11.1 Söguleg sjónarmið á stjórnvöld

Saga stjórnmálaheimspeki á Vesturlöndum er gjarnan rakin til Grikklands til forna. Hugtakið polis, sem orðið pólitískur er dregið af, merkir borgríki, grunneiningu stjórnkerfisins í Grikklandi til forna. Í fyrstu var meðal annars spurt: „Hvaða eiginleikar prýða besta leiðtogann?“, „Hvert er besta stjórnarform borgríkis?“ og „Hvert er hlutverk borgarans?“ Að mati margra heimspekinga liggja grundvallarspurningar siðfræðinnar, svo sem „Hvernig ber mér að koma fram við aðra?“ og „Í hverju felst gott líf?“, til grundvallar skyldum spurningum stjórnmálaheimspekinnar. Heimspekingurinn Aristóteles (384–322 f.o.t.) tengir þessi svið með hugtakinu telos, sem vísar til markmiðs eða endanlegs tilgangs. Hann segir að allt í lífinu stefni að markmiði. Markmið manneskjunnar sé að lifa góðu lífi, en það sé aðeins unnt með dygðugu líferni. Erfitt er að tileinka sér dygðir og það krefst stöðugrar þjálfunar. Til þess þarf samfélag sem veitir menntun, sýnir dygðir í verki og skapar fólki tækifæri til að breyta dygðuglega. Vel skipað stjórnmálasamfélag er því nauðsynlegur þáttur hins góða lífs. Aristóteles segir: „Reynsla ríkjanna staðfestir þetta: löggjafar gera borgarana góða með því að venja þá á réttar athafnir — það er markmið allrar löggjafar, og takist það ekki hefur hún brugðist; í þessu felst munurinn á góðri stjórnskipan og slæmri“ (1996, 1103b20).

Ríkið eftir Platon er ef til vill eitt þekktasta rit fornaldar um réttlátt samfélag og hlutverk borgarans. Platon (um 428–348 f.o.t.) beitir stýrðri rökræðu, aðferð sem nú nefnist sókratíska aðferðin, til að rannsaka eðli réttlætisins. Hann lætur læriföður sinn Sókrates vera aðalviðmælandann og hefur Ríkið á spurningu um hvað felist í því að lifa réttlátu lífi. Síðan þróast ritið í umræðu um eðli réttlætisins. Sókrates spyr hvort réttlætið sé aðeins tæki valdhafa eða hvort það sé verðmætt í sjálfu sér.

Sókrates telur að réttlátt líferni sé öruggasta leiðin til hamingju og reynir að sýna fram á það með líkingu við réttlátt borgríki. Sé réttlátt borgríki farsælla en ranglátt, leiði af því að réttlát manneskja sé farsælli en ranglát manneskja. Stór hluti Ríkisins fjallar um slíkt réttlátt borgríki. Samfélagið er fyrst skipulagt eftir gagnkvæmum þörfum fólks og ólíkri hæfni þess, svo að allir fái nauðsynlegar vörur og þjónustu. Sumir verða til dæmis bændur en aðrir vefarar. Smám saman myndast viðskipti í borginni og laun eru tekin upp, sem leggja grunn að góðu samfélagi. Viðskipti við utanaðkomandi aðila skapa þó hættu og því þarf hermenn til að verja borgina. Hermenn réttláts samfélags þurfa að skara fram úr í öllum dygðum, þar á meðal færni og hugrekki. Þeir mega ekki sækjast eftir eigin ávinningi heldur vinna aðeins að velferð samfélagsins. Platon nefnir þessa hermenn verði. Mótun varðanna er meginviðfangsefni ritsins vegna þess að þeir fara með forystu í samfélaginu.

Platon tilgreinir fjórar dygðir sem ríkið á að byggjast á: visku, hugrekki, hófsemi og réttlæti. Verðirnir þurfa að búa yfir visku og hugrekki, en allir borgarbúar þurfa að minnsta kosti að sýna hófsemi og sinna störfum sínum og hlutverkum svo að friður og samlyndi haldist í ríkinu. Jafnvel þeir sem mega eiga séreign eru hvattir til að safna ekki auði, því auðsöfnun ýtir undir leti og eigingirni sem ógna friði borgarinnar. Sameign er endurtekið stef í Ríkinu. Sókrates heldur því fram að þegar fólk eigi hluti sameiginlega, þar á meðal konur og börn, deili það einnig sorgum og gleði (461e). Þegar einn missir eitthvað missir samfélagið allt, en þegar einum hlotnast eitthvað hagnast samfélagið allt. Þegar orð á borð við mitt hverfa hverfa jafnframt deilur um eignir og sú tilfinning að skorta eitthvað eða þjást þegar öðrum vegnar vel. Sameign dregur úr uppreisnum, verkföllum og annarri óánægju og stuðlar að félagslegu samlyndi, sem er góðu samfélagi nauðsynlegt.

Þegar fjallað er um grundvallarrit þarf að staldra við raddir þeirra sem var meinað að taka þátt í stjórnun. Fjarvera þeirra endurspeglar, kaldhæðnislega, verulegt ranglæti í elstu kenningum um réttlæti. Í forngrískum ritum, líkt og mörgum öðrum grundvallarritum stjórnmálaheimspekinnar, teljast efnaðir karlar almennt til borgaranna. Konur eru undanskildar, sem og fólk sem fæðist í ánauð, þótt réttindi séu stundum veitt þeim sem hnepptir voru í ánauð í stríði. Aristóteles telur konur eðli sínu samkvæmt skipa lægri sess en karlar og skorta þá skynsemi sem þarf til þátttöku í stjórnmálum. Hann telur aldraða ekki lengur hæfa til slíkrar þátttöku og börn, væntanlega drengi, ekki enn nógu þroskuð: „Þrælinn skortir með öllu hæfileikann til yfirvegunar; konan býr yfir honum en hann hefur ekkert vald; barnið býr yfir honum en hann er ófullburða“ (1984, 1260a11). Skilyrði Aristótelesar fyrir borgararétti eru þó ekki alveg skýr. Óskilyrtur borgari er að hans mati sá sem getur tekið þátt í stjórn ríkisins með setu í ráðgefandi eða dómsvaldsstarfi. Í Ríkinu gerir Platon engu að síður ráð fyrir konum í hópi varðanna sem stjórna: „Karlar og konur búa jafnt yfir þeim eiginleikum sem gera mann að verði; þau eru aðeins missterk eða misveik“ (1892, 456a).

Um 8.000 mílum austan við þann stað þar sem Ríkið varð til ræddi hópur hugsuða, móistar, svipaðar spurningar um réttlæti og stjórnarhætti. Móismi kom fram á tímabili hinna stríðandi ríkja í Kína (481–221 f.o.t.), þegar mikil samfélagsleg umskipti áttu sér stað. Átökunum lauk að lokum með sameiningu miðríkjanna og stofnun Qin-ættarveldisins, en sífelldar breytingar á pólitískum landamærum leiddu til umfangsmikilla skipta á menningarlegri, efnahagslegri og vitsmunalegri þekkingu. Tímabilið er því einnig kennt við „hundrað skóla“ hugsunar (Fraser 2020, xi). Í kaflanum um boðandi siðfræði er fjallað um meginatriði móismans; hér verða stjórnmálahugsjónir hans skoðaðar.

Meginhugmyndir móismans er að finna í Mozi, mikilvægu riti kínverskrar heimspeki. Fylgjendur kennarans og umbótamannsins Mo Di, eða Mozi (470–391 f.o.t.), tóku ritið saman. Í Mozi er fjallað um margvísleg efni, þar á meðal rökfræði, hagfræði, vísindi, stjórnmálaheimspeki og siðfræði. Líkt og Ríkið eftir Platon rannsakar Mozi hvað felst í dygðugri hegðun og setur fram hugmyndir um óhlutdræga umhyggju og góðvild. Móistar meta hegðun eftir því hversu vel hún gagnast öðrum. Stjórnarhættir eiga að miða að því að efla samfélagslega velferð sem best. Siðferðilegt gildi athafnar eða stefnu ræðst af afleiðingum hennar. Samkvæmt Mozi ber að hafna árásum og því að skaða aðra, jafnvel í hernaði.

Móistar töldu fólk í grunninn gott og vilja gera það sem væri siðferðilega rétt, en að það skorti oft skilning á siðferðilegum viðmiðum. Því þyrfti dygðugan og góðviljaðan stjórnanda sem setti viðmið um siðferðilegt uppeldi og hegðun. Í Mozi er samfélagsóreiðu fornaldar lýst svo:

Hinn vitri stjórnandi valdi síðan þrjá vitra ráðherra sér til aðstoðar. Þeir gerðu sér þó grein fyrir „hversu erfitt væri að sameina allt fólkið í fjöllum og skógum og þá sem byggju langt í burtu“. Því skiptu þeir heimsveldinu frekar upp og skipuðu lénsherra sem staðbundna stjórnendur. Þeir völdu síðan „ráðherra og ritara, allt niður til héraðs- og þorpshöfðingja, og deildu með þeim því hlutverki að samræma viðmið ríkisins“ (Mozi n.d., II.2). Þegar þessu stigveldi stjórnsýslunnar hafði verið komið á fyrirskipaði stjórnandinn fólkinu að tilkynna um siðferðisbrot bæði borgara og leiðtoga. Með þessu móti, segir í Mozi, myndi fólk breyta af dómgreind og sýna siðferðilega mannkosti.

Líkt og fyrirmyndarríki Platons þarf borg Al-Farabi að lúta stjórn heimspekings og mennta úrvalshóp heimspekinga sem getur aðstoðað við stjórn borgarinnar. Æðsti stjórnandinn skipar borgurunum í stéttir eftir eðlislægum eiginleikum þeirra, athöfnum og hegðun (Galston 1990, 128). Meginmarkmiðið er að skapa dygðuga borg eða þjóð þar sem borgararnir eiga sem mesta möguleika á að öðlast sanna hamingju.

Þetta er alger andstæða hinnar siðlausu borgar, þar sem fólk tileinkar sér lesti á borð við drykkjuskap og ofát og tekur peninga og stöðu fram yfir dygðugar athafnir. Borgararnir haga sér þannig af ásetningi en ekki vegna fáfræði. Slíkt fólk getur aldrei öðlast sanna hamingju vegna þess að hamingja þess byggist á hverfulum gæðum (Galston 1990). Þótt borg lúti ekki stjórn æðsta stjórnanda er henni þó ekki endilega ætlað að verða siðlaus. Borgarar hennar geta enn öðlast sanna hamingju með því að rækta dygðir. Í Stjórnskipuninni segir Al-Farabi: