Samantekt

Samantekt

11.1 Söguleg sjónarhorn á stjórnarhætti

Fyrstu stjórnmálaheimspekingarnir fengust við réttlæti og hvernig skapa mætti sem dygðugast borgríki. Í fyrirmyndarborg Platons ríkir mest réttlæti þegar hver samfélagsþegn gegnir því hlutverki sem hæfileikar hans gera hann best fallinn til. Verðirnir stjórna borginni og eru frá barnæsku þjálfaðir til að gæta þarfa samfélagsins; hinir vitrustu og dygðugustu þeirra verða heimspekingakonungar og eru náttúrulegir stjórnendur. Al-Farabi sækir margt til Platons en telur himneska skipan ráða því hverjir séu best til forystu fallnir. Æðsti stjórnandi hans er stofnandi borgarinnar—ekki sögulegur stofnandi, heldur maður sem býr bæði yfir hagnýtri og fræðilegri þekkingu og er óbundinn af fordæmum eða fyrra yfirvaldi. Móistar telja á hinn bóginn að leiðtogar verði að sýna dygðir svo að aðrir geti tekið þá sér til fyrirmyndar og orðið dygðugir. Þeir álitu fólk í eðli sínu gott og fúst til að breyta siðferðilega rétt, en að það skorti oft skilning á siðferðisviðmiðum.

11.2 Stjórnarform

Platón og Al-Farabi töldu að dygðugur leiðtogi gæti tryggt góða stjórn, en heimspekingar og almenningur hafa einnig þróað önnur stjórnarform sem kynnu að ná því marki betur. Í konungsstjórnum voru pólitískar ákvarðanir faldar stjórnanda sem talinn var útvalinn af Guði og þar með dygðugur. Í aðalsveldi er stjórnarvaldið í höndum fámenns hóps sem talinn er til yfirstéttar samfélagsins. Hugmyndir um fulltrúastjórn komu hins vegar fram þegar stéttakerfi tóku breytingum og kenningar um samfélagssáttmála urðu útbreiddar. Síðar risu alræðisstjórnir þegar nýjar hugmyndastefnur kommúnisma og fasisma hrundu af stað byltingum á tuttugustu öld.

11.3 Pólitískt lögmæti og skyldur

Pólitískt lögmæti er grundvöllur yfirvalds stjórnmálakerfis. Án viðurkenningar fólksins er erfitt að verja rétt kerfis til að stjórna. Félagsfræðingurinn Max Weber greinir þrjár uppsprettur lögmætis: hefðbundið lögmæti, náðarvald og rök- og lagabundið lögmæti. Þegar við viðurkennum lögmæti stjórnmálakerfis þurfum við jafnframt að spyrja hvaða gagnkvæmu skyldur ríki og borgarar hafi og hvaða úrræði séu tiltæk þegar þær eru ekki uppfylltar. Martin Luther King yngri, Medgar Evers og aðrir í bandarísku þegnréttindahreyfingunni viðurkenndu lögmæti stjórnvalda Bandaríkjanna en töldu þau ekki rækja skyldur sínar jafnt gagnvart öllum borgurum.

11.4 Stjórnmálastefnur

Stjórnmálastefna felur í sér hugmyndir um hvernig stjórna beri samfélagi. Þær ná almennt til réttinda og skyldna einstaklinga og til þess hvernig skipta skuli gæðum og úrræðum. Einstaklingar geta verið sammála um sumt og margar stefnur eiga sameiginleg einkenni, svo erfitt getur verið að draga skýr mörk milli þeirra. Hugmyndafræðileg viðhorf móta þó athafnir valdhafa og því er mikilvægt að skilja helstu undirstöður hverrar stefnu. Meðal algengustu stefnufjölskyldna eru jafnaðarhyggja og íhaldsstefna, auk frjálslyndisstefnu, sósíalisma og stjórnleysisstefnu.