7.3 Réttlæting
7.3 Rökstuðningur
Námsmarkmið
Í lok þessa hluta muntu geta:
Stór hluti þekkingarfræðinnar á síðari helmingi tuttugustu aldar snerist um rökstuðning. Spurningar um eðli þekkingar verða oft að spurningum um rökstuðning. Þegar við veltum fyrir okkur hvort þekking á ytri heiminum sé möguleg spyrjum við í raun hvort skoðanir okkar um hann geti verið nægilega rökstuddar til að teljast sannar. Til að ákvarða hvort hrekjandi gagn gegn þekkingu sé til þarf jafnframt að vita hvað gæti grafið undan rökstuðningi.
Rökstuðningur tengist sannleika með tvennum hætti. Í fyrsta lagi gerir hann skoðanir líklegri til að vera sannar. Teljum við skoðun rökstudda teljum við okkur hafa ástæðu til að líta á hana sem sanna. Hér á eftir er skýrt hvernig rökstuðningur gerir þetta og hvernig skilja beri ástæðurnar. Í öðru lagi tryggir rökstuðningur ekki sannleika. Rökstudd skoðun getur reynst ósönn. Fjallað er um skeikulleika rökstuðnings í lok hlutans.
Eðli rökstuðnings
Rökstuðningur gerir skoðun líklegri til að vera sanna með því að veita ástæður henni til stuðnings. Eðlilegt er að skilja hann sem röklegan stuðning. Rökfræði rannsakar ályktanir og röklegur stuðningur felst því í traustum ályktunum. Ég hef til dæmis rökstuðning fyrir því að hundurinn minn sé spendýr, því allir hundar eru spendýr. Ég hef einnig rökstuðning fyrir niðurstöðunni 1.332 ÷ 3 = 444 ef útreikningurinn er réttur. En hvað ef ég notaði reiknivél? Þarf ég þá sjálfur að hafa ástæður til að telja hana áreiðanlega, eða nægir að hún sé í raun áreiðanleg? Hér kemur fram mikilvægur greinarmunur: hvort uppspretta rökstuðnings sé innan eða utan hugar þess sem hefur skoðunina.
Innrihyggja og ytrihyggja
Kenningar um rökstuðning skiptast í innrihyggju og ytrihyggju. Innrihyggja er sú afstaða að rökstuðningur skoðunar ráðist eingöngu af þáttum innan hugar viðkomandi. Aðdráttarafl hennar er augljóst: skoðanir og myndun þeirra eru hugarferli. Ef einhver kemst að því með óskhyggju að veðrið verði gott, þá teljum við hann ekki hafa vitað það, jafnvel þótt það reynist satt. Ástæðan er að hann hafði hvorki rök né gögn fyrir skoðuninni. Sá dómur vísar til hugarástands hans, það er skorts á ástæðum.
Hvað ef maður hafði góðar ástæður þegar hann myndaði sér skoðun en man þær ekki nú? Ég tel til dæmis að Aristóteles hafi skrifað um einhyrninga, þótt ég muni ekki hvers vegna. Ef skoðunin kom frá áreiðanlegri fræðilegri heimild, er hún þá enn rökstudd? Innrihyggjumenn segja að maður verði að hafa vitsmunalegan aðgang að ástæðunum. Hann þarf að geta rifjað þær upp þegar í stað eða eftir vandlega íhugun. Samkvæmt innrihyggju er skoðun mín um Aristóteles því ekki rökstudd.
Ytrihyggjumaður myndi hins vegar telja skoðun mína um Aristóteles rökstudda vegna þess hvernig hún varð til. Ytrihyggja er sú afstaða að rökstuðningur geti að minnsta kosti að hluta byggst á þáttum utan hugar þess sem hefur skoðunina eða þáttum sem hann hefur ekki aðgang að. Hafi ég áður haft góðar ástæður get ég enn haft rökstudda skoðun þótt ég geti ekki nú tilgreint þær. Ytrihyggjukenningar beina gjarnan sjónum að áreiðanleika uppsprettunnar, hvort sem hún er ályktun, vitnisburður eða skynjun. Áreiðanleiki reiknivélar getur þannig einn og sér stutt skoðun sem byggist á niðurstöðu hennar.
Dæmi um innrihyggju: Að útiloka viðeigandi valkosti
Kenningin um „engin hrekjandi gögn“ krefst þess að engin gögn séu til sem myndu grafa undan rökstuðningi viðkomandi ef hann þekkti þau. Þar eru gögnin honum ókunn og því ytri. Í staðinn mætti setja innra skilyrði: S verði að útiloka alla viðeigandi valkosti við skoðun sína. Kenningin um „enga viðeigandi valkosti“ bætir við hefðbundnu greininguna kröfu um að samkeppnistilgátur séu meðvitað útilokaðar. Henni er ætlað að leysa Gettier-vandann með víðari kröfu um rökstuðning. Hún leysir hann þó ekki. Í gervihlöðudæminu teljast hlöðuframhliðar ekki eðlilegur valkostur nema maður viti aðstæður líkjast kvikmyndasetti.
Dæmi um ytrihyggju: Orsakakenningar
Ytrihyggjumenn telja að maður þurfi ekki sjálfur að vita hvers vegna sannar skoðanir hans eru rökstuddar. Alvin Goldman (f. 1938) vill skipta rökstuðningsskilyrðinu út fyrir nákvæmara skilyrði. Samkvæmt Goldman er skoðun rökstudd ef hún verður til með áreiðanlegu skoðanamyndandi ferli (Goldman 1979). Ferlið sjálft veitir rökstuðninginn, ekki geta manns til að gera grein fyrir því. Sönn skoðun er því þekking þegar hún er afurð áreiðanlegs skoðanamyndandi ferlis.
Kenning Goldmans kallast söguleg áreiðanleikahyggja. Hún er söguleg vegna þess að hún beinist að ferlinu sem myndaði skoðunina. Hún er áreiðanleikahyggja vegna þess að ferli sem skilar sönnum skoðunum með áreiðanlegum hætti veitir þeim rökstuðning. Skynjun, minni, traust rökfærsla og sjálfsskoðun geta verið áreiðanleg ferli. Rökfærsla tekur eldri skoðanir sem efnivið og skilar nýrri skoðun. Minni tekur fyrri skoðanir eða upplifanir og skilar síðari skoðunum (Goldman 1979, 12). Minni er yfirleitt áreiðanlegt, því það skilar oftar sönnum skoðunum en ósönnum.
Þar sem afstaða Goldmans er ytrihyggja þarf ferlið sem veitir rökstuðning ekki að vera vitsmunalega aðgengilegt þeim sem hefur skoðunina. Kenningin er einnig kölluð orsakakenning, því hún beinist að orsök skoðunarinnar. Sé skoðun mynduð á réttan hátt, með áreiðanlegu ferli, er hún rökstudd. Þetta skýrir hvernig skoðun getur verið rökstudd þótt maður geti ekki talið upp allar ástæður hennar. Kenningin leysir þó ekki Gettier-vandann. Henry sér raunverulega hlöðu og myndar skoðun með skynjun, sem er almennt áreiðanlegt ferli. Samkvæmt Goldman veit hann því að þarna sé hlaða. Margir heimspekingar hafna þeirri niðurstöðu, þar sem það er hending að Henry sér ekki eina af gervihlöðunum.
Kenningar um rökstuðning
Hingað til hafa kenningar um rökstuðning verið skoðaðar með tilliti til einstakra skoðana. Skoðanir eru þó sjaldan rökstuddar einar og sér. Rökstuðningur einnar skoðunar veltur yfirleitt á öðrum rökstuddum skoðunum. Til að vera rökstuddur í þeirri skoðun að fugl sé utan við gluggann þarf ég til dæmis að hafa rök fyrir áreiðanleika skynjunar minnar. Sumar kenningar beinast því að gerð skoðanakerfisins. Þær eiga að skýra hvernig uppbygging kerfisins leiðir til þekkingar eða sannra skoðana.
Bjarghyggja
Margar rökstuddar skoðanir eru leiddar af öðrum rökstuddum skoðunum. Ella telur orrustuna við Hastings hafa átt sér stað árið 1066 vegna vitnisburðar sagnfræðikennara síns. Hún treystir kennaranum sem heimild og minni sínu um orð hans. En hvað rökstyður traust hennar á minninu? Rökstudd skoðun hvílir þannig á annarri rökstuddri skoðun. Bjarghyggjumenn halda því fram að þessi keðja verði að enda einhvers staðar.
Bjarghyggja er sú afstaða að allar rökstuddar skoðanir hvíli að lokum á grunnskoðunum. Líkingin er hús: sýnileg yfirbygging þess hvílir á traustum grunni. Flestar skoðanir okkar eru afleiddar skoðanir, myndaðar með ályktun. Samkvæmt bjarghyggju hvíla þær allar á grunnskoðunum (Hasan og Fumerton 2016). Sú skoðun Ellu að minni hennar sé áreiðanlegt gæti verið ein slík. Sé hún rökstudd geta aðrar skoðanir sem leiddar eru af minni hennar hvílt á henni.
En hvað rökstyður grunnskoðanirnar sjálfar? Ef grunnurinn er órökstuddur er yfirbyggingin það líka. Bjarghyggja gerir því ráð fyrir að grunnskoðanir séu rökstuddar án þess að vera leiddar af öðrum skoðunum. Þær eru ekki-afleiddar. Væru þær afleiddar fengju þær rökstuðning annars staðar og væru ekki grunnur kerfisins. Við grunnskoðanirnar lýkur keðju rökstuðnings.
Hvað er grunnskoðun og hvers vegna er hún rökstudd? René Descartes (1596–1650) var bjarghyggjumaður og taldi grunnskoðanir óvéfengjanlegar (Descartes 2008). Óvéfengjanleg skoðun getur ekki verið ósönn. Descartes taldi að það sem maður skildi skýrt og greinilega mætti taka sem satt, því Guð leyfði ekki slíka blekkingu. Þekking af eigin kynnum er önnur möguleg uppspretta grunnskoðana. Hún er bein, milliliðalaus og ekki afleidd. Russell taldi hana jafnframt rökstudda og því vera þekkingu. Ef þú sérð græna kúlu í sjónsviði þínu veistu ef til vill ekki hvort ytri hlutur veldur henni. Þér getur þó ekki skjátlast um að þú upplifir græna kúlu. Slík bein reynsla getur því myndað grunn skoðanakerfis.
Samkvæmnishyggja
Samkvæmnishyggja líkir uppbyggingu rökstuðnings og þekkingar við vef fremur en hús. Skoðun er rökstudd ef hún tilheyrir samkvæmu neti skoðana sem styðja hver aðra. Einn þráður vefs er veikur, en samtengdir þræðir mynda sterkt net. Rökstuðningur stakrar skoðunar kann sömuleiðis að vera veikur, en styrkist þegar skoðunin tengist mörgum öðrum sem styðja hana. Rökstuðningur sprettur þannig af gerð skoðanakerfisins (BonJour 1985).
Innan bjarghyggju getur rökstuðningur sumra skoðana gengið fyrir sig á algerlega línulegan hátt. Ella trúir því að orrustan við Hastings hafi átt sér stað árið 1066 vegna þess að prófessorinn hennar sagði henni það, og hún trúir því að prófessorinn hafi sagt henni það vegna þess að hún man það og telur minni sitt rökstuddt. Ein skoðun réttlætir aðra, sem réttlætir þá næstu, og svo framvegis, þar til grunninum er náð. Samt eru mjög fáar skoðanir í raun byggðar upp á þennan hátt. Fólk leitar oft eftir stuðningi við skoðanir sínar í mörgum öðrum skoðunum um leið og það gætir þess að þær séu einnig í samræmi. Mynd 7.5 sýnir einfaldaða mynd af þessum tveimur ólíku uppbyggingum skoðana.
Þegar við metum rökstuðning skoðunar lítum við ekki aðeins til uppruna hennar heldur einnig til þess hvernig hún fellur að öðrum skoðunum. Ósamræmi veikir rökstuðning, jafnvel þótt upphaflega heimildin virðist traust. Sambýlismaður þinn segir til dæmis að bankinn sé lokaður. En það er virkur dagur, enginn frídagur og vefsíða bankans segir hann opinn. Skoðunin um lokun samræmist því ekki öðrum gögnum þínum. Ósamræmið veikir rökstuðninginn fyrir því að treysta annars áreiðanlegum sambýlismanni.
Bjarghyggjumenn taka einnig tillit til samkvæmni skoðana. Skoðun telst rökstudd ef hún samræmist öðrum skoðunum og hvílir á grunninum. Samkvæmni ein er þó ekki röklegur stuðningur. Skoðanirnar „fugl er í trénu“, „nú er nóvember“ og „ég er svangur“ geta allar samrýmst án þess að styðja hver aðra. Rökstuðningur í samkvæmnishyggju krefst gagnkvæms stuðnings. Skoðanir geta leitt hver af annarri, stutt hver aðra með tilleiðslu eða skýrt hver aðra. Ég tel til dæmis Faruq vera frá Tennessee. Húfa frá University of Tennessee, límmiði Tennessee Titans, suðurríkjahreimur og frásagnir af Smoky Mountains styðja þá skoðun. Hún skýrir um leið hin atriðin. Slíkur gagnkvæmur stuðningur eykur rökstuðning.
Samkvæmnishyggja endurspeglar eðlilega hvernig raunveruleg skoðanakerfi eru uppbyggð og þarf ekki að gera ráð fyrir rökstuddum, ekki-afleiddum grunnskoðunum. Hún á þó við vandamál að stríða. Ein mótbáran er að gagnkvæmur stuðningur geti orðið að hringrökum: hver skoðun eigi þá óbeint þátt í eigin rökstuðningi. Mynd 7.6 sýnir vandann.
Önnur mótbára gegn samkvæmnishyggju kallast einangrunarmótbáran. Skoðanir geta myndað samkvæmt net og stutt hver aðra án þess að tengjast veruleikanum. Dinah er til dæmis föst í afar sannfærandi sýndarveruleika og telur upplifanir sínar raunverulegar. Skoðanir hennar samræmast hver annarri og styðja hver aðra líkt og venjulegar skoðanir okkar. Hún hefur því rökstuðning samkvæmt kenningunni, þótt allar skoðanir hennar um heiminn séu ósannar. Dæmið sýnir að rökstuðningur gerir skoðun líklegri til að vera sanna en tryggir það ekki. Rökstuðningur er skeikull.
Skeikult eðli rökstuðnings
Skoðanir eiga sér margar uppsprettur: skynjun, skynsemi, von, trú og óskhyggju. Ekki eru þær allar rökstuddar. Óskhyggja gerir skoðun til dæmis ekki líklegri til að vera sanna. Uppspretta rökstuðnings þarf að vera áreiðanlegur grundvöllur, en jafnvel áreiðanleg uppspretta tryggir ekki sannleika. Rökstudd skoðun getur reynst ósönn. Næst eru skoðaðar fjórar skeikular uppsprettur skoðana.
Minni er ein uppspretta skoðana en er ekki óskeikult. Að þú munir ekki atburð merkir ekki að hann hafi ekki orðið. Að þú teljir þig muna hann tryggir heldur ekki að minningin sé rétt. Heimspekingar greina því milli þess að muna P og að virðast muna P. Raunveruleg minning um P rökstyður skoðunina P; sýndarminning gerir það ekki. Vandinn er að þetta tvennt getur upplifast eins fyrir þann sem reynir að muna.
Flestar skoðanir verða til með ályktun. Þegar skynsemi leiðir til skoðunar er rökstuðningurinn ályktunarrökstuðningur, það er röklegur stuðningur. Tilleiðsla er algeng en gefur aðeins sennilega niðurstöðu, jafnvel þegar hún er rétt framkvæmd. Fólk getur líka gert mistök. Jafnframt getur afleiðsla tryggt sannleika niðurstöðu ef forsendurnar eru sannar og rökfærslan gild. Ef forsendurnar eru ósannar, þá getur jafnvel gild afleiðsla leitt til ósannrar skoðunar.
vitnisburður er önnur uppspretta skoðana. Í heimspeki merkir vitnisburður hvers kyns talaða eða skrifaða tjáningu í venjulegum samskiptum, ekki aðeins framburð fyrir dómi. Fréttir, fræðibækur, blogg, fyrirlestrar og hversdagsleg samtöl eru allt dæmi. Vitnisburður er oft áreiðanleg upplýsingaveita, einkum þegar sérfræðingar eiga í hlut. Hann er þó skeikull, því sérfræðingar geta gert sömu mistök og aðrir. Nánar er fjallað um þetta í félagslegri þekkingarfræði.
Skynjun er einnig uppspretta rökstuðnings og miðlar upplýsingum frá lykt, bragði, snertingu, sjón og heyrn. Skoðanir sem byggjast á skynjun eru þó ekki örugglega sannar. Russell taldi að skynjun rökstyddi sjálfkrafa aðeins skoðanir um tilvist skynreynda (Russell 1948). Þegar ég sé fugl hef ég þekkingu af eigin kynnum á upplifuninni sjálfri: mér virðist fugl vera á grein. Til að álykta að raunverulegur fugl sé þar þarf ég einnig að treysta á áreiðanleika skynjunar. Sú almenna skoðun fæst með tilleiðslu frá fyrri reynslu og tilleiðsla er skeikul. Þegar farið er frá beinni reynslu til skoðunar um ytri hluti skapast því svigrúm fyrir mistök.
Ekki telja allir heimspekingar að skynskoðanir séu miðlaðar með skynreyndum (Crane og French 2021). Afstaðan bein hluthyggja heldur því fram að við höfum beinan aðgang að hlutum ytri heimsins með skynjun. Bein hluthyggja getur samt ekki tryggt sannar skoðanir, því ofskynjanir og sjónhverfingar eru mögulegar. Mynd 7.7 sýnir eina slíka sjónhverfingu.
Ef aðeins er horft á efri línurnar virðast þær mislangar. Neðri línurnar sýna hins vegar að þessi ásýnd er blekking: línurnar eru jafnlöngar. Sjónhverfingar sýna að skynjun getur gefið ranga mynd af veruleikanum. Jafnvel bein hluthyggja verður því að gera ráð fyrir að skynskoðanir gætu verið rangar. Allar venjulegar uppsprettur skoðana eru skeikular. Möguleikinn á mistökum leiðir til heimspekilegrar efahyggju, þeirrar afstöðu að þekking á sumum eða öllum sviðum sé ómöguleg.