11.3 Pólitískt lögmæti og skyldur
11.3Pólitískt lögmæti og skyldur
Námsmarkmið
Að þessum hluta loknum munt þú geta:
Hvaða stjórnkerfi sem samfélag velur þurfa stjórnvöld að hafa valdheimild til að stjórna. Hvaðan fá valdhafar vald sitt og hvaða réttindi hafa borgararnir? Ein grundvallarspurning stjórnmálaheimspekinnar er hvaðan stjórnmálakerfi sækilögmætisitt og þar með hversu víðtækt vald stjórnendur hafi yfir borgurunum. Hvaða skyldur ber ríkið gagnvart borgurunum og hvaða skyldur bera þeir gagnvart því? Hér verða skoðaðar ólíkar hugmyndir um uppsprettur valds og gagnkvæmar skyldur aðila stjórnmálasamfélagsins.
Guðlegt konungsvald
Móistar héldu því fram að himinninn, en ekki fólkið, veldi keisarann. Til að vinna gegn samfélagsóreiðu veldi himinninn vitran stjórnanda sem kæmi á reglu og væri fyrirmynd dygðugrar hegðunar (Mozi n.d.). Þetta er dæmi umguðlegt konungsvald. Samkvæmt því eru konungar valdir af guðlegu yfirvaldi, sem lögmætir stjórn þeirra og erfðaröð konungsættarinnar og gerir þá ekki ábyrga gagnvart almenningi. Hugmyndin varð útbreidd í Evrópu eftir að Rómaveldi tók kristni. Með uppgangi mótmælendatrúar og millistéttar komu þó fram nýjar hugmyndir um vald og réttindi og skyldur leiðtoga og borgara. Vestur-evrópskir heimspekingar á borð við Thomas Hobbes og John Locke tóku að halda því fram að lögmæti stjórnvalda byggðist ásamfélagssáttmálamilli stjórnenda og þeirra sem lúta stjórn þeirra.
Thomas Hobbes og einveldi
Leviathan eftir enska heimspekinginn Thomas Hobbes (1588–1679), fyrst útgefið árið 1651, fjallar um gerð stjórnkerfa og þróar kenninguna um samfélagssáttmálann. Hobbes ímyndar sér tíma fyrir tilkomu félagslegra stofnana þegar fólk leitast aðeins við að fullnægja löngunum sínum. Þegar nóg er af landi og mat getur fólk fullnægt þörfum sínum og geymt umframbirgðir til harðinda. Þegar fólki fjölgar eykst hins vegar samkeppni um auðlindir og ávinningur eins verður tap annars. Skortur leiðir til átaka þegar fólk berst um nauðsynjar. Áður en pólitísku yfirvaldi er komið á er ekkert sem heftir ofbeldið og fólk lendir því í sífelldu stríðsástandi, sem Hobbes nefnir náttúruástandið. Þar
er ekkert rúm fyrir iðnað, því afrakstur hans er óviss; þar af leiðandi er engin jarðrækt; engar siglingar né notkun á vörum sem flytja mætti sjóleiðis; engar hentugar byggingar; engin tæki til að færa þunga hluti; engin þekking á yfirborði jarðar; engin tímatalning; engar listir; engar bókmenntir; ekkert samfélag; og það sem verst er, stöðugur ótti og hætta á ofbeldisfullum dauða; og líf mannsins er einmanalegt, fátæklegt, viðbjóðslegt, dýrslegt og stutt. (Hobbes [1968] 2002, 13. kafli)
Til að komast úr náttúruástandinu þarf fólk að mynda stjórnmálasamfélag sem tryggir grunnþarfir þess, miðlar málum í deilum og lögfestir hegðunarreglur. Til þess þarf einnig að fela einhverju yfirvaldi valdheimildir. Hobbes taldi konunginn eiga að fara með þetta vald og hélt því fram að eitt óskorað miðlægt yfirvald væri besta leiðin til að viðhalda friði og koma í veg fyrir sundrungu og flokkadrætti.
John Locke og fulltrúastjórn
Aðrir talsmenn samfélagssáttmálans, þar á meðal franski heimspekingurinn Jean-Jacques Rousseau (1712–1778) og enski heimspekingurinn John Locke (1632–1704), höfnuðu einveldi og mæltu þess í stað með fulltrúastjórn. Rit Lockes, Önnur ritgerð um ríkisvald (1689), hafði mikil áhrif á stofnendur Bandaríkjanna. Nokkrar þekktustu hugmyndir hans birtast í sjálfstæðisyfirlýsingunni og stjórnarskránni. Locke ver meðal annars aðskilnað ríkis og kirkju og setur fram hugmynd um sjálfsvarnarrétt sem síðar er tengd réttinum til að bera vopn.
Líkt og Hobbes ímyndarLockesér að fólk búi upphaflega við náttúruástand og samþykki síðar að láta hluta frelsis síns af hendi við óhlutdrægt yfirvald gegn friði og öryggi. Ólíkt Hobbes telur hann fólk þó að mestu lifa í friði og almennt treystandi til að gæta hagsmuna sinna þegar þörf krefur. Locke vísar tilnáttúruréttar, þeirrar hugmyndar að Guð hafi gefið mannkyninu skynsemi sem það geti notað til að greina siðferðislögmál. Þau séu bindandi og feli meðal annars í sér virðingu fyrir öðrum og viðurkenningu á frelsi einstaklingsins. Að mati Lockes fæðist fólk inn í „jafnréttisástand þar sem allt vald og öll lögsaga eru gagnkvæm“ (Locke 2016, 122). Við erum frjáls og jöfn að náttúru og enginn hefur frá náttúrunnar hendi meira vald eða ríkari rétt til að stjórna en annar. Locke segir „alla menn að náttúru í því ástandi og haldast þar uns þeir gerast, með eigin samþykki, meðlimir einhvers stjórnmálasamfélags“ (129).
Í náttúruástandi Lockes eigum við okkur sjálf og megum ráðstafa okkur, auk þess sem við getum átt takmarkaðar eignir. Í fyrstu eru eignir þau gæði náttúrunnar sem Guð gaf öllum sameiginlega til að fullnægja grunnþörfum og tryggja lífsafkomu. Þegar samfélagið þróast og peningar koma til sögunnar nær eignarrétturinn einnig til þess sem fólk bætir með vinnu sinni. Jafnvel í náttúruástandinu megum við þó ekki misbjóða öðrum eða taka meira en við þurfum. Sjálfsvarnarrétturinn er áberandi í öllu riti Lockes, bæði í umfjöllun hans um stríð og lausn hans á harðstjórn, sem er réttur fólks til að breyta stjórninni. Heimspeki hans byggist á þeirri forsendu að siðferðislögmál séu eldri en öll stjórnmálakerfi og leiði til eins konar náttúrulegs réttlætis.
Locke greinir einnig á milli náttúrulegs frelsis, sem leiðir af náttúrurétti, og borgaralegs frelsis, sem verður til við stjórn samveldis. Fólk eignast eigur með vinnu sinni, til dæmis með því að bæta land sem upphaflega var gefið öllum sameiginlega, og sú vinna gagnast jafnframt öðrum. Eftir því sem eignir aukast vex þörfin fyrir að verja þær. Eignalaust fólk nýtur einnig verndar laga borgaralegs samfélags, þótt það hafi ekki áhrif á mótun þeirra. Við göngum úr náttúruástandi í samfélag til að vernda eignir okkar, bæði okkur sjálf og efnisleg gæði. Í borgaralegu samfélagi öðlumst við vernd laga, óhlutdrægan dómara og leiðir til að framfylgja lögunum. Löggjafarvaldið setur lög með hagsmuni alls samveldisins að leiðarljósi og einstaklingshagsmunir mega því ekki ganga framar heildarhagsmunum. Framkvæmdarvaldið framfylgir lögunum en á ekki að setja þau. Locke lítur á þennan aðskilnað sem vörn gegn sérhagsmunum.
Eftir stofnun borgaralegs samfélags spyr Locke hversu mikið svigrúm stjórnvöld eigi að hafa til athafna án samráðs við samveldið í heild og hvaða takmörk setja eigi valdi þeirra. Velferð samfélagsins verður ávallt að vera markmið stjórnvalda. Handhafar löggjafar- og framkvæmdarvalds þurfa að gæta þess að mynda ekki lokað smásamfélag. Því lengur sem fólk situr í valdastöðum, þeim mun meiri hætta er á spillingu. Verði stjórnvöld spillt getur borgaralega ríkið orðið verra en náttúruástandið. Fólkið hefur þá rétt til að víkja stjórnvöldum frá og leysa upp ríki sem orðið er harðstjórn. Það getur endurreist það stjórnskipulag sem áður reyndist best eða tekið upp kerfi sem verndar hagsmuni þess betur. Samveldið, það er fólkið, hefur að lokum eftirlit með samfélaginu og metur hvort það starfi rétt. Vörn Lockes gegn harðstjórn heimilar fólki því, ef nauðsyn krefur, að hverfa aftur til náttúruástandsins og byrja upp á nýtt.
Í myndbandinu er stutt yfirlit yfir hugmyndir Lockes um stjórnarfar.
Max Weber og lýsandi lögmæti
Lögmæti getur verið lýsandi, það er skýrt hvaðan vald kemur, eða normatíft, það er rökstutt hvers vegna valdið sé réttmætt. Hobbes og Locke fjölluðu um normatíft lögmæti. Lýsandi greiningu er að finna í áhrifamikilli ritgerð félagsfræðingsins MaxWeber(1864–1920), „Þrjár gerðir lögmætrar stjórnar“, þar sem hann greinir þrjár uppsprettur lögmætis: hefð, náðarvald og rök- og lagabundið vald.
Hefðbundið lögmæti
Hefðbundið lögmætibyggist á hefðum eða langvarandi venjum. Þegar slíkt kerfi er talið lögmætt fá tilteknir einstaklingar vald vegna erfða eða þeirrar trúar að guðlegur réttur veiti þeim það. Hugmynd Al-Farabi um æðsta stjórnandann er eitt dæmi. Algengasta mynd hefðbundins lögmætis er þó líklega konungsstjórn, þar sem einn einstaklingur stjórnar ríkinu, yfirleitt ævilangt. Í einveldi er rétturinn til að stjórna gjarnan rökstuddur með því að konungsvaldið hafi verið stofnað af Guði og sæki vald sitt til hans; þetta nefnist guðlegur réttur konunga. Konungar miðalda í Evrópu lutu því til dæmis ekki stjórnarskrárbundnu yfirvaldi. Í þingbundinni konungsstjórn er þjóðhöfðinginn hins vegar bundinn af stjórnarskrá.
Náðarvald
Náðarvalder veitt einstaklingi sem hefur óvenjumikil persónuleg áhrif á fólk. Borgararnir fela honum vald til að tala og breyta fyrir þeirra hönd vegna þess að þeir telja hann skilja fólkið sem hann er fulltrúi fyrir og sýna því samkennd. Slíkur leiðtogi þarf ekki að gegna opinberu embætti. Nelson Mandela (1918–2013) hafði til dæmis mikil áhrif sem baráttumaður gegn aðskilnaðarstefnunni áður en hann varð forseti Suður-Afríku. Weber taldi náðarvald óstöðugustu gerð valds vegna þess að það væri bundið einstaklingnum og gæti horfið við dauða hans eða ef hann stæði ekki undir væntingum.
Rök- og lagabundið lögmæti
Rök- og lagabundið lögmætibyggist loks á trú á stjórnkerfið sjálft fremur en tiltekinn einstakling. Leiðtogi hefur heimild til að framfylgja lögum og móta stefnu svo lengi sem hann starfar innan viðurkenndrar stjórnskipunar. Fulltrúalýðræði samtímans er dæmi um slíkt vald. Fólk er kosið til að gegna embættum í tiltekið kjörtímabil og að því loknu tekur annar kjörinn fulltrúi við. Þótt borgarar treysti ekki alltaf þeim einstaklingi sem kosinn er geta þeir áfram treyst lögmæti embættisins. Weber taldi þetta stöðugustu gerð lögmætis.
Pólitískar skyldur
Hingað til hefur kaflinn fjallað um hlutverk stjórnenda. En hvaða skyldur bera borgararnir gagnvart stjórnvöldum og hver öðrum, og hvaða skyldur bera stjórnvöld gagnvart borgurunum?
Samfélagshyggja
Samfélagshyggja byggist á ábyrgð einstaklingsins gagnvart samfélaginu. Samkvæmt henni mótast sjálfsmynd, gildi og heimsmynd fólks af félagslegu umhverfi þess. Flest tilheyrum við samfélögum alla ævi og þar kynnumst við oft fyrst siðferðisgildum sem móta samskipti okkar og stjórnmálaskoðanir. Af þessu leiðir að fólk ber skyldur gagnvart samfélagi sínu sem geta gengið framar einstaklingshagsmunum þess. Hugmyndir samfélagshyggju er að finna í mörgum eldri ritum, þar á meðal Ríkinu eftir Platon, en nútímakenningin á rætur í fyrstu félagsfræðikenningunum. Hún þróaðist síðar meðal annars sem viðbragð við John Rawls og frjálslyndisstefnu hans (Bell 2020).
Takmörk algildishyggju
Samfélagshyggjufólk hafnar algildum gildum og telur gildi geta verið breytileg vegna þess að samfélagið mótar þau. Það heldur jafnframt fram að hefðir og sameiginleg markmið geti stuðlað að stöðugleika. Samfélagshyggjan hafnar einstaklingshyggju, þeirri hugmynd að sjálfsbjörg og persónuleg markmið eigi að ganga framar samfélagshagsmunum. Hún telur að „ekkert vit sé í að hefja stjórnmálaverkefnið með því að líta fram hjá túlkunarvíddum mannlegra skoðana, venja og stofnana“ (Bell 2020). Fræðilegur rammi Rawls, þar sem við eigum að ímynda okkur stöðu án vitneskju um persónulegar staðreyndir, sé óraunhæfur þegar samfélagið sem við tilheyrum móti í reynd gildi okkar. Samkvæmt þessu sjónarmiði er samfélagið miðpunktur ábyrgðarinnar á því að vernda grundvallarréttindi annarra.
Meginreglur samfélagshyggju
Félagsfræðingurinn AmitaiEtzioni(f. 1929), stofnandi Communitarian Network, greinir þrjár meginreglur samfélagshyggjunnar. Í fyrsta lagi þarf fólk félagsleg samskipti. Etzioni vísar til rannsókna sem sýna að fangar í einangrun og aldrað fólk sem býr eitt án stuðningsnets verði fyrir verulegum sálrænum og líkamlegum skaða. Samfélög sem efla samkennd og þátttöku eiga mun meiri möguleika á að haldast heilbrigð en samfélög sem gera það ekki (Etzioni 2015).
Í öðru lagi hafa samfélög siðferðisviðmið sem meðlimir þeirra framfylgja. Hrós og ámæli samfélagsins hvetja okkur til að fylgja siðferðisreglum, til dæmis að taka upp rusl eftir okkur, standa við loforð og hjálpa öðrum þegar við getum. Etzioni telur slíkt félagslegt aðhald geta komið í stað laga sem lögregla og önnur yfirvöld þyrftu ella að framfylgja. Hann segir: „Við komum okkur saman um hvað sé rétt og rangt og styrkjum það aðeins með almennri fræðslu, með því að sýna gagnkvæmt þakklæti þegar fólk gerir það sem gera þarf og láta í ljós áhyggjur þegar það gerir það ekki“ (Etzioni 2015).
Í þriðja lagi hefur fólk ekki aðeins réttindi heldur einnig skyldur. Í Bandaríkjunum er áherslan á einstaklingsréttindi til dæmis svo sterk að tengsl réttinda og samfélagslegrar ábyrgðar gleymast stundum. Etzioni nefnir togstreitu milli friðhelgi einkalífs og þjóðaröryggis. Við viljum varðveita rétt okkar til friðhelgi en viðurkennum jafnframt að stundum þurfi að birta tilteknar upplýsingar til að vernda almannaheill. Samfélagshyggjan lítur ekki á þetta sem stríð ósamrýmanlegra gilda heldur sem tækifæri til að vega þarfir einstaklingsins og samfélagsins saman (Etzioni 2015).
Mahatma Gandhi og ahimsa
Sumar pólitískar skyldur beinast fyrst og fremst að öðrum einstaklingum. Þetta sjónarmið birtist í skrifum indverska baráttumannsins Mohandas K. Gandhi (1869–1948), betur þekktur sem MahatmaGandhi, sem taldi frumskyldu sína vera gagnvart þjóð Indlands. Hann og margir aðrir Indverjar vildu hrekja breska nýlenduherrana úr landi. Skylda Gandhis til að stuðla að sjálfstæði Indlands var óháð skyldu til að hlýða stjórnvöldum. Hann segir: „Borgaraleg óhlýðni ... verður heilög skylda þegar ríkið er orðið löglaust eða, sem er hið sama, spillt. Borgari sem semur við slíkt ríki á hlutdeild í spillingu þess eða lögleysi“ ([1969] 1994, 172). Skyldan til að óhlýðnast stjórnvöldum byggist þannig á skyldunni til að þjóna sjálfum sér og öðrum. Gandhi segir: „Hver sinni skyldu sinni; geri ég skyldu mína, það er þjóni sjálfum mér, get ég þjónað öðrum“ (n.d., „Hind Swaraj“). Hann hvetur þó ekki til hreinnar sérhagsmunagæslu, enda segir hann „þjónustu án auðmýktar vera eigingirni og sjálfselsku“ ([1940] 1998, 443).
Gandhi setur óhlýðni við stjórnvöld ströng siðferðileg mörk. Kenningin um ahimsa, eða skaðleysi, er lykilhugmynd í indverskri heimspeki og trúarbrögðum. Hún takmarkar hvernig megi óhlýðnast og stýrir öllum samskiptum í ofbeldislausri ósamvinnu við stjórnvöld. Gandhi segir um ahimsa: „Sá sem fylgir þessari kenningu á engan óvin“ (n.d., „Ashram“). Hann nefnir sína eigin kenningu satyagraha, að fylgja sannleikanum eða halda fast við hann, og fylgjandi hennar nefnist satyagrahi. Í andspyrnu Indverja gegn Bretum birtist satyagraha sem óvirk og ofbeldislaus mótspyrna gegn ranglæti nýlendustjórnarinnar. Sá sem byggir á ahimsa og satyagraha breytir hvorki af reiði né með ofbeldi. Gandhi segir því: „Satyagrahi elskar svonefndan óvin sinn eins og vin sinn. Hann á engan óvin“ (n.d., „Epigrams“). Frumskylda fólks var að mati Gandhis að iðka ahimsa. Hann fór meðal annars í hungurverkfall til að binda enda á átök hindúa og múslima þegar Indland var að stofna eigin ríki og neitaði ítrekað að verja sig þegar ráðist var á hann. Skyldur hans við þessa siðferðisreglu voru að hans mati óháðar stjórnvöldum og lögum þeirra.
Skrif og stjórnmálastarf Gandhis vekja spurninguna hvaða skyldur fólk hafi til að hlýða tilteknum lögum. Flestir kenningasmiðir greina á milli skyldu við ríkið og skyldu við lögin. Bandarískir leiðtogar og baráttumenn fyrir borgararéttindum, svo sem Martin Luther King yngri, Medgar Evers og Rosa Parks, viðurkenndu til dæmis lögmæti stjórnvalda en andmæltu lögum sem þau töldu óréttlát. Þau breiddu út borgaralega óhlýðni sem aðferð til að andæfa ranglátum lögum.