1.1 Hvað er félagsfræði?

1.1 Hvað er félagsfræði?

Hvað eru samfélag og menning?

Félagsfræði er vísindaleg og kerfisbundin rannsókn á hópum og samskiptum innan þeirra, samfélögum og félagslegum samskiptum — allt frá litlum, nánum hópum til mjög fjölmennra hópa. Félagsfræðingar nota hugtakið samfélag um hóp fólks sem býr á afmörkuðu landsvæði, á samskipti sín á milli og býr að sameiginlegri menningu.

Félagsfræðingar rannsaka samfélagið á öllum sviðum og stigum. Á míkróstigi beina þeir sjónum að litlum hópum og samskiptum einstaklinga, en greining á makróstigi varpar ljósi á þróun innan stórra hópa og samfélaga og þeirra á milli. Rannsókn á míkróstigi gæti til dæmis kannað viðteknar samræðureglur í ólíkum hópum, svo sem meðal unglinga eða fólks í viðskiptalífinu. Greining á makróstigi gæti aftur á móti beinst að því hvernig málnotkun hefur breyst í tímans rás eða með tilkomu samfélagsmiðla.

Hugtakið menning vísar til þeirra venja, gilda og viðhorfa sem hópur á sameiginleg. Menning tekur til lífshátta hópsins í heild, allt frá hversdagslegum samskiptum til þess sem mestu skiptir í lífi meðlima hans. Hún nær yfir allt sem samfélagið skapar, þar á meðal reglurnar sem móta félagslífið.

Félagsfræðingar beita oft félagsfræðilegu innsæi við rannsóknir á menningu. Frumkvöðullinn C. Wright Mills lýsti því sem vitund um tengsl hegðunar og reynslu einstaklings við þá víðari menningu sem mótar val hans og skynjun. Félagsfræðilegt innsæi gerir okkur kleift að skoða hegðun okkar sjálfra og annarra í samhengi við sögu og félagsgerð (1959). Ákvörðun um að ganga í hjónaband er eitt dæmi. Í Bandaríkjunum ráðast slíkar ákvarðanir að miklu leyti af tilfinningum einstaklinga, en það skiptir einnig máli hvort hjónabandið telst félagslega viðurkennt við aðstæður þeirra.

Hafa verður í huga að menning er sköpuð af fólkinu í samfélaginu. Félagsfræðingar forðast því að fjalla um „menningu“ eins og hún væri lifandi vera eða sjálfstæður veruleiki. Hlutgerving nefnist sú hugsunarvilla að líta á óhlutbundið hugtak eins og það hafi raunverulega, efnislega tilvist (Sahn, 2013).

Að greina mynstur: Sýn félagsfræðinga á samfélagið

Félagsfræðingar beina sjónum að reynslu einstaklinga og því hvernig samskipti við hópa og samfélagið móta hana. Frá félagsfræðilegu sjónarhorni verða persónulegar ákvarðanir ekki til í tómarúmi. Menningarmynstur, félagsleg öfl og önnur áhrif beina fólki að einum kosti fremur en öðrum. Til að greina slík almenn mynstur rannsaka félagsfræðingar hegðun stórra hópa sem búa í sama samfélagi og verða fyrir sambærilegum félagslegum þrýstingi.

Tökum breytingar á bandarískum fjölskyldum sem dæmi. Áður fyrr var „dæmigerða“ fjölskyldan sögð samanstanda af giftum foreldrum sem bjuggu með ógiftum börnum sínum. Nú fjölgar ógiftum pörum, samkynja pörum, einstæðum foreldrum og einstaklingsheimilum. Stórfjölskylduheimili verða einnig algengari, en þar búa til dæmis afar og ömmur, frændsystkini eða uppkomin börn á sama heimili. Enn eru einstæðar mæður, 15 milljónir talsins, meirihluti einstæðra foreldra, en 3,5 milljónir feðra ala einnig upp börn sín einir (U.S. Census Bureau, 2020). Einstaklingar og sambúðarpör velja jafnframt í auknum mæli að eignast og ala upp börn utan hjónabands með aðstoð staðgöngumæðra eða með ættleiðingu.

Sumir félagsfræðingar rannsaka félagslegar staðreyndir — lög, siðferðisviðmið, gildi, trúarskoðanir, siði, tísku, helgisiði og menningarreglur sem stýra félagslífinu — sem kunna að eiga þátt í þessum breytingum á fjölskyldum. Hafa viðhorf Bandaríkjamanna til hjónabands og fjölskyldu breyst með árunum? Eru þau önnur en viðhorf Perúbúa? Hvaða áhrif hafa atvinnu- og efnahagsaðstæður á fjölskyldur? Aðrir félagsfræðingar kanna afleiðingar nýju mynstranna, til dæmis hvernig þau hafa áhrif á börn og hvernig börn móta þau á móti, eða hvernig þarfir fyrir menntun, húsnæði og heilbrigðisþjónustu breytast.

Félagsfræðingar greina og rannsaka mynstur sem tengjast alls kyns samfélagsmálum samtímans. Löggæslustefnan „Stop and Frisk“, tilkoma nýrra stjórnmálahreyfinga og áhrif Twitter á dagleg samskipti eru dæmi um viðfangsefni sem þeir kunna að taka til rannsóknar.

Að rannsaka hluta og heild: Sýn félagsfræðinga á félagsgerðir

Eitt af lykilatriðum félagsfræðilegs sjónarhorns er að einstaklingur og samfélag verði ekki aðskilin: ekki er unnt að rannsaka annað án hins. Þýski félagsfræðingurinn Norbert Elias kallaði það tengslamynstur (figuration) þegar hegðun einstaklinga og samfélagið sem mótar hana eru greind samtímis.

Tökum trúarbrögð sem dæmi. Þótt trúarreynsla sé mjög persónubundin eru trúarbrögð jafnframt félagsleg stofnun í víðara samhengi samfélagsins. Trúariðkun einstaklings getur til dæmis mótast af fyrirmælum stjórnvalda, helgidögum, kennurum, tilbeiðslustöðum og helgisiðum. Þessi áhrif varpa ljósi á náin tengsl persónulegrar trúariðkunar og þess félagslega þrýstings sem mótar trúarreynsluna (Elias, 1978). Í einföldu máli felur tengslamynstur í sér að þegar félagsleg stofnun er greind verður jafnframt að taka tillit til allra þeirra einstaklinga sem tengjast henni eða nýta hana.