11.4 Stjórnmálahugmyndafræði

11.4 Stjórnmálastefnur

Námsmarkmið

Að þessum kafla loknum ættir þú að geta:

• Greint helstu stefnur og kenningar stjórnmálaheimspeki, svo sem íhaldsstefnu, frjálslyndisstefnu, jafnaðarhyggju, sósíalisma og stjórnleysisstefnu.
• Rætt skiptaréttlæti innan stjórnmálastefna.
• Útskýrt hvernig firring er enn vandamál verkafólks í nútíma iðnaðarsamfélögum.

Þegar Bernie Sanders, bandaríski öldungadeildarþingmaðurinn frá Vermont, bauð sig fram til forseta Bandaríkjanna árið 2016 sem lýðræðissósíalisti kviknaði hörð umræða í landinu. Hvað var lýðræðissósíalismi eiginlega? Deilan snerist um stjórnmálastefnur, það er hugmyndir fólks um hvernig stjórna beri samfélagi. Hugmyndafræði getur mótað stefnu og lög því bæði kjörnir valdhafar og kjósendur þeirra láta oft stjórnast af hugmyndafræðilegri sannfæringu. Í þessum kafla eru skoðaðar nokkrar helstu stefnur sem hafa mótað hugmyndir fólks um eigin réttindi og ábyrgð stjórnvalda.

Skiptaréttlæti

Mikilvægur munur á stefnunum sem fjallað er um hér á eftir felst í afstöðu þeirra til skiptaréttlætis. Skiptaréttlæti er siðferðilegur rammi reglna sem eiga að tryggja sem mesta sanngirni við skiptingu auðs, gæða og þjónustu (Olsaretti 2018). Mikill ágreiningur ríkir þó um hvað sé sanngjarnt. Á réttlátt samfélag að sjá fyrir þegnum sínum og úthluta gæðum eftir þörfum, eða á það að veita sem mest einstaklingsfrelsi þótt sumir verði þá miklu betur settir en aðrir? Þar sem fólk hefur frá upphafi ólíka félagslega og efnahagslega stöðu vaknar einnig sú spurning hvort samfélagið eigi að sinna þörfum þeirra sem verst standa, jafnvel þótt það leiði til ójafnrar skiptingar gæða, eða hvort afskipti stjórnvalda eigi að vera sem minnst.

Freistandi er að líta á skiptaréttlæti sem fræðilegt siðferðisálitaefni. Hugmyndir um hvað teljist grunnþarfir, hvaða gæði eigi að vera opinber eða í einkaeigu og hvort takmarka eigi frjálsan markað hafa þó raunverulegar, hagnýtar afleiðingar þegar stjórnvöld taka ákvarðanir. Því þarf að hafa hlutverk skiptaréttlætis í huga þegar stefnurnar hér á eftir eru skoðaðar.

Íhaldsstefna

Íhaldsstefna er stjórnmálakenning sem styður stofnanir og venjur sem hafa sannað gildi sitt í tímans rás og gefið næga ástæðu til að varðveita þær og efla. Samkvæmt íhaldsstefnu á ríkisvaldið að þjóna samfélaginu fremur en að stjórna því og breytingar á samfélagsskipan eiga að vera hægfara þegar þeirra er þörf.

Edmund Burke og franska byltingin

Meginreglur

Íhaldsmenn á borð við Burke hafna ekki umbótum en eru tortryggnir á breytingar á kerfum sem hafa almennt reynst vel. Þeir telja að skyndilegar breytingar leiði líklega til óstöðugleika og aukins óöryggis. Þeir hafna ekki heldur endurskiptingu gæða, einkum þegar hún dregur úr sárri fátækt, en telja að slíkum aðgerðum sé best sinnt í nærsamfélaginu af fólki sem þekkir þarfir þess, fremur en á ríkis- eða landsvísu. Íhaldsmenn verja jafnframt eignarrétt af festu og hafna umbótum sem grafa undan honum. Eignarréttur veitir ríkisvaldinu aðhald og er talinn ómissandi þáttur stöðugs samfélags (Moseley án ártals). Að þessu leyti fellur íhaldsstefna að sumum meginreglum frjálslyndisstefnu.

Íhaldsstefna gengur út frá því að mannlegt eðli sé í grundvallaratriðum ófullkomið og að eigingjarnar langanir hafi meiri áhrif á okkur en samkennd og umhyggja fyrir öðrum. Félagslegar stofnanir á borð við kirkjur og skóla eigi því að kenna sjálfsaga og stjórnvöld að vernda viðurkennd grunngildi samfélagsins. Samhliða þessari Hobbes-legu mannsýn og áherslu á varðveislu sögulegra hefða telja íhaldsmenn að veikleikar stofnana og siðferðis komi í ljós með tímanum og leiði annaðhvort til þróunar, brotthvarfs eða hægfara umbóta (Moseley án ártals).

Frjálslyndisstefna

Grundvallarregla frelsisins

Eina markmiðið sem réttlætir að menn, einir eða í sameiningu, skerði athafnafrelsi einhvers er sjálfsvörn. ... Valdi má aðeins beita með réttu gegn vilja meðlims siðaðs samfélags til að koma í veg fyrir að hann skaði aðra. Eigin heill hans, líkamleg eða siðferðileg, nægir ekki sem réttlæting. (Mill [1869] 2018)

Að mati Mills felst raunverulegt frelsi í því að fólk geti fylgt eigin hugmynd um „hið góða“ með þeim hætti sem það kýs. Þessi afstaða er kjarninn í flestum afbrigðum frjálslyndisstefnu.

Jákvætt og neikvætt frelsi

Við erum frjáls þegar okkur er hvorki þröngvað til tiltekinnar athafnar né gert að láta hana ógerta. Að minnsta kosti frá útkomu ritgerðar Isaiahs Berlin (1905–1997), „Tvö hugtök um frelsi“ (1958), hefur þetta verið kallað neikvætt frelsi. Berlin, breskur stjórnmálahugsuður, skilgreinir það sem „það svæði þar sem maður getur athafnað sig án þess að aðrir hindri hann“ (Berlin 1969, 122). Í stjórnmálum vísar neikvætt frelsi oft til þess að stjórnvöld ráði ekki lífi einstaklinga, það er svigrúmsins til að athafna sig án afskipta. Jákvætt frelsi er aftur á móti, að mati Berlins, „ósk einstaklingsins um að vera sinn eigin herra“ (131). Við viljum sjálf ráða ákvörðunum um líf okkar en ekki vera háð ytri öflum. „Ég vil vera verkfæri eigin viljaathafna en ekki viljaathafna annarra manna,“ segir Berlin (131). Þátttaka í lýðræðislegum stofnunum er til dæmis mynd jákvæðs frelsis.

Velferðarríkið og félagslegt réttlæti

Rawls leggur út af þeirri hugmynd að samfélagið sé samvinnukerfi sem allir geti hagnast á. Í fjölhyggjusamfélögum nútímans er fólk með réttu ósammála um mörg mikilvæg mál. Við verðum því að geta lifað friðsamlega með ágreiningi okkar og ákveðið stjórnmálastofnanir í sameiningu. Rawls telur jafnframt að djúpstæður ójöfnuður sé innbyggður í grunngerð sérhvers samfélags. Við fæðumst í ólíka stöðu og lífshorfur okkar ráðast að verulegu leyti af pólitískum, efnahagslegum og félagslegum aðstæðum hennar. Við þurfum því að stíga út fyrir eigin hugmyndir um réttlæti, hið góða og trúarbrögð og byrja á fremur óumdeildum staðreyndum um mannlega sálfræði og hagfræði. Síðan eigum við að ímynda okkur í upphafsstöðu bak við hulu vanþekkingar: við vitum ekkert um eigin aðstæður, svo sem efnahag, aðgang að menntun og heilbrigðisþjónustu eða hæfileika sem gætu komið okkur að gagni (Rawls 1999, 11). Við vitum heldur ekki um félagslega þætti á borð við kyn, kynþátt eða stétt. Rawls gerir ráð fyrir að enginn vilji búa í samfélagi þar sem hann er verr settur. Frá þessari stöðu séu því mestar líkur á að við skipuleggjum samfélagið eins sanngjarnt og réttlátt og unnt er. Við myndum til dæmis ekki styðja kerfi sem bannaði örvhentu fólki að kjósa, því við gætum sjálf reynst örvhent.

Jafnaðarhyggja

Sumir fræðimenn telja jöfnuð tækifæra til velferðar, það er jafna möguleika á að afla úrræða, mikilvægasta form jöfnuðar. Auk úrræðanna sjálfra þarf þá að skoða hvernig fólk öðlast forskot. Frændhygli, þar sem tækifærum er úthlutað eftir fjölskyldutengslum, og hlutdrægni vegna persónueinkenna á borð við kyn eða kynþátt skerða möguleika fólks til að keppa um úrræði. Samfélag sem vill raunverulega jafna stöðu fólks verður að takast á við slíkar hindranir.

Færninálgunin leggur til að „komið sé fram við hvern einstakling sem markmið í sjálfum sér“ og að „val og frelsi, fremur en árangur, séu í brennidepli“ (Robeyns og Byskov 2021). Að mati bandaríska heimspekingsins Mörthu Nussbaum (f. 1947) myndi nálgunin bæði stuðla að réttlæti og bæta lífsgæði. Hún telur að ákveðin úrræði séu nauðsynleg svo fólk geti notið þeirrar grunnfærni sem allar manneskjur búa yfir. Hverjum einstaklingi eigi því að tryggja þessi úrræði svo líf hans verði ekki „svo snautt að það sé ósamboðið mannlegri reisn“ (Nussbaum 2000, 72). Kostur færninálgunarinnar er að hún viðurkennir og virðir ólíkar þarfir fólks sem spretta af mismunandi reynslu og aðstæðum.

Hlustaðu á heimspekinginn Mörthu Nussbaum ræða hvernig færninálgunin getur stuðlað að góðum lífsgæðum.

Sósíalismi

Í stað þess að beina sjónum að einstaklingnum skoðar hin oft misskilda þrenning sósíalisma, marxisma og kommúnisma ójöfnuð frá efnahagslegu sjónarhorni. Bæði sósíalismi og kommúnismi leitast við að draga úr ójöfnuði í gæðum og úrræðum. Sósíalismi kveður á um að almenningur eigi og stýri gæðum og úrræðum og að þeim sé úthlutað eftir þörfum samfélagsins, fremur en að ríkið eitt ráði þeim. Sósíalískt kerfi getur leyft einkaeign en falið stjórnvöldum yfirráð yfir flestum grunnauðlindum. Í lýðræðissósíalisma gerist þetta með lýðræðislegum aðferðum: opinber gæði á borð við þjóðgarða, bókasöfn og velferðarþjónustu eru þá undir stjórn kjörinna fulltrúa.

Gagnrýni á auðmagn

Marx gagnrýnir einkasöfnun auðmagns, sem hann skilgreinir sem peninga og vörur. Uppsöfnun auðmagns gerir einstaklingum kleift að safna valdi. Að mati Marx ræðst verðmæti hlutar af þeirri vinnu sem samfélagslega er nauðsynleg til að framleiða hann. Í kapítalísku kerfi verður vinnuaflið sjálft að vöru og verkafólk lætur vinnu sína af hendi fyrir framfærslulaun. Vinna þess skapar þó umframvirði sem því er ekki greitt fyrir heldur rennur til kapítalistans. Verkafólkið fær því ekki allt verðmætið sem vinna þess skapar.

Firring

Marx greinir nokkrar myndir firringar sem leiða af vörugervingu vinnuafls. Ímyndum okkur verksmiðjufólk sem er nýflutt úr litlu þorpi til stórborgar. Í þorpinu smíðaði það húsgögn og bar ábyrgð á öllu framleiðsluferlinu, frá hönnun og efnisöflun til smíði. Það seldi vöruna og hélt afrakstri vinnu sinnar. Nú vinnur það við færiband og framleiðir aðeins lítinn hluta heildarvörunnar. Það firrist bæði frá vörunni og eigin skapandi eðli vegna þess að það ræður engu um hönnunina og kemur aðeins að broti smíðinnar. Smám saman fer það að líta á vinnu sína, og þar með sjálft sig, sem söluvöru.

Þegar fólk selur vinnuafl sitt fer það einnig að líta á aðra sem vörur. Það metur þá ekki eftir því hverjir þeir eru heldur eftir eignum þeirra og markaðsvirði. Þannig firrist það bæði sjálfu sér og öðrum og sér sífellt mögulega keppinauta í náunganum. Að mati Marx leiðir þetta til örvæntingar sem fólk reynir að fylla með efnislegum gæðum og verður þannig enn háðara kapítalíska kerfinu.

Stjórnleysisstefna

Hugmyndin um neikvætt frelsi hafnar óþörfum afskiptum stjórnvalda af lífi fólks, en stjórnleysisstefna merkir bókstaflega „enginn stjórnandi“ eða „engin stjórnvöld“. Skortur á pólitísku yfirvaldi kann að minna á náttúruástand Hobbes, það er óreiðu. Stjórnleysingjar telja hins vegar að óreiðan stafi af stjórnvöldum. Samkvæmt þeim vilja skynsamir einstaklingar yfirleitt lifa friðsamlega án ríkisafskipta og sú ósk leiðir þá eðlilega til að mynda samfélög og stofnanir á grundvelli sjálfsstjórnar.

Rök fyrir stjórnleysisstefnu

Ein röksemd fyrir stjórnleysisstefnu er að stjórnvöld geri hluti sem einstaklingum væru óheimilir. Franski heimspekingurinn Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865) bendir á að stjórnvöld fylgist með borgurunum og reyni að stjórna hegðun þeirra með valdi. Eftir því sem þau ráði yfir meiri tækni aukist tilraunir þeirra til að stjórna fólki. Slík meðferð brjóti gegn mannlegri reisn (Proudhon [1849] 2012).

Stjórnleysingjar í anda Proudhons þekkja þau rök að fólk hafi samþykkt að framselja stjórnvöldum hluta valds síns, til dæmis í fulltrúalýðræði, og verði því að sætta sig við meðferð þeirra. Proudhon myndi þó neita því að nokkur réttlát ríkisstjórn hafi nokkru sinni verið til. Stjórnleysinginn Lysander Spooner (1808–1887) hélt því fram að allar ríkisstjórnir hefðu orðið til með valdi og viðhéldu tilvist sinni með valdi (Spooner 1870). Sumir verja því stjórnleysisstefnu á þeim grunni að stjórnvöld brjóti mannréttindi.

Takmörk stjórnleysisstefnu

Gagnrýni á stjórnleysi er oft tvíþætt. Í fyrsta lagi er því haldið fram að án skipulagðrar lögreglu geti samfélagið ekki stöðvað ofbeldisöldur. Í öðru lagi verði úrlausn deilna handahófskennd án dómskerfis sem sker úr ágreiningi og fullnægir réttlætinu. Stjórnleysingjar svara því til að mest ofbeldi spretti af félagslegu og efnahagslegu ójafnvægi sem hyrfi ef ríkisvaldið yrði lagt niður. Félagsleg stjórnleysisstefna bendir til dæmis á þátttöku í nærsamfélaginu og gagnkvæm skipti á gæðum og þjónustu sem lausn (Fiala 2021).

Sumir tengja stjórnleysisstefnu við pólitískt ofbeldi og sumir stjórnleysingjar líta raunar á ofbeldi sem óhjákvæmilega afleiðingu átaka við ofbeldisfull og kúgandi stjórnvöld. Emma Goldman (1869–1940), einn þekktasti stjórnleysinginn, skrifaði í ritgerðinni „Sálfræði pólitísks ofbeldis“: „Slíkir verknaðir eru ofbeldisfullt bakslag gegn ofbeldi, hvort sem það er árás eða kúgun; þeir eru síðasta örvæntingarfulla barátta hneykslaðs og örmagna mannlegs eðlis fyrir andrými og lífi“ (1917). Margir stjórnleysingjar kjósa þó friðsamlegar aðferðir og borgaralega óhlýðni, svo sem mótmæli og myndun sjálfstjórnarsvæða, fremur en pólitískt ofbeldi (Fiala 2018).

Stjórnleysisstefna og femínismi

Innan stjórnleysisstefnu berst stjórnleysisfemínismi gegn kynjuðum hugmyndum sem skapa misrétti. Hefðbundin kynhlutverk festa ójafna valddreifingu í sessi og auka stéttaskiptingu. Sú hefðbundna hugmynd að kona tilheyri heimilinu endurspeglar sérstaklega afpersónugervingu verkafólks: konan er þá talin framlenging heimilis og heimilisstarfa fremur en sjálfstæð, sjálfráða manneskja. Stjórnleysisfemínismi stangast hér beinlínis á við Proudhon, sem taldi fjölskylduna nauðsynlegan þátt samfélagsins og hefðbundið hlutverk kvenna innan hennar forsendu þess að hún dafnaði (Proudhon 1875).

Rithöfundurinn og ljóðskáldið bell hooks telur að áhyggjuefni stjórnleysisstefnunnar geti hvatt til félagslegra aðgerða nú á dögum. Hún bendir á að bilið milli ríkra og fátækra breikki í Bandaríkjunum og að vegna „kvenvæðingar fátæktar“, það er ójafnra lífskjara sem stafa af launamun kynjanna, sé þörf á róttækri femínískri grasrótarhreyfingu. Hún þurfi að „byggja á styrk fortíðarinnar, þar á meðal jákvæðum árangri umbóta, en um leið gagnrýna af alvöru þær femínísku kenningar sem voru einfaldlega ranghugsaðar og bjóða okkur nýjar aðferðir“ (hooks 2000, 43). Slík „framsýn hreyfing“ (43) eigi að byggjast á raunverulegum aðstæðum verkakvenna og fátækra kvenna.

Femínistar hafa í sögulegu samhengi þurft að berjast fyrir rými innan hreyfinga stjórnleysingja. Spænski kvennahópurinn Mujeres Libres varð til í spænsku borgarastyrjöldinni (1936–1939) sem viðbragð við því að stjórnleysingjahreyfingin virtist hunsa málefni kvenna. Hópurinn studdi baráttukonur og bætti líf verkakvenna með læsisátaki, atvinnuúrræðum og barnagæslu í hverfum og verksmiðjum (Ackelsberg 1985). Slík verkefni, sem sköpuðu konum tækifæri, efldu félagslega þátttöku og löngun til samfélagsbreytinga.