið í sameiningu. Ritið er eitt áhrifamesta stjórnmálarit sögunnar og þar birtist jafnframt samfélagskenning Marx, sem var mjög frábrugðin hugmyndum Comtes.
Marx hafnaði pósitívisma Comtes. Hann taldi samfélög vaxa og breytast vegna baráttu þjóðfélagsstétta um framleiðslutækin. Þegar Marx mótaði kenningar sínar höfðu iðnbyltingin og uppgangur kapítalismans skapað gríðarlegt auðbil milli verksmiðjueigenda og verkafólks. Kapítalismi, það er hagkerfi þar sem vörur og framleiðslutæki eru í einkaeign einstaklinga eða fyrirtækja, hafði þá náð fótfestu í mörgum löndum.
Marx spáði því að ójöfnuður kapítalismans yrði svo mikill að verkafólk gerði að lokum uppreisn. Kapítalisminn myndi þá hrynja og kommúnismi taka við. Kommúnismi er hagkerfi án einkaeignar einstaklinga eða fyrirtækja: öll verðmæti eru í sameign og þeim er dreift eftir þörfum. Marx taldi kommúnisma réttlátara kerfi en kapítalisma.
Efnahagsspár Marx rættust ekki innan þess tíma sem hann gerði ráð fyrir. Hugmynd hans um að félagsleg átök knýi samfélagsbreytingar er þó enn ein af meginkenningum nútímafélagsfræði.
Herbert Spencer (1820–1903)
Árið 1873 gaf enski heimspekingurinn Herbert Spencer út Rannsókn á félagsfræði, fyrstu bókina sem hafði orðið „félagsfræði“ í titlinum. Spencer hafnaði stórum hluta heimspeki Comtes, kenningu Marx um stéttabaráttu og stuðningi hans við kommúnisma. Hann studdi þess í stað stjórnarfar þar sem markaðsöfl fengju að móta kapítalismann. Verk Spencers höfðu áhrif á marga frumkvöðla félagsfræðinnar, meðal annars Émile Durkheim (1858–1917). Með verk Charles Darwins til hliðsjónar skrifaði Spencer: „Þetta er afkoma hinna hæfustu, sem ég hef hér leitast við að lýsa með vélrænum hætti og Darwin hefur kallað ‚náttúruval‘ eða varðveislu þeirra kynstofna sem njóta hylli í lífsbaráttunni“ (Spencer, 1864). Ummælin hafa oft verið rangtúlkuð og nýtt af fólki sem telur einn kynþátt öðrum æðri.
Georg Simmel (1858–1918)
Georg Simmel var þýskur listgagnrýnandi sem skrifaði jafnframt mikið um félagsleg og pólitísk málefni. Hann tók afstöðu gegn pósitívisma og fjallaði meðal annars um félagsleg átök, hlutverk peninga, sjálfsmynd einstaklingsins í borgarlífi og ótta Evrópubúa við utanaðkomandi fólk (Stapley, 2010). Stór hluti verka hans byggðist á kenningum á míkróstigi og greiningu á samskiptamynstrum tveggja og þriggja manna hópa. Simmel lagði einnig áherslu á menningu einstaklingsins, sem hann tengdi skapandi getu hvers og eins (Ritzer og Goodman, 2004).
Émile Durkheim (1858–1917)
Émile Durkheim átti stóran þátt í að festa félagsfræði í sessi sem sjálfstæða háskólagrein. Árið 1895 stofnaði hann fyrstu félagsfræðideild Evrópu við Háskólann í Bordeaux og gaf út Reglur félagsfræðilegrar aðferðar. Í ritinu Verkaskiptingin í samfélaginu (1893) útfærði hann kenningu sína um þróun samfélaga úr frumstæðum samfélagsgerðum í kapítalísk iðnaðarsamfélög. Durkheim taldi að fólk öðlaðist þá stöðu í samfélaginu sem verðleikar þess réttlættu.
Durkheim taldi félagsfræðingum fært að rannsaka hlutlægar félagslegar staðreyndir (Poggi, 2000). Með slíkum rannsóknum mætti jafnframt greina hvort samfélag væri „heilbrigt“ eða „sjúkt“. Heilbrigð samfélög einkenndust af stöðugleika, en í sjúkum samfélögum leystust félagsleg viðmið upp.
Árið 1897 reyndi Durkheim að sýna fram á notagildi reglna sinna um félagsfræðilegar rannsóknir með útgáfu ritsins Sjálfsvígið. Hann bar saman sjálfsvígstölur úr ólíkum lögregluumdæmum til að kanna mun á samfélögum kaþólikka og mótmælenda. Muninn rakti hann til félagslegra og trúarlegra afla fremur en einstaklingsbundinna eða sálfræðilegra orsaka.
Max Weber (1864–1920)
Max Weber, einn áhrifamesti félagsfræðingur síns tíma, stofnaði félagsfræðideild við Ludwig Maximilian-háskólann í München árið 1919. Hann skrifaði um fjölmörg félagsfræðileg viðfangsefni, meðal annars stjórnmálabreytingar í Rússlandi og félagsleg öfl sem mótuðu líf verksmiðjufólks. Þekktasta verk hans er bókin Mótmælendasiðferðið og andi kapítalismans frá 1904. Kenning bókarinnar er enn umdeild. Sumir telja Weber hafa haldið því fram að trú margra mótmælenda, einkum kalvínista, hafi stuðlað að uppgangi kapítalismans. Aðrir túlka hann svo að hugmyndafræði kapítalismans og mótmælendatrúar samræmist einfaldlega hvor annarri.
Weber taldi erfitt, jafnvel ómögulegt, að nota hefðbundnar vísindalegar aðferðir til að spá nákvæmlega fyrir um hegðun hópa, eins og sumir félagsfræðingar vonuðust til. Við rannsóknir yrði að taka tillit til áhrifa menningar á mannlega hegðun. Rannsakendur þyrftu einnig að vera meðvitaðir um hvernig eigin menningarlega hlutdrægni gæti haft áhrif á störf þeirra. Weber og Wilhelm Dilthey kynntu hugtakið Verstehen til að takast á við þennan vanda. Þýska orðið vísar til djúps skilnings. Þegar utanaðkomandi athugandi beitir Verstehen við rannsókn á félagslegum heimi — hvort sem um er að ræða heilan menningarheim eða afmarkaðar aðstæður — reynir hann að skilja heiminn frá sjónarhóli þeirra sem þar taka þátt.
Í Eðli félagslegrar athafnar lýsti Weber félagsfræði sem fræðigrein sem leitast við „að túlka merkingu félagslegrar athafnar og veita þannig orsakaskýringu á framvindu hennar og áhrifum“. Weber og aðrir félagsfræðingar sem deildu sjónarmiði hans gagnrýndu pósitívisma og lögðu áherslu á huglæga túlkun félagslegra ferla, menningarlegra viðmiða og samfélagslegra gilda. Af þessari nálgun spruttu rannsóknaraðferðir sem miðuðu ekki að alhæfingum eða forspám, eins og hefð er fyrir í vísindum, heldur að kerfisbundnum og djúpum skilningi á félagslegum heimum.
Munurinn á rannsóknarnálgunum sem byggjast annars vegar á pósitívisma og hins vegar á andstöðu við hann er oft talinn liggja til grundvallar skilunum milli megindlegrar og eigindlegrar félagsfræði nútímans. Í megindlegri félagsfræði er beitt tölfræðilegum aðferðum, til dæmis könnunum með fjölda þátttakenda. Gögnin eru síðan greind með tölfræðiaðferðum til að leita að mynstrum í mannlegri hegðun. Eigindleg félagsfræði leitast við að skilja hegðun fólks með djúpviðtölum, rýnihópum og greiningu efnisheimilda á borð við bækur, tímarit, fræðirit og dægurmiðla.
Fræðigreininni beitt: Bandarískir kenningasmiðir og starfandi félagsfræðingar
Í upphafi 20. aldar festi félagsfræði rætur í háskólum Bandaríkjanna. William Sumner gegndi fyrsta prófessorsembættinu í félagsfræði við Yale-háskóla, Franklin Giddings varð fyrstur til að hljóta fulla prófessorsstöðu í greininni við Columbia-háskóla og Albion Small skrifaði fyrstu kennslubókina í félagsfræði. Fyrstu bandarísku félagsfræðingarnir prófuðu og hagnýttu kenningar evrópsku fræðimannanna og urðu leiðandi í félagsfræðilegum rannsóknum. Lester Ward (1841–1913) þróaði rannsóknaraðferðir félagsvísinda og færði rök fyrir því að nota vísindalega aðferð og megindleg gögn (sjá 2. kafla) til að sýna fram á áhrif stefnumála. Félagsvísindafólk taldi að félagsfræðin yrði að tileinka sér reynslubundnar nálganir til að öðlast viðurkenningu í bandarísku fræðasamfélagi.
W.E.B. Du Bois (1868–1963)
Harvard-menntaði sagnfræðingurinn William Edward Burghardt (W.E.B.) Du Bois var brautryðjandi í beitingu strangrar reynslubundinnar aðferðafræði í félagsfræði. Í tímamótarannsókn sinni á samfélagi svartra Bandaríkjamanna í Fíladelfíu á árunum 1896–1897 tók hann hundruð viðtala til að skrá fjölskyldumynstur og atvinnuhætti samfélagsins og meta helstu áskoranir þess. Þessar nýju og yfirgripsmiklu aðferðir voru gerólíkar lítt vísindalegum vinnubrögðum samtímans, sem Du Bois líkti við að rannsaka samfélagið út um glugga á bíl á ferð. Vísindaleg nálgun hans mótaði heilu rannsóknarskólana innan félagsfræðinnar og varð fyrirmynd að aðferðum nútímans. Í riti sínu frá 1899 lagði Du Bois jafnframt fram reynslubundin gögn gegn gervivísindalegum hugmyndum um líffræðilega kynþáttahyggju (Morris, 2015; Green og Wortham, 2018), sem höfðu verið notaðar til að réttlæta kúgun fólks af ólíkum kynþáttum.
Du Bois gegndi einnig lykilhlutverki í baráttunni fyrir auknum réttindum svarts fólks. Honum þóttu framfarir of hægar og hann var ósammála svörtum leiðtogum sem ráðlögðu meiri undanlátssemi gagnvart kynþáttahyggju. Du Bois varð því leiðtogi þess sem síðar nefndist Niagara-hreyfingin. Árið 1905 sömdu hann og fleiri yfirlýsingu þar sem krafist var tafarlauss pólitísks, efnahagslegs og félagslegs jafnréttis fyrir svarta Bandaríkjamenn. Nokkrum árum síðar tók hann þátt í stofnun National Association for the Advancement of Colored People (NAACP) og varð útgáfustjóri samtakanna.
Thorstein Veblen (1857–1929)
Eftir stutt atvinnuleysistímabil að loknu háskólanámi fór Thorstein Veblen að rannsaka efnahagslífið frá félagslegu sjónarhorni. Hann skrifaði um makindastéttina, atvinnurekendastéttina og önnur viðfangsefni sem tengdust sjálfu hugtakinu „vinna“. Rannsóknir hans beindust að langtímaatvinnulausu fólki, þeim sem voru tímabundið atvinnulausir, verkalýðsstéttum og áhrifum tækni og atvinnulífs á samfélagið. Veblen er þekktur sem einn af stofnendum stofnanahagfræðinnar.
Jane Addams (1860–1935)
Jane Addams stofnaði Hull House, miðstöð sem veitti efnalitlum innflytjendum félagslega þjónustu og menntun. Um leið skapaði starfsemin víðtæk tækifæri til félagsfræðilegra rannsókna. Addams stofnaði miðstöðina í Chicago og starfaði náið með Chicago-skóla félagsfræðinnar við Háskólann í Chicago. Þessi fræðiskóli lagði mikla áherslu á hvernig umhverfið mótar samskipti og hegðun. Rannsóknir við Hull House nýttust við opinbera stefnumótun um barnavinnu, innflytjendamál, heilbrigðisþjónustu og fleiri málaflokka.
Charles Horton Cooley (1864–1929)
Charles Horton Cooley hélt því fram að fólk bæri sig saman við aðra til að mæla sig við félagsleg viðmið og tryggja stöðu sína innan hópsins. Hugmyndina nefndi hann spegilsjálfið: við „sjáum“ okkur sjálf í viðbrögðum þeirra sem við eigum samskipti við. Jákvæð viðbrögð annarra auka, samkvæmt kenningunni, líkur á að við höldum tiltekinni hegðun áfram. Cooley skrifaði ítarlega um það sem hann taldi skipan mannlífsins í Mannlegt eðli og samfélagsskipanin (1902) og síðar í Félagsskipan (1909). Hann hafði miklar áhyggjur af vaxandi einstaklingshyggju og samkeppni í bandarísku samfélagi og óttaðist að fjölskyldulíf raskaðist þegar frumhópar misstu vægi sitt.
George Herbert Mead (1863–1931)
George Herbert Mead var heimspekingur og félagsfræðingur sem rannsakaði hvernig hugurinn og sjálfið mótast af félagslegum ferlum (Cronk, án ártals). Hann taldi sýn einstaklings á sjálfan sig byggjast að verulegu leyti á samskiptum við aðra. Þótt Mead tæki upp hugmynd Cooleys um spegilsjálfið taldi hann viðbrögð við jákvæðri eða neikvæðri speglun ráðast af því hver hinn aðilinn væri. Einstaklingar sem mest áhrif höfðu á líf fólks voru mikilvægir aðrir, en hinn alhæfði annar táknaði skipulögð og almenn viðhorf félagshópsins. Mead er, ásamt Cooley og Erving Goffman, oft talinn einn af feðrum táknrænnar samskiptahyggju.
Robert E. Park (1864–1944)
Robert E. Park er þekktastur sem frumkvöðull félagsvistfræði. Sem fulltrúi Chicago-skólans rannsakaði hann hvernig fólk lifði í og mótaðist af umhverfi sínu. Park var meðal fyrstu félagsfræðinganna sem beindu sjónum að þjóðernislegum minnihlutahópum og skrifaði um kúgun Kongóbúa af hálfu Belga. Eftir að hann sneri aftur til Bandaríkjanna rannsökuðu hann og Ernest Burgess hverfi í borgarkjarnanum. Þeir sýndu fram á að félagslegt óskipulag var þar útbreitt óháð því hverjir bjuggu í hverfunum. Rót óskipulagsins lá því ekki hjá íbúunum heldur í umhverfinu.